تسيۋريح/لۋگانو – ءبىزدىڭ گەولوگيالىق ءداۋىرىمىز – انتروپوتسەن, ادامزات پلانەتامىزدىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن شاقتا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەر كوپ. ونىڭ كەيبىرىنە قارسى بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى سەكىلدى ناقتى ارەكەتتەر قابىلداندى. بىراق ءبىز ءوز ارەكەتىمىز بەن ۇيرەنشىكتى داعدىلارىمىزدى وزگەرتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىنىن تۇسىنەتىن ساتكە تۇرالاپ قالعان سەكىلدىمىز.
قازىرگىدەي ادام سانى كوپ كەزەڭدە كوپشىلىك «ادام ءومىرىنىڭ قۇنى قانشا؟» دەپ سۇراق قويادى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى بۇل ماسەلەنى تاعى ءبىر مارتە كوتەرىپ, ساۋالدى قاتاڭ تۇرگە وزگەرتتى: ەگەر ءبارىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك جەتپەسە, ءبىرىنشى كىم ولگەنى دۇرىس؟
فرەنك شەتتسينگتىڭ «كوبەلەك تيراندىعى» سەكىلدى كوپتەگەن عىلىمي-فانتاستيكالىق روماندارى وسىنداي تۇيتكىلدەرگە ارنالعان. وندا تۇراقتى دامۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن مەيىرىمسىز جولمەن شەشىپ, سونىڭ كەيبىرىن ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قانقۇيلى كەزەڭگە اينالدىرادى. شىندىق تا روماننان الىس ەمەس. مۇنداي تۇيتكىلدى شەشۋدە جاساندى ينتەللەكتكە جۇگىنۋ ءبىراز ويعا جەتەلەيدى. حالىق سانىن ازايتۋ, كومپيۋتەر ارقىلى ادام ءومىرىن شەشۋ تالقىلانىپ جاتقاندا, جاساندى ينتەللەكت Covid-19-عا شالدىققان ناۋقاستاردى ىرىكتەۋگە قولدانىلىپ جاتىر.
بىراق ءبىزدىڭ ءومىر مەن ءولىم ماسەلەسىن شەشۋدى الگوريتمگە جۇكتەپ قويعانىمىز قانشالىقتى دۇرىس؟ ايگىلى «ترامۆاي ديلەمماسىن» ەسكە ءتۇسىرىپ كورەيىك. مۇنداي وي تاجىريبەسىندە ەشقانداي شەشىم قابىلداماسا, ترامۆايداعى جولاۋشىلاردىڭ ءبارى قازا تابادى. ال ترامۆايدى باسقا جولعا باعىتتاپ جىبەرسە, جولاۋشىلار امان قالىپ, بىراق ساناۋلى باسقا ادام ومىرمەن قوشتاسادى.
نەگىزى مۇنىڭ شەشىمى ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋ بولاتىن. بىراق شىندىعىندا «ەگەر ەشكىم ءتىرى قالماسا, كىم ولۋگە ءتيىس» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. قالاي دەگەنمەن, جاماندىقتىڭ اتى – جاماندىق. ەگەر ونى دۇرىس دەپ قابىلداي باستاساق, ودان دا وتكەن سوراقى ماسەلەلەر تۋىندايدى. ناتيجەسىندە قوعامىمىز بەن ادامزاتتىڭ ار-نامىسىنا سۇيەنەتىن نەگىزگى ىرگەتاستارىمىز جويىلادى. ماسەلەن, وزدىگىنەن جۇرەتىن كولىكتىڭ توقتاتقىشى ىستەن شىقسا, ول اجەيدى قاعىپ توقتاعانى دۇرىس پا, الدە جۇمىسسىز ادامدى قاققانى ءجون بە؟
مۇنداي سۇراقتار «ماشينا ءمورالى» تاجىريبەسىندە قويىلدى. اتالعان جوباعا سايكەس, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن وزدىگىنەن جۇرەتىن كولىكتەر وسىنداي جاعدايدا قانداي ەتيكالىق شەشىم قابىلداۋى ءتيىس دەگەن مالىمەتتەردى جينادى. تاجىريبە بارىسىندا زەرتتەۋشىلەر مۇنداي شەشىمدەر ماشينا ەتيكاسىنىڭ جاھاندىق قابىلدانعان نەگىزدەرىن قانشالىقتى دامىتاتىنىن ساراپتاپ كورگەن. بىراق مۇنداي تاجىريبەلەردى ساياسي شەشىم قابىلداۋعا قولدانۋ دۇرىس ەمەس.
ادامدار ءادىل الگوريتمدى دۇرىس كورەدى. دەمەك, مۇنىڭ ناتيجەسىندە كەزدەيسوق شەشىم قابىلدانادى. البەتتە ادامداردى كەزدەيسوق ولتىرۋگە, جالپى ولتىرۋگە كەڭەس بەرمەيتىنىمىز انىق. بۇل ادامزات قۇندىلىعىنىڭ باستى نەگىزىنە قايشى كەلەدى. ءتىپتى ءولىم قيىندىقسىز كەلسە دە. ونىڭ ورنىنا ويداعى تاجىريبەدە «ترامۆاي ديلەمماسىنداعىداي» جاعداي بولماۋىنا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. ەگەر ەكى شەشىم دە قابىلداۋعا كەلمەسە, ونى وزگەرتۋ ءۇشىن ىنتىماقتاسا, كەڭ كولەمدە كۇش سالۋ قاجەت. ال وزدىگىنەن جۇرەتىن كولىكتەرگە قاتىستى, مىسالى ولاردىڭ باياۋ ءجۇرۋىن قامتاماسىز ەتىپ نەمەسە توقتاتقىش جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, قاۋىپسىز تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاۋعا ءتيىسپىز.
سول سياقتى قوعامنىڭ قازىرگى كەزدەگى تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى الدىن الا انىقتالماعان, بىراق بۇل ءبىزدىڭ بيزنەس جۇرگىزۋ تاسىلىمىزدەن, ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمىمىزدان, حالىقارالىق ۇتقىرلىق تۇجىرىمداماسىنان جانە ادەتتەگى جەتكىزىلىم تىزبەگىن باسقارۋدان تۋىندادى. نەگىزگى سۇراق «نەگە» بولۋى كەرەك. «شەكتەگى ءوسۋ شەگى» زەرتتەۋى جاريالانعاننان كەيىن شامامەن 50 جىل وتسە دە, ءالى كۇنگە دەيىن بىزدە اينالمالى, ورتاق ەكونوميكا جوق. نەلىكتەن ءبىز الدىن الا بولجانعان پاندەمياعا دايىن بولمادىق؟
مول دەرەكتەر, جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلى تەحنولوگيالار كليماتتىڭ وزگەرۋى, COVID-19 پاندەمياسى, جالعان جاڭالىقتار, جەككورۋشىلىك سوزدەر, ءتىپتى كيبەرقاۋىپسىزدىك سەكىلدى ماسەلەلەر ءبىزدىڭ جاھاندىق تۇيتكىلدەرگە ءازىر ەمەستىگىمىزدى كورسەتتى. ونىڭ سەبەبى قاراپايىم: دەرەكتەردى پايدالانىپ الەمدى «وڭتايلاندىرۋ» جاقسى ەستىلگەنىمەن, وڭتايلاندىرۋ الەمنىڭ كۇردەلىلىگىن جەكە يندەكسكە تۇسىرەتىن ءبىر ولشەمدى ماقسات فۋنكتسياسىنا نەگىزدەلگەن. بۇل ورىندى دا, ءتيىمدى دە ەمەس. ونىڭ ۇستىنە نەگىزىنەن ماتەريالدى ەمەس جەلىلىك اسەر الەۋەتىن ەلەمەيدى. سونىمەن قاتار ادامنىڭ پروبلەمالاردى شەشۋ قابىلەتتەرى مەن الەمدەگى احۋالدى ەسكەرمەيدى.
تابيعات, كەرىسىنشە, وڭتايلاندىرمايدى, بىرگە داميدى. ول تۇراقتىلىق پەن اينالمالى جابدىقتاۋ جەلىلەرى ارقىلى ادامزات قوعامىنا قاراعاندا الدەقايدا جاقسى جۇمىس ىستەيدى. ەكوجۇيەلەرگە, اسىرەسە سيمبيوتيكالىققا ۇقساس تابيعاتقا نەگىزدەلگەن شەشىمدەر ەكونوميكامىزعا دا, قوعامىمىزعا دا ءتيىمدى بولا الادى.
بۇل – يۋ-قيۋ الەمىمىزدى قايتا قۇرۋدى جانە تۇراقتىلىق پەن يكەمدىلىك ساياساتىن, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق قالىپتاستىرۋدى بىلدىرەدى. ورنىقتى جۇيەلەردىڭ وسىنداي بەلگىلەرى قازىرگى كەزدەگىدەي كۇيزەلىستەرگە, اپاتتارعا جانە داعدارىستارعا بەيىمدەلۋگە, قايتا قالپىنا كەلۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
توزىمدىلىكتى بىرنەشە جولمەن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. سونىڭ ىشىنە قىسقارتۋلار, شەشىمدەردىڭ الۋان تۇرلىلىگى, ورتالىقتاندىرىلماعان ۇيىم, قاتىسۋ تاسىلدەرى, ىنتىماقتاستىق جانە قاجەت بولعان جاعدايدا تسيفرلى كومەك كىرەدى. مۇنداي شەشىمدەر جەرگىلىكتى دەڭگەيدە, ۇزاق ۋاقىت بويى تۇراقتى جۇرگىزىلۋى كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, اۆتور روي سكرانتون ۇسىنعان «انتروپوتسەندە ءولۋدى ۇيرەنۋدەن» گورى, قازىرگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ء«ومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋ» قاجەت. بۇل – ادام ءومىرى سىنعا تۇسەتىن مورالدىق جاعدايدان قۇتقارىپ, دامۋعا جەتەلەيتىن جول.
ديرك حەلبينگ,
تسيۋريحتەگى شۆەيتساريا جوعارى تەحنيكالىق مەكتەبىنىڭ ەسەپتەۋىش الەۋمەتتىك عىلىم پروفەسسورى,
پيتەر سەلە,
لۋگانو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيزنەس ەتيكا پروفەسسورى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
