بىردە, ۇلى انام قازيزا قۇدايبەرگەنقىزى (1924-2007) الماتى قالاسىنا, كوك جاسىل شىرشالارى ماۋجىراپ, قاسقىر قۇيرىق قاراعايلارى تىنىستاعان, جاز ايىنىڭ سوڭعى اپتاسى جايما-شۋاق ءوتىپ جاتقان كۇندەرى, شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا, قىدىرىپ كەلگەندە, ۇيگە, اسىلدىڭ سىنىعى مۇرات اۋەزوۆتى قوناققا شاقىرعان ەدىم. ءسويتىپ, كوپتەن اڭساعان ارمانىمدى جۇزەگە اسىرىپ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پەرزەنتى مەن "اباي جولى" رومان-ەپوپەياسىنىڭ العاشقى وقىرماندارىنىڭ ءبىرىن تاريحي جۇزدەستىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
سول كەزدەسۋدە انام "اباي جولىنىڭ" 1942-1947 جىلدارى شىققان ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كىتابىن قارقارالى باۋرايىنداعى, جارلى وزەنى ىرگەسىندەگى قاراپايىم قازاق اۋىلىنىڭ ەرجەتكەن, بويجەتكەن جاستارى, ازعانا داناسىنا قالاي كەزەككە تۇرىپ وقىعاندىعى تۋرالى ايتىپ بەرگەن ەدى. سول جازدان بەرى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. شاھارعا جولى تۇسكەن سايىن پاتەرىمدەگى كوپ كىتاپتىڭ ىشىنەن "اباي جولىن" ىزدەپ تاۋىپ الىپ, مەن جۇمىستان ورالعانشا, ەكى اياعىن الدىنا جازىپ جىبەرىپ قايتالاپ وقىپ وتىراتىن.
ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ "اباي جولىنا" دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە ەدى. قايران انام 2007 جىلى دۇنيە سالدى.
ءالى ەسىمدە, 2015 جىلى دوس اعاڭا (دوسحان جولجاقسىنوۆ) اتقوسشى بوپ ەرىپ, سەمەي وڭىرىنە "قۇنانبايدى" كورسەتۋگە بارعاندا, قايتار جولدا قاجىنىڭ زيراتىنا سوعا كەتكەن ەدىك. سوندا, ىرعىزباي ۇرپاعى جەرلەنگەن قورىقتى كورىپ, قاتتى تاڭ قالعان ەدىم. كوز الدىمدا قۇلپىتاستارى قارايىپ, "اباي جولى" رومان-ەپوپەياسىنىڭ قونىس-قۇدىق, جايىلىم جەر, كەڭ ءورىس ءۇشىن جان-جاعىمەن ارپالىسقان, اتىسقان-شابىسقان, تالاسقان-تارتىسقان كەيىپكەرلەرى, پەشەنەسىنە بۇيىرعان ءبىر-ءبىر قاداق توپىراقتى قۇشاقتاپ جايراپ جاتتى.
ءبىز, سوسىن, ۇلى ابايدىڭ باسىنا بارىپ قايتتىق. جول بويى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كونە گرەك ەپوسىنداي الىپ شىعارماسى تۋرالى ويلادىق. قىزىق, كىتاپتى قولعا الساڭ, قۇرىق, سويىل سۇيرەتىپ قىردى شۋلاتقان, قيقۋلاپ دالانى دۇرلىكتىرگەن, كوتىباق, ولجاي, جىگىتەك, بوكەنشى, بورساق دەپ ۇرانداتا شاپقان اۋىلدار, الاشتىڭ اياۋلى پەرزەنتى اباي باستاعان كۇللى قاھارماندارى كوز الدىڭدا قايتادان ءتىرىلىپ شىعا كەلەدى.
– قاعيدا (ەرەجە) – شارت ء(ۋاجىپ)
تەگىندە, ءتىل بولمىسىن وزگەشەلىك (ەرەكشەلىك) تابيعاتى تۇرعىسىنان توپتاعاندا, ءۇش ءتۇرى (تيپ) بار ەكەنىن اڭعارامىز: سۋرەتكەرلىك (يزوبراجەنيە/وپيسانيە), بايانداۋشىلىق (پوۆەستۆوۆانيە), تۇسىنىكتەمەلىك (راسسۋجدەنيە), ال جازۋ مانەرى (ستيل) اتقاراتىن قىزمەتىنە قاراي – بەس توپقا بولىنەدى – اۋىزەكى ءتىل, كوركەمسوز, كوسەمسوز (پۋبليتسيستيكالىق), عىلىمي, رەسمي-ىسكەرلىك.
سۋرەتكەرلىك دەگەنىمىز بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستى, نارسەنى, كىسىنى بەينەلەي وتىرىپ, ءىس-ارەكەتىن كورسەتە وتىرىپ, قاسيەت-قۇندىلىقتارىن جىكتەپ, سىرىن اشۋ. بايانداۋشىلىق – كەز كەلگەن ۋاقيعانى وتكەن حرونولوگيالىق ۋاقىتى بويىنشا ءتىزىپ, اڭگىمەلەۋ بولسا كەرەك. تۇسىنىكتەمەلىك – ويدىڭ ءمانىن, سيپاتىن عانا ەمەس, سەبەپ-سالدارىن دا ۇعىندىرا ءبىلۋ جولى.
بىزگە كوركەم جازۋ مانەرى – ماڭىزدى, ول – ادەبيەت پەن ونەر ءتىلى. ءۇش باستاۋى بار: ليريكا (جىر, پوەما), دراما (پەسا), ەپوس (اڭگىمە, پوۆەست, رومان).
كوركەم ءستيلدىڭ مۇراتى: اۆتوردىڭ ەموتسياسىن ءبىلدىرۋ, وقىرمانعا, كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتۋ, سەزىمگە بولەۋ. سوڭعىسى – اتموسفەرا قالىپتاستىرۋ دەپ تە اتالادى. دەمەك, ستيل افتموسفەرا تۋدىرادى. بۇل جەردە ءتىل ورامدارىن (ستيليستيكالىق فيگۋرالار, ريتوريكالىق فيگۋرالار, سوقپاقتار) قولدانا ءبىلۋدىڭ پايداسى كوپ.
زادى, ستيليستيكالىق فيگۋرالار (ەپيتەت, سالىستىرۋ, پەريفراز, گيپەربولا, ليتوتا) ءسوز اسەرىن, جالپى, ەكسپرەسسيانى كۇشەيتە ءتۇسۋ ماقساتىندا قولانىلاتىن ءتىل ورامدارى. بۇل بەلگىلەر ريتوريكالىق فيگۋرا – وي ورامدارىنا دا جات ەمەس.
ءۇشىنشىسى, ياعني سوقپاقتار – مەتافورا (اۋىسپالى ماعىنادا), كاتاحرەزا ء(سوزدى, ءسوز تىركەستەرىن تەرىس قولدانۋ), مەتونيميا (باسقا اتاۋ نە ءسوزدى اۋىستىرىپ قولدانۋ), سينەكوحا (مەتونيميا ءتۇرى: جالپىلىق اتاۋ مەن جەكەشەلىك اتاۋ ايىرباسى), انتونوماسيا (بەلگىلى ءبىر نارسە اتاۋىن قاسيەتىمەن ەسىمدەۋ) – سويلەم قۇرعاندا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ادەتتە, ءبىز مەتافورا, ەپيتەت, فرازەلوگيزمنەن باسقانى بىلمەيمىز. كوبىنە, ستيل كوزگە كورىنبەي تۇرادى. وقىعاندا بارىپ تۇسىنەتىن كەز دە بولادى. باز بىرەۋلەر, ستيل قولتاڭبا دەپ جاتادى. كەيدە – حاراكتەرگە تەڭەيدى. مەنىڭشە, ستيل – ويلاۋ جۇيەسى نە قالىبىنان تۋعان فورما. ويلاۋ, تولعانۋ, ويدى جەتكىزۋ فورماسى. ءىس-ارەكەتتى كەيىپتەۋدىڭ, وبرازدى مۇسىندەۋدىڭ ەسەبى. قىسقا جەتكىزەسىڭ بە, ۇزاق سويلەيسىڭ بە – ءوز ەركىڭ. سودان سوڭ, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ورامداردى ءساتتى پايدالانا ءبىلۋ شەبەرلىگى. ول ابستراكتىلى ەمەس, ناقتىلى.
تۋا بىتكەن ستيل جوق, ستيل – ىزدەنىستىڭ جەمىسى. ستيل – سيۋجەتتەن بيىك. فابۋلا – وقىرمانعا سالعان تور. سەبەبى, فابۋلانى ىزدەگەن, سوڭىنان ەرگەن ادام كورنەكى جولدان اداسادى. فورما – ونەردىڭ باستاۋى دا, مۇراتى دا. ناق تالاپتان نىق سەنىم تۋادى.
اۋەزوۆ قازاق ادەبيەتىنە اباي ەستەتيكاسىن اكەلدى. ەستەتيكا – ستيل. ءادىس-ءتاسىلدىڭ جۇزەگە اسۋى. تالداپ كورەيىك.
نەگىزى, سۋرەتكەرلىك – قيىن ءادىس, بايانداۋ – وڭاي, بىراق, قابىلەتتى ادام ەكەۋىن دە قاتار مەڭگەرە الادى, تابىسقا جەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – شەبەرلىك. سۋرەتكەر جازۋشى, ادەتتە, وقيعانى وسى شاقتا كورسەتەدى. بۇل – كۇردەلى اڭعار, ماڭداي تۇزەگەن بەتىمىز.
– سيۋجەتتىك جەلى (كومپوزيتسيا) – مازمۇن (ۋاقيعالار)
باسى قودار مەن قامقا شەر جۇتقان قاندى ۋاقيعادان كۇماندى, نەعايبىل باستالاتىن رومان-ەپوپەيا, العاشقى تاراۋلارىنان اقىرعى بەتتەرىنە شەيىن تارتىلعان وسى ءبىر سيۋجەتتەن ەمىن-ەركىن – ءوسىپ-ءونىپ, ءونىپ-ءوربىپ – بۇل دراما كىتاپتىڭ سوڭىنا قاراي, كۇللى تاريحي-كوركەم جايتتاردى فينالعا جەتەلەگەن, تۇلعا جولىن سان تاراۋعا بولگەن, الىپ جەلىنىڭ وزىنە, بۇكىل حيكايا يەسىنە – ءبىر وزەكتەن جارىپ شىققان – تۇيىندەس, سالالاس, تامىرلاس شەجىرەگە, ءتۇپتىڭ تۇبىندە, قازاق ءومىرىنىڭ فونىن قالىپتاستىرعان كوشپەلى پانوراماسىنا اينالادى.
ءتۇز دالانى ءدۇر سىلكىندىرگەن كىشكەنتاي ءبىر بايان كىتاپتىڭ بارلىق قالعان بولىگىن العا تارتىپ, ىلگەرى سۇيرەتىپ وتىرادى. ءبارىنىڭ باستاۋىندا قوزعاۋشى كۇش – قوس پەرسوناجدىڭ ءدۇدامال قىلمىسى تۇر. ءبىر ديسپوزيتسياداعى شيەلەنىس, تارقاماعان شىمىر قالپى, بىرتىندەپ ۇلعايىپ, اقىرى ەپيكالىق تۋىندى كولەمىنە جەتەدى. قۇنانباي دالا نيزامى, حالىق سالتىن جاقتاۋشى, ساقتاۋشى, ءتىپتى قورعاۋشى تۇلعا رەتىندە, ەكەۋىنىڭ جازىقتى ەكەندىگىنە كوزى انىق جەتپەسە دە جەتكەندەي سويلەپ (الدە, قاۋەسەت انىق پا, اۆتور سوزىندە, ۋاقيعادا ايقىندىق جوق, ەكىۇداي كۇيدە ايتىلادى), فابۋلانى وزگەرتەدى, كومپوزيتسيانى ءوز ىرقىنا كوندىرەدى, كوپ جەڭگەندە, بوجەيلەر ۇستەم تۇسكەندە, شىعارما باسقا سيپات الار ما ەدى, جوق, قىراعى, جىگەرلى اعا سۇلتان توڭىرەگىن امىرىنە جىعىپ, بارىنە كەسەك ۇستاتىپ, قۇربان جاندارعا تەگىس تاس اتقىزىپ, قالىڭ توبىقتىنى وزىنە باعىندىرىپ الادى.
قىلمىسقا قاتىستى ەتىپ, ورتاقتاستىرىپ, بۇل بۇيرىق وراسان زور بيلىك, نيزامعا جەتكىزەدى.
اۋەلگى پرولوگ, بالا ابايدىڭ وقۋدان قايتقان ءساتى, جيرەنشەگە ەرىپ, قىر كەزىپ, تازى جۇگىرتىپ, قىزىق قۋعان, راقات كورگەن اڭشىلىعى, باستاۋداعى, ەكىۇداي شەشىم قابىلداعان جاقسى-جايساڭ, رۋباسىلار ماجىلىسىنەن سوڭ, قودار, قامقا ساحناسىنا بارىپ جالعانادى (جۇمابايدىڭ احمەت ريزا قازىرەتتەن فاتۋا سۇراپ كەلۋى), ودان وزىپ, بۇرق ەتكەن اعايىن ارازدىعىنا, قۇرىق, سويىل سۇيرەتكەن تۇنگى بارىمتا, كۇندىزگى اتىس-شابىس, ەكى كەشتىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستارعا ورايلاسادى, توقمامبەت, مۇساقۇل سوعىسىنا ۇلاسادى, جول-جونەكەي قارقارالىداعى مەشىتتىڭ اشىلۋىن بەينەلەپ كەتەدى, شوجە اقىندى سۋرەتتەيدى, قالاداعى قىستىڭ ورنەگىن سالادى, قار جامىلعان تاۋ-ورماندى كەستەلەيدى, مىرزانىڭ مايىر الدىندا جاۋاپتى, قاعازدى, ءىستى بولۋىن كەسكىندەيدى, الشىنباي بەدەلى, ءتىنىباي اقشاسىنىڭ كۇشى, ارا-اراسىندا جانىبەكتەگى توعجان سۇيىندىك قىزىنىڭ ارۋ بەينەسىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەرەدى, سۇگىر, بايدالى, بايسال, بوجەي, قاراتاي, ءتۇسىپ, پۇشارباي, مىرزاحان, جاقىپ بەينەلەرى بەلگىلەنەدى, ىرعىزباي, بوكەنشى, بورساق, جىگىتەك, كوتىباق, توپاي, تورعاي, انەت, جۋانتاياق, ساق-توعالاق, كوكشە, ىرساي, مىرزاتاي, ۇركەر, جورتار ءتارىزدى, بىردە جۋان, بىردە ءالسىز اتالار اتالادى. ءبىرىنشى كىتاپتىڭ اياعىندا, كارى شەشە – زەرە قازاسى, تاكەجاننىڭ بولىستىعى, ابايدىڭ بارىمتاشىلارعا بولىسقانى سۋرەتتەلەدى. ەكىنشى كىتاپ قۇنانبايدىڭ قاجىلىققا اتتانۋىنان باستالادى. قودار, قامقا ءولىمى تۇزدە قانداي شۋ شىعارسا ء(دۇمپۋى بۇكىل قازاق دالاسىنا جەتۋى) كەشەگى وكتەم اعا سۇلتاننىڭ مەككە, ماديناعا ساپار شەگۋى دە سونداي داڭقتى جايت.
ۇلى ەپوستا جەر داۋى قاشاندا الدىڭعى ورىندا, قۇيقالى قىستاۋ-قورىق, قورا-قوپسى, قونىس-قۇدىق, پىشەن جايى, مالدىڭ ءورىسى, تۇنىپ تۇرعان كوك باستاۋ, تورعىنداي تۇما, قاسقا بۇلاق, كوك ءيىرىم كول, قىسى-جازى جاقسىسىنا, قالىڭ وتىنا قاراي سىرعىپ, جىلجىپ, ەرتە قونىپ نە كەش ورناپ جاتادى.
كەيدە قالىڭدىق, جەسىر-جەتىم ماسەلەسى بوي كورسەتىپ قالادى (ابىلعازى-كەرىمبالا). قۇنانباي جوقتا باستالعان, ءبىر-ءبىرىن اياۋسىز قىرۋعا دايىن, قارسى تۇرۋشى ەكى جاق, جىگىتەك, بوكەنشى دۇربەلەڭى ەل ىشىنە لاڭ سالادى, اعايىن اراسىن بۇلدىرەدى, بەيبىت, تىنىش وتىرعان قوڭسى جۇرت اياقاستىنان, بىردەن, كەك قۋىسقان دۇشپانعا اينالادى. قول جيىپ, توپ قۇراپ, سىرىق, سويىل كوتەرىپ قىردا مايدان اشادى. بىرتە-بىرتە, ۇساق-ۇساق, اۋىل ماڭىنداعى, ەمەن شوقپار, قايىڭ قۇرىق سىلتەنگەن شاعىن ۇرىستاردى قويىپ, جاۋلاسۋشىلار ەندى جاۋگەرشىلىك زاماندارىنداعىداي قارا شوعىرلانىپ بەتپاق دالا توسىندە كەزدەسەدى, قازاق سوعىسىندا ءولىم-ءجىتىم از, جارالانعاندار كوپ بولادى, دەپ جازىپ ەدى كەزىندە عابەڭ (عابيت مۇسىرەپوۆ) "ۇلپان" پوۆەسىندە, سول راس, ەپوپەياداعى رۋ, اتا نامىسىن جىرتۋشىلار, قورعاۋشىلار, الايدا, سوڭىرا ايبالتا, كوسەم نايزا, قايقى قىلىش ۇستاعان قارۋلى قاقتىعىستارعا اۋىسادى, جۋان, قالىڭ قاراكەسەك قامبار ەلىنە ۇزاتقالى وتىرعان كەرىمبالانى تاۋىپ الىپ, اسىعىس باراتىن جەرىنە اتتاندىرىپ جىبەرەدى. بۇل شامادا جىلقى الۋدى دوعارىپ, باتىر جىگىتتەر كەكەتىپ-مۇقاتۋدىڭ ەڭ زور تۇرلەرىنە كوشەدى: قورلىقتى, قۋلىق-سۇمدىقتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا, جاڭا ءادىس-ايلالارعا سۇيەنەدى, قارسى جاقتىڭ وڭ جاقتا وتىرعان اياۋلى قىزى, ارداقتى كەلىنى بارىمتاعا تۇسە باستايدى.
ءوز قاقتىعىستارىندا, اعايىن-تۋعان اراسىندا بولا بەرەتىن ءبىردى-ەكىلى سويقان, ب ۇلىك, سوقتىعىستاردا جالاڭاش تەمىردەن گورى اعاش قارۋدى ءجون كورگەن قازاق رۋلارى تىستەنىپ, اشۋعا ءمىنىپ, جانجالدى ۇلعايتىپ جىبەرەتىن كەزى دە جوق ەمەس. توڭىرەگىندە, ءبىر-بىرىنە مىڭگەسىپ, قاتار, قالىڭ ءجۇرىپ جاتقان ۋاقيعالار, قولدان جاساعان شاپقىنشىلىق, دۇرمەك ايدىنىندا باس قاھارمان بەينەسى جەتىلە, تولىعا تۇسەدى, ۇساق-تۇيەك شارۋلاردان ۇلكەن ىستەرگە كوشەدى, ەپيكالىق كولەم الاپات قيمىل-قوزعالىستارعا تولى كۇيىندە العا جىلجىپ, وزىپ وتىرادى, اينىمالى پانورامالىق ۋاقىت پەن كەڭىستىك اياسىندا كورسەتىلەدى.
رومان تىنىسى كەڭ شىعارما تۇرعىسىندا ءبىر-بىرىنە بايلانىپ جاتىر. شىنىمەن, كەزدەيسوق پەرسوناج, قىزمەتسىز قاھارمان جوق, سومدالعان ءار وبرازدىڭ اتقارىپ جۇرگەن ءبىر مىندەتى بار.
– ەپوستاعى كوشپەلى قازاقتار وبرازى
اۋەزوۆ قازاقتى اسقان دالدىكپەن بەينەلەيدى. جۇزدەن استام قاھارماندى شاشىپ-توگىپ الماي, شوقتاي جيىپ, سيۋجەتپەن بىرگە ەرتىپ الىپ جۇرەدى. ەشقايسىسى جوعالمايدى, ەشبىرىنىڭ ءرولى اۋىسىپ كەتپەيدى, بىردە-ءبىرىنىڭ مىندەتى ۇمىتىلمايدى.
"قايتالانىم مەن ايىرماشىلىق" اتتى كىتابىندا: "ۋاقيعا ماعىنا تۋدىرادى", دەپ قورىتىندىلايدى جيل دەلەز. سونىمەن قاتار ۋاقىتتىڭ ءبىر شاقتىعى تۋرالى ماڭىزدى پىكىرلەرىن ورتاعا سالادى. ياعني, وتكەن مەن كەلەشەكتىڭ بار ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرەدى.
بۇل مودەرنيستىك ادەبيەتپەن ۇشتاسىپ جاتىر: ءسوز قۋالاۋشىلىقتى ازايتىپ, ۋاقيعانى كوبەيتۋ قاجەت. فورمانىڭ مۇراتى – نىعىزدىق. كلاسسيكالىق پروزا – ىقشامدالعان ءارى نىعىزدالعان پروزا. تابيعاتتا ەشتەڭەسىز جاي-كۇي بولمايدى, سوندىقتان, قالىپتىڭ, تۇزىكتىڭ ىشىندە بوس ورىن جوق.
"اباي جولىندا" ۋاقيعا كوپ. بۇل – مودەرنيزمنىڭ باستى شارتى. ءارى ۋاقيعالار اجارىنىڭ ايقىندىعى.
اۆتور – ينتەللەكتۋال. الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن جاقسى تانىس. جەتە وقىعانى جەكەلەگەن وقشاۋ وبرازدار سومداعاندا, وقيعالار كەڭىستىگىن جاساعاندا, كەيىپكەرلەر اراسىنا قارىم-قاتىناس ورناتقاندا, كورىنەدى, شىڭعىس, جيدەباي, قاراشوقى, تۇيەوركەش, بەتقۇدىق, توقمامبەت, مۇساقۇل سەكىلدى قىستاۋ-قوڭىستار تارتىس, كۇرەس, سوعىس الاڭىنا, ەكى جاق, قالىڭ قول جيناپ, مايدان اشقان ارەناعا اينالادى.
ەپوپەياداعى, توبىقتى جايلاعان, نايمان, ۋاق, كەرەي, سىبان يەمدەنىپ وتىرعان ءوڭىر-ولكەلەر جاي ءبىر ەل ەمەس, بۇل ايماق – اۆتوردىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان, دۇنيەگە اكەلگەن, ءبىرتۇتاس مادەني-الەۋمەتتىك جاعرافيالىق مەكەن.
قازاقتار مەكەنى. جەر بەتىندەگى ەڭ سوڭعى نومادتاردىڭ ءبىرى. XX عاسىرعا بۇزىپ-جارىپ كىرگەن كەنتاۆرلار. قازاق – ءالى كۇنگە شەيىن كوشپەلى. بويىنان كوشپەلى ەلدىڭ قاسيەت-قۇندىلىقتارى كەتكەن جوق. ىشكى الەمى ءالى كۇنگە شەيىن كوشىپ ءجۇر. ىزدەنىستە. وي دا, ءبىلىم دە كوشپەلى, سوندىقتان كەز كەلگەن قازاق – شىعارماشىلىق تۇلعا, وعان نەگىز – اۋىز ادەبيەتى, پوەتيكالىق ءتىل, تاريحشىلىعى. شەجىرەسى – الىپ كوركەم شىعارما. "اباي جولى" – شەجىرەنىڭ "راسشيفروۆكاسى".
ۋيليام فولكنەر بىردە, قولتاڭباسىن قالدىرىپ جاتىپ, اتى-ءجونى استىنا "يوكنوپاتوففتىڭ جالعىز قوجايىنى" دەپ جازىپ بەرگەن ەكەن.
تەگى, اتالعان شىعارمادا ءتورت پسيحولوگيالىق ءتيپتىڭ تورتەۋى دە بار: رومان – گۋمانيتارلىق-كۋلتۋرولوگيالىق پاندەردىڭ زەرتتەپ-زەردەلەۋ وبەكتىسىنە اينالۋى ءتيىس.
قازاقى مىنەز-ق ۇلىق, سالت-ءداستۇر, ىرىم-جورالعى, ادەت-عۇرىپ, قارىم-قاتىناس, ءازىل-قالجىڭ, وي-پىكىر, تانىم-تۇسىنىك... تۋىندى ءوتىپ بارا جاتقان, جويىلىپ بارا جاتقان كوشپەلى قازاقتار ءومىرىنىڭ ەڭ سوڭعى فوتوگرافياسى سياقتى. سونى, كوشتى اۆتور سوڭىنان فوتواپپاراتقا ءتۇسىرىپ ۇلگەردى.
بۇل رومان بولماسا, ءبىز اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرمىسىن, تىنىس-تىرشىلىگىن ءبىرتۇتاس كۇيدە, ديناميكادا كورە الماس ەدىك.
اۋەزوۆتىڭ الىپ ەڭبەگى اقىندىق پروزاعا تەڭەلەدى. ورىندى ايتىلعان ءسوز, ۇشقىر مەتافورا, ەپيزودتاردىڭ ناقتىلىعى تاڭ قالدىرادى. ەپوستىڭ ءبىر كورىنىسى – دەتالداردىڭ كوپتىگى. الىپ دۇنيە الاپات سيۋجەتتىك جەلىنى دامىتىپ وتىرىپ, كوز الدىڭا انىق پانوراما تۇزەدى, ءار نۇكتەسىنە ۇڭىلسەڭ – ناقتى ۋاقيعالار, ءدال فيگۋرالار. ۇلكەن جەلىگە, ءبىرىنشى حياكات وزەگىنە بايلانعان كىشى-كىشى سيۋجەتتەر. "فيگۋرى ۆىستۋپايۋت, كاك وبراز رەچي, ي, كاك وبراز پەرسوناجا". مىسالى, "پارادان جيىلىپ تا مەشىت بوپ قالقيىپ تۇرادى ەكەن".
العاشقى بولىگى, ءبىرىنشى كىتاپ – اسا نىعىز جازىلعان دۇنيە, اۆتور مەيلىنشە سىعىمداپ جازعان سوڭ, تۋىندى شىمىر تارتقان, دەتال سويقان. ءتىپتى, اۆتور جيناعان مول دەرەگىن تۇگەل دەرلىك رومان-ەپوپەياعا سىيعىزا, ەنگىزە الماعانداي كورىنەدى.
كلاسسيكالىق رومان جانرى تالابى بويىنشا, سيۋجەتتىك جەلى قۇرايتىن, بۇكىل ۋاقيعانىڭ باسىن بىرىكتىرىپ تۇراتىن, ماعىنا تۋعىزاتىن باس قاھارمان بولۋى كەرەك. قۇنانبايدىڭ جاساعان تاريحىنداي تاريحتى تاكەجان, ىسقاق, شۇبار, ءتىپتى, كۇللى ىرعىزباي ۇرپاعى جاساي المايدى. سوندىقتان, تارازى باسىن تەڭەستىرەتىن ءبىر تۇلعا تاريحي ساحناعا شىعادى, ول – اباي.
ءتورت كىتاپ ەكى ءداۋىردىڭ جۇزدەسۋى. ءبىرى كۇشەيە تۇسەدى, ءبىرى السىرەي بەرەدى. رومان-ەپوپەيانىڭ ەڭ ۇلكەن قاسىرەتتى تۇسى بار: ول – ورازباي, سامەندەردىڭ كوشبيكە قونىسىندا وتكەن سايلاۋدا ابايعا قامشى كوتەرۋى. ءۇشىنشى تومدا ورشىگەن جاۋلىق, قىساستىق ءتورتىنشى تومدا جالعاسىن تابادى.
"ورازباي كۇلگەن جوق, كۇلمەك تۇگىل, جىميعان دا جوق. وسپان ءوز توبىمەن ءالى دە ءماز بولىسىپ وتىر. اقىرى دارمەن بار ۇزاق ولەڭدى, سىنشى جىردى ايتىپ بولدى. بيلەر توبى تومسارىپ, جىم-جىرت وتىرىپ قاپ ەدى. وسپان ورازبايعا بۇرىلدى دا:
- ە, بايەكە, نەعىپ تىجىرىنىپ قالدىڭ؟ ءدال توبەڭنەن تۇسكەنى جاقپادي-اۋ, ءا, ابايدىڭ؟ – دەپ اتعى كۇلدى.
ورازباي سالقىن قاباقپەن, تۇكپىرلى ءتاسىلىن ويلاپ قالعانداي, اشۋلى سويلەدى.
– وسى زامان... – دەپ الىستان تارتا باستاپ, – بۇزىلادى-اۋ! بۇزىلعالى تۇر-اۋ! سوندا بۇزاتىن سەن بولاسىڭ-اۋ, قاجى بالاسى! – دەپ, وسپاننىڭ باسىنان اسا, جوعارىلاي قارادى.
قاسىنداعى ايلاشىل, الاق بيلەر ورازبايعا ەمىنە, يسىنە قاراپ قاپتى.
– بۇگىنگى يگى جاقسىنى اۋىلىنا جيىپ الىپ, وسىلايشا باسقا سوق! ابىرويىن توك! بەت جىرت, ءۋا, پەردە جىرت! بالاعا دا, مالشىعا دا قۇرىق بەر!...بۇزا بەر! – قولىن ءبىر-اق سىلىكتى.
– ءۋاي, ورازباي, نە داۋىڭ بار!؟ شىن جاقسى بولساڭ, ساعان ايتىلعان ءسوز ەمەس. ال جامان بولساڭ, جاڭاعى سوزدەن ءوزىڭدى-ءوزىڭ تانىساڭ – ءوز وبالىڭ وزىنە!... مۇردەم قات! – دەپ, وسپان ساقىلداي كۇلگەن-ءدى” ء(ۇشىنشى كىتاپ, 39-بەت).
اباي ايتادى: “ورازباي اتقا ءمىنىپ, قارۋ اسىنىپ الىستان جاۋ ىزدەپ قايتەدى. جاۋى, انىق جاۋى, ورازبايسىماقتاردىڭ وزىڭدە, ءوز ىشىندە. ول – قاس نادان قاراڭعىلىعى عوي. الىسار بولسا, ءانى, سونىسىمەن الىسسىن دا ”, ء(تورتىنشى كىتاپ, 201-بەت).
ء"ازازىل قان تىلەگەنىن تانىتىپ قالدى. ابايدىڭ ۇستىنە ەسىكتى شالقاسىنان اشتىرىپ, اتتاپ, ەكپىندەپ سامەن كىرگەندە, قالعان ون-ون بەس كىسى قاتارىنان قارۋلارىن جاسىرماي ءيىن تىرەسە, سۇعىنا بەردى. ءسال سەسكەنىپ, ءۇنسىز قاراپ قالعان ابايعا سامەن تۋرا باسىپ, ادىمداپ كەپ, قاتتى سۇمدىق ءبىر بوقتىق ايتتى. "سوڭىمنان قالامىسىڭ, جوقپىسىڭ”! دەپ قامشىمەن باستان تارتىپ جىبەردى. سول-اق ەكەن, ابايدىڭ ۇلكەن دەنەسى قوزعالىپ تۇرۋعا دا مۇرشا كەلمەدى. سوققى جاۋىپ كەتتى. كىم ەكەنى بەلگىسىز, جاڭاعى كەلگەن توپتىڭ ىشىندە, ەندى ابايدى تالاپ ولتىرۋگە اينالعان ءتۇردى كورىپ قيماعان بىرەۋلەر, ابايدىڭ دەنەسىن بۇركەپ قۇلاي كەتكەنى دە بولدى. ولار بىرەۋ ەمەس, بىرنەشە ادام... ول سوققى ابايعا عانا تيگەن سوققى ەمەس, قازاقتىڭ حالقىنىڭ ارىنا سوققان سۇمدىق سوققى بولدى." ء(تورتىنشى كىتاپ, 259-بەت).
توبىقتىنىڭ ابايدى جاقتاعان بولىگى كەك قۋىسامىز, ەلىن جازاعا, مالىن قازاعا ۇشىراتامىز, دەپ دۇرلىگەدى, سوندا اباي كەسىگىن ءوزى ايتىپ, سويقانعا اينالعالى تۇرعان دۇربەلەڭدى, تۇتانعالى تۇرعان ءورتتى توقتاتادى: “قاپقان يتتەن ءوش الام دەپ مەن دە قاپسام, اۋزىمدا نە قاسيەت قالادى”, ء(تورتىنشى كىتاپ, 265-بەت)
– سال-سەرىلەر
ەكىنشى كىتاپتىڭ ورتاسىنا تامان اۆتوردىڭ سال-سەرىلەر شوعىرىنىڭ اۋىلعا, تويعا كەلگەنىن بەينەلەيتىن تۇسى بار, اباي اۋىلىندا ءجۇرىپ جاتقان ءان, ونەر مەرەكەسى جالعاسا تۇسەدى, "وسى كۇندەردەن ەكى ايداي بۇرىن توبىقتىنىڭ شەتىنە كەلگەن ءبىرجاننىڭ حابارىن اباي ەستىپ, الدىنان ءامىردى جىبەرگەن-ءدى. ابايدىڭ ەڭ ءبىر قادىرلەس اعاسى قۇدايبەردى جاستاي ولگەندە, سودان جەتىم قالعان بەس بالانىڭ ورتانشىسى ءامىر بولاتىن" (ەكىنشى كىتاپ, 68-بەت).
ول اياۋلى ونەرپاز تۇلعانىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, كوپ ءان ۇيرەنىپ الادى ءارى اعا تاپسىرماسىمەن ەلگە ءبىرجاندى سالدى ەرتىپ اكەلەدى. اباي اۋىلىندا ەكى اي جاتقان ارداگەر ءانشى توبىقتى جەرىن تاڭعاجايىپ سارىنعا, جۇرت تامسانعان ۋازىنگە بولەيدى. بۇل جيىندا ورالباي – كەرىمبالا, بازارالى – بالبالا, ءامىر – ۇمىتەي ۋاقيعالارى باستالادى.
جالپى, قازاق ءان ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, جاڭا ءداستۇر يەسى, قايراتكەر جاندى اباي ۇناتىپ قالادى. ءبىرجاندى اۋىلىنان سىي-سياپاتىمەن, قۇرمەتىمەن اتتاندىرىپ سالادى. سودان كەيىن, اۆتور ەل قىدىرىپ, ونەر كورسەتكەن جاستار توبىن بەينەلەۋگە كوشەدى.
“كەلە جاتقان توپ ەكى-ەكىدەن, ءبىر سال, ءبىر كەلىنشەكتەن مويىندارىنا ارتىسىپ,قۇشاقتاسا اندەتەدى. ورتادا سال اعاسى وزگە توپتان وقشاۋىراق الدا كەلەدى. ەكى جاعىنان ەكى كەلىنشەك يىعىنا قول اسىپ, قۇرمەت ەتەدى. سال اعاسى وزگە جىگىتتەردەن جاسى ۇلكەن, بويى, ءبىتىمى دە كەلبەتتى كەلگەن بايتاس ەكەن. دومبىراسى دا ۇلكەن, ۇكىلى, سىلىرماقتى, مونشاقتى”, (ەكىنشى كىتاپ, 222-بەت).
ء"ان اراسىندا سول دومبىراسىن بايتاس اسپانعا كوتەرىپ, بۇلعاق قاقتىرادى. سال اعانىڭ وسى بەلگىسىمەن ارتتاعى وڭشەڭ ءانشى, ويناقى توپ وزدەرىنىڭ شۇبار الا دومبىرالارىن اسپانعا كوتەرەدى", (ەكىنشى كىتاپ, 222-بەت).
"اباي مەن ەربولعا اسا قاتتى ۇناپ, قايران قالدىرعانى: بار ءانشى جيىلىپ ءبىر-اق ءانى ايتادى" (ەكىنشى كىتاپ, 222-بەت).
"سالدار اۋىلعا تاقاي بەرگەندە, الدارىنان شاپقىنشى بوپ كەلگەن, مويىندارىنا ساپى اسىنعان جاساۋىلدارى بولاتىن" (ەكىنشى كىتاپ, 222-بەت).
"سانى قىرىققا جەتەتىن سالداردىڭ جاساۋىلى ونعا جۋىق", (ەكىنشى كىتاپ, 222-بەت).
امىرلەر كۇيەۋ كەلەتىن توي ەكەنىن بىلسە دە, كەتپەي قويادى. "قىز اتاۋلىنىڭ ەركەسى, ءساندى سۇلۋ ۇمىتەي ۇزاتىلماقشى. بۇرىننان قايىڭداپ جۇرگەن كۇيەۋى – كوكشە قاراتايدىڭ تۋىسى, الاتاي بالاسى – ءدۇتباي" (ەكىنشى كىتاپ, 222-بەت).
سەرىلىك قۇنانبايدىڭ ءوز نەمەرەسىن شەڭگەلدەپ ولتىرۋگە ارەكەت جاساعانىمەن اياقتالادى. ايىرىپ جىبەرۋگە تالپىنعان ىزعۇتتىعا دا, نۇرعانىمعا دا قارامايدى, ءبىرىن قورقىتىپ, ءبىرىن كەۋدەسىنەن تەۋىپ قالادى. دەر كەزىندە كەلىپ ۇلگەرگەن اباي ونەرلى جاستى اجالدان قۇتقارىپ قالادى. اۆتور قودار, قامقا ۋاقيعاسىن ەسكە سالادى: "اۋزىڭدا اللا شەڭگەلىندە قان! تاعى قان! بۇلاردى شاريعات تا قوسادى! ءبىر كەزەك سول شاريعات جولى دەپ ءبىر ناحاق قان توگىپ ەڭ" (ەكىنشى كىتاپ, 236-بەت).
ءبىر ماجىلىستە جازۋشى اباي زامانى مەن قۇنانباي زامانىن بەتتەستىرەدى.
"كوپشىلىكتىڭ سوزىنە قۇنانباي قوسىلىپ كەپ, تاعى ءبىر سالماقتى دالەل تاستادى:
– داۋرەن ۇزاعان سايىن, اقىر زامان بەلگىسى ايقىنداي بەرمەك. ادام قۇلقى
وزگەرىپ, ازعىنداي تۇسەدى. ءبىزدىڭ زامانىمىز وزگە-وزگەنى قويعاندا, پايعامبار زامانىنا جاقىنىراق. ءبىر تابان جاقىن بولسا, ىلكىم ارتىق تا بولار. ”
ابايدىڭ جاۋابى ءبارىن تاڭ قالدىرادى, ءتىپتى, شوشىتىپ, ۇركىتىپ تاستايدى:
– جاقسىلىق پەن يگىلىككە الىس-جاقىن جوق. الاتاۋدىڭ باسى كۇنگە
جاقىن, بىراق باسىندا ماڭگى كەتپەس مۇز جاتادى. ال باۋىرىندا نەشە ءتۇرلى گۇل, جەمىس, نەشە الۋان ناۋبەتتەر وسەدى. جان-جانۋارلاردىڭ بارشاسى سودان قۋات الادى. سىزدەر پايعامبارعا ابۋتالىپتان جاقىن ەمەسسىزدەر. ول اكەسى ەدى. بىراق, ابۋتالىپ كاپىر بولاتىن, – دەدى", ء(بىرىنشى كىتاپ, 363-بەت).
مەن ءبىر سايكەسسىزدىكتى بايقادىم. رومان-ەپوپەيانىڭ ەكى جەرىندە قاجىلىق ساپار ءتورت جىلعا سوزىلعانى تۋرالى جازادى:
"قۇنانباي وسى وتكەن قىس اياعىندا, ءتورت جىلعا تاقاۋ ءۇردىس, ۇزاق جول ءجۇرىپ, مەكە ساپارىنان قايتقان ەدى", (ەكىنشى كىتاپ, 128-بەت).
ء"تورت جىل كارى سۇيەگىن سۇيرەتىپ, شىعانعا بارىپ كەلگەندە, ادامنىڭ اكەلەتىنى: انا جەردە ءبىر مولا, مىنا جەردە ءبىر مولا دەۋ بولسا, نە دەگەن از تابىس", (ەكىنشى كىتاپ, 131-بەت).
اتالعان مەجەگە قايشى ەكىنشى ءبىر مەرزىم بار: "وسى قالپى قۇنانبايدىڭ سىرتى عانا ەمەس, ءۇش جىلدىق ءمىناجات ساپارىنان قۇنانباي, شىنىندا, ىشتەي, مىنەزدەي قاتتى وزگەرىپ قايتتى", (ەكىنشى كىتاپ, 129-بەت).
اۆتوردىڭ ءوز قاتەلىگى مە, الدە شىعارۋشىلار ۇقىپسىزدىعى ما, الدە باسقا ءبىر ايىپ پا؟
- كورنەك سوزدەر
كىتاپتىڭ ءتىلى, ۇستانعان باعىتى – رەاليستىك-رومانتيكالىق پوەتيكا. مەن اقىندىق پروزا دەپ باعا بەرەر ەدىم. قاراڭىزدار:
"گۋلەپ ۇشقان كوبەلەكتەي كوپ بوياۋلى, نەشە الۋان", ء(بىرىنشى كىتاپ, 28-بەت)...
"ىلعي ءبىر تۇرىلگەن قازى, توڭكەرىلگەن جاس قۇيرىق, سارى التىنداي بالقىعان جال, جەلىن مايلار", ء(بىرىنشى كىتاپ, 120-بەت)...
"سار دالا, قوڭىر ادىر, ساي-سالا, قورىق-قويناۋلارعا وزدەرىنىڭ اق يرەك, سار-كىدىر ومبىلارىن, وقاپتارىن, مۇزداق جالتىرلارىن جاپقان كورىنەدى", ء(بىرىنشى كىتاپ, 127-بەت)
"ەن ولكە, كەڭ سالا, مول جايلاۋ, قۇيقالى ادىر, قالىڭ تاۋلاردان جۇرت اعىلدى", ء(بىرىنشى كىتاپ, 179-بەت.)
"سوندىقتان بىرەن-ساران كوتەرەم جىلقى مەن ارىق تۇيەنى, نەمەسە جالعىز-جارىم سيىردى قويدىڭ الدىنا سالىپ, سوعان قار بۇزعىزىپ كەلەدى", ء(بىرىنشى كىتاپ, 290-بەت).
"شىندىق – حالىق تىلەگىن تاپقان شىندىق بولسىن", ء(ۇشىنشى كىتاپ, 33-بەت).
مۇحتار اۋەزوۆ "اباي جولىنىڭ" 4 كىتاپ, "جۇتتا" تاراۋىندا, 357-بەت, ورىسشا سويلەپ, اباي الدىندا وعاش مىنەز كورسەتكەن قالا بالالارى جالەل ء(ازىمباي ۇلى) مەن نىعمەت (كاكىتاي ۇرپاعى) قۇنانباەۆتار تۋرالى حاكىمنىڭ ايتقانىن الدىمىزعا كەلتىرەدى: "كىم ءبىلسىن, وقۋ ادامدى قايتا تۋدىرادى".
كەلەر زاماندى انىق بولجاعان ءسوز. "قاي تىلدە ءبىلىم الساڭ, سول تىلگە قىزمەت ەتەسىڭ" (سۇلتان ىبىراي كەلتىرگەن ماحاتما گاندي لەپەسى).
ورىس ءتىلدى قازاقتاردىڭ قالىپتاسۋ باسىن اۆتور اباي زامانىنان باستاپ كورسەتەدى.
- قۇسبەك تورە مەن قاليوللا وسكەنباەۆ
روماندا قۇسبەك تورە جايلى شاعىن مالىمەت بار: "انىعىندا, قارقارالىعا جاڭا اعا سۇلتان سايلانعان. ول – بۇرىن ءبىر بولىپ ءتۇسىپ قالعان بوكەي تورەنىڭ ءناسىلى – قۇسبەك", ء(بىرىنشى كىتاپ, 213-بەت).
سۇلتاندىق داۋىردە ەل باسقارعان اعا سۇلتاندار تۋرالى احمەتبەك ءارىن ۇلى اقساقال "اتاقونىس – ارقاداعى شەجىرەلى قارقارالى"(الماتى: رپبك ء"داۋىر", 2003) اتتى كىتابىندا تومەندەگىدەي اقپار بەرەدى:
- تۇرسىن شىڭعىس ۇلى (جامانتاي):04.1824 – 09.02.1845.
- قۇسبەك تاۋكين:02.1845 – 1849.
- قۇنانباي وسكەنباي ۇلى: 22.12.1849 – 31.12.1852.
- ت ۇلىك شىڭعىس ۇلى: 1852 – 1861.
- تۇرسىن شىڭعىس ۇلى: 1861-1862.
- شالعىنباي ءبىرالين: 1862 –
بۇل جەردە تولەك تۇرسىن ۇلى (انەس ساراي – 1853-1855) مەن ت ۇلىك شىڭعىس ۇلىنا (احمەتبەك ءارىن ۇلى – 1852-1861) بايلانىستى مالىمەتتەر ءبىر-بىرىنە قايشى: ءبىر ادام با, ەكى بولەك تۇلعا ما, مەنىڭشە, تولەك ەسىمى ت ۇلىك بوپ جازىلىپ كەتكەن. فاميليادان دا شاتاسقان.
تاعى ءبىر جايت. قورىتا كەلگەندە, قۇسبەك تورە سايلانۋى قۇنانبايدان بۇرىن با, كەيىن بە؟ اۋەزوۆ كوركەم تۋىندىسىندا قۇسبەك تورە قۇنانبايدان كەيىن اعا سۇلتان بولعان دەپ جازادى. نەگىزى, قۇجاتتار بويىنشا, بۇرىن.
سونىمەن قاتار, رەسەيدە وقىعان, قۇنانبايدىڭ تاعى ءبىر تالانتتى بالاسى تۋرالى مۇقتار اۋەزوۆ ەشتەڭە جازبايدى, ءتىپتى, ەپوپەيا قاھارمانى دا ەمەس. ول – قاليوللا وسكەنباەۆ. شىعارمادا قاليوللا قالەل تۇرىندە بەرىلگەن, جانە دە ايعىز اۋزىمەن ايتىلادى:
– "ۇرعان جاقسى بولسا, ەرتەڭ وقۋدان كەلەر قالەل دە. سەنىڭ سىباعاڭدى بەرەر! – دەپ, ورىسشا وقۋدا جۇرگەن ءوزىنىڭ ۇلكەن بالاسى قالەلدى دە ەسىنە الدى" ء(بىرىنشى كىتاپ, 93-بەت).
اباي تۋرالى ەسسەدە قاليوللا-قالەل عۇمىربايانىن كەڭىنەن كەلتىرگەن ەدىم: "ۇيىمدە, سورەلەرى سىرەسىپ تۇرعان ۇلكەن كىتاپحانامدا, العىسوزىن مۇقتار اۋەزوۆ جازعان اسا ءبىر قىمبات كىتابىم بار. بۇل – قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا 1961 جىلى جارىق كورگەن اباي قۇنانباي ۇلى شىعارمالارىنىڭ ءبىر تومدىق تولىق جيناعى. رەداكتسياسىن قاراپ, تۇسىنىكتەردى, جاڭا ماتەريالداردى تولىقتىرىپ باسپاعا دايىنداعان – ءابىش جيرەنشين.
ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ەسىم. نەمەسە, قازىر عالىمداردىڭ ءوزارا اڭگىمەسىندە عانا اتالاتىنى بولماسا, ەل اراسىندا ۇمىتىلعان نىسپى.
كىتاپتا ابايدىڭ تۋىسى قاليوللا تۋرالى كوپ ماعلۇمات بەرىلەدى: "ابايدى العاشقى رەت ورىستىڭ ونەر-ءبىلىمى, كىتاپتارى مەن, سوناۋ الىستاعى پەتەربۋرگتاعى, موسكۆاداعى ورىس ينتەلليگەنتسياسىنىڭ سالت-سانا, تۇرمىسىمەن تانىستىرعان ادام ابايدىڭ ءوز ءىنىسى قاليوللا وسكەنباەۆ. قاليوللا قۇنانبايدىڭ ايعىز دەگەن بايبىشەسىنەن تۋعان, ەرتە كەزدەن-اق ونى اكەسى ورىسشا وقۋعا بەرەدى. اباي ەلدە جۇرگەندە قاليوللامەن پەتەربۋرگكە حات جازىسىپ, حات الىسىپ تۇرادى. جازعى دەمالىستا ەلگە كەلگەندە قاليوللا استانا تۇرمىسىنان قويىن-قونىشى تولى كوپتەگەن اڭگىمەلەر مەن كىتاپتار الا كەلەتىن بولعان, وسى كىتاپتاردى ۇنەمى وقىپ قاليوللامەن ىشتەي سىرلاسىپ, پىكىر الىسۋشى نەمەرەلەس اعايىندارىنىڭ ىشىندە زەرەگى اباي بولعان".
ءابىش جيرەنشين قاليوللا جايلى جەتكىزە جازادى. بىراق, بىزگە مىنا ءبىر دەتالدارى ايرىقشا ماڭىزدى كورىندى.
"قاليوللا ەڭ العاش سەمەيدە وقىپ, ونداعى وقۋدى تاۋىسقان سوڭ, ومبىداعى شوقان وقىعان كادەتسكي كورپۋسكە تۇسەدى. بۇل شوقان ءۋاليحانوۆتان سوڭ. ونى دا ءبىتىرىپ, كورنەت وفيتسەر دەگەن اتاق الىپ شىعادى. بۇل ءتارىزى 1863-69 ج. مولشەرىندە. بۇدان سوڭ قاليوللا موسكۆاداعى پاۆلوۆسكي كاۆالەريسكي شكولدى بىتىرەدى. باعزى ءبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا حالەل 1877-1878 جىلدار ورىس-تۇرىك سوعىسىنا قاتىناسادى. وندا دا ەرلىك كورسەتىپ ورىستىڭ ءبىر گەنەرالىنان العىس الادى"...
– اعىمدار (تەوريا) – اقىندىق پروزا (ەركىن قالام)
رەاليزم تالاپتارىنا ساي قۇرىلعان جالپى فون, قايراتكەر تۇلعالار جان-جاقتى كەيىپتەلىپ كەلە جاتادى دا, جازۋشى نازارى اباي وبرازىنا تۇسكەندە, اۆتورلىق ستيل, نەگىزىنەن, بىردەن تۇبەگەيلى وزگەرەدى. كىتاپتىڭ باستى كەيىپكەرى نۇرلانىپ شىعا كەلەدى. قازاقتىڭ باعىنا تۋعان كەمەڭگەر ويشىل بەينەسى ەسسىز قوعام, ادىلەتسىز توپ ورتاسىندا جارقىراپ كورىنەدى. جەرگە پەرىشتە تۇسكەندەي كۇي ورنايدى. سەبەبى, اباي قاتىسقان ءار ميزانتس-ستسەنا نە ەپيزود كىسىلىككە, ادامگەرشىلىك قۇندىلىق-قاسيەتتەرگە, ۇلى ىزگىلىكتەرگە تولى, وقىعان ادام شايىر دانالىعىنا كۋا, بىرتۋارلىعىنا كەز بولادى.
ءبىر عانا ادام ەمەس, بۇكىل ەپوپەيا ساۋلەلى جاننىڭ شۋاعىنا بولەنەدى. بۇل تۇرعىدان اۋەزوۆكە اباي تاقىرىبىنا قالام تارتۋ وڭاي بولدى. حاكىمگە دەگەن ۇشان-تەڭىز ماحابباتى جەتەلەپ وتىردى.
بىراق, ەكىنشى تاراپتان, اۋىر, سەبەبى, اباي – پاراسات, قۇنانباي – ارەكەت, شىعارما تەك اباي قىزمەتىنەن تۇرسا, وقۋعا قيىنداۋ بولار ەدى ("ەگەر دۇنيەدە ءبارى ويلاعانىمىزداي بولسا, وندا ەش ۋاقيعا وتپەس ەدى", فەدور دوستوەۆسكي), العاشقى كىتابى – ەپوپەيانىڭ ەڭ ۇزدىك جازىلعان تۇسى, بارلىق ۋاقيعانىڭ بەل ورتاسىندا قۇنانباي جۇرەدى, ول – ۋاقيعا تۋدىرۋشى, جاڭالىق جاساۋشى.
قات-قابات, بىرىنەن سوڭ ءبىرى: ۋاقيعالار توگىلىپ جاتادى, ەپوپەيا قالىڭداي بەرەدى. شىتىرمان. جىلدام وقيسىڭ. ءبىرىنشى كىتابى قالعان ءۇش كىتاپتىڭ جۇگىن, سالماعىن كوتەرىپ تۇرعانداي, "اباي جولىن", مەنىڭشە, "اباي جولى" ەتكەن العاشقى كىتابى. بۇل, ارينە, مەتافورا, جالپى, ەپوپەيا – دانىشپان تۋىندى. كەزىندە ناسيحاتى وڭ بولعاندا, "اباي جولى" نوبەل سىيلىعىن تىماقپەن ۇرىپ الار ەدى.
مەن سيۋجەتى, قاھارماندارى, تۇرمىس سالتى جاعىنان "اباي جولى" ەپوپەياسىن قايتالايتىنداي كىتاپ كورگەن ەمەسپىن. بۇرىن-سوڭدى.
"اباي جولى" – نومادتار ءۇيى تۋرالى كىتاپ. كۇللى ادامزات تاريحىنىڭ كوشپەلى كەزەڭىنە ارنالعان ەسكەرتكىش. ول جاڭا ادەبي تەورياعا نەگىز: نوماديزم ءتاسىلى (فيلوسوفياسى مەن جازۋ مانەرى). ياعني, ەپيكالىق دالدىك, جىلقىعا دەگەن ماحاببات, رۋلىق وداق, ۇلتتىق (حالىقتىق) بىرلىك, كوشى-قون, شەكسىز كەڭىستىك, ەركىن ۋاقىت, بەتپاق دالا, ەلدى مەكەن, قىستاۋ-قورىق, قونىس-قۇدىق, جايلاۋ, قوناقجايلىق, مىرزالىق, دارقاندىق.
كەيدە ءماتىن سابىرلىلىعى, بىرقالىپتى اتموسفەراسى, ءسوز-سويلەم تىنىشتىعىنان اقىندىق پروزا سيپاتىن تانيمىن. مارسەل پرۋست, يۆان بۋنين, ميحايل پريشۆين ەسكە تۇسەدى. بيازى تەكست مۇحاڭ (مۇقتار اۋەزوۆ) مىنەزىنىڭ وزىندەي.
شىعارمادان رەاليزم, ناتۋراليزم, رومانتيزم بەلگىلەرىن بايقايمىز: “سودان سوڭ, سىرتىنان قويىپ جىبەرىپ, ەتپەتىنەن ءتۇسىرىپ, باسىپ جاتىپ:
– سەن نە قىلمادىڭ وسى؟ نەدەن استىڭ ءالى وسى؟ – دەدى تۇيگىلەپ وتىرىپ. – ماسقارا قىپ قور ەتكەندە, بىلاي ەتەيىن سەنى! – دەپ, مايباساردى ەتپەتىنەن تىزەرلەپ, سالدى دا, – كوك سۇڭگى دەپ ەڭ عوي! ءما, كوك سۇڭگى! – دەپ, مايباساردىڭ جالاڭاشتانىپ تۇرعان قۇيرىعىنىڭ اراسىنا تۇيەنىڭ قاتقان قۇمالاعىن باتىرىپ-باتىرىپ جىبەردى.
– نامىسىڭ بولسا, ءول وسى قورلىقتان, ءول وسى مازاقتان! – دەپ تەۋىپ قالدى" ء(بىرىنشى كىتاپ, 202 بەت).
بۇل ەپيزودتان رەاليزم/ناتۋراليزم ءىزىن كورەمىز. ەكەۋىنىڭ دە بەلگىسى بار. جالپى, تۋىندى بويىندا الەم ادەبيەتى, تاريحى, ۇستىندارى تۇنىپ تۇر. اۋەزوۆتىڭ وقىعان-توقىعانى, كورگەن-بىلگەنى ماتىندە جاسىرىنىپ جاتىر. يمپەريانىڭ باس قالاسىندا تۇرىپ, قازاق جەرىنەن قاشىق, اجەپتاۋىر ۋاقىت حابارسىز جۇرسە دە, ورىسشا ورتادا ءومىر سۇرگەنى قالامىنان ءبىر ءسات بىلىنبەيدى.
قالىپتاسۋ جىلدارى كوشپەلى وتباسىندا وتكەن قىر بالاسى, "اباي جولىن" قالىپتاعاندا ءوز بالالىق شاعى جايلى تاقىرىپقا قالام تارتىپ وتىر.
"اباي جولىندا" دالدىكتىڭ تەرەڭدىگى كەرەمەت. ءدال دەتال, ناق ءسوز وقىرمان ءوز باسىنان كەشكەندەي كۇيگە ۇشىراتادى. "ەففەكت پريسۋتستۆيا".
سوڭعى ەكى-ءۇش عاسىردىڭ كولەمىندە قالىپتاسقان ىرگەلى تۇسىنىك-تانىمدار ىقپال-اسەرىن, ءتۇرلى اعىمدار سيپاتىن, ءادىس-تاسىلدەرىن وقشاۋلاي الامىز.
شىعارمادا مودەرنيستىك كوزقاراس بار. ول – ءجيى قولدانىلعان سيمۆوليزم. بەلگىلەر. مىسالى, "اكە جاعىنان ەكىنشى رەت كىسى كەلىپتى جانە جۇمىستار تۇسىندا, اۋىر بۇيرىقپەن جۇرەتىن جاقىپ كەلىپتى. وسال بەلگى ەمەس. تەگىندە, اۋىل-ايماق بولسىن, اعايىن ورتاسى بولسىن, قۇنانبايدىڭ سالەمدەرىن ارقاشان جىبەرگەن كىسىلەرىنە قاراي, سالماقتاپ تانيتىن. مىسالى, الىپ كەل, ايداپ كەل! دەگەندەي بۇيرىق بولسا, ول قاراباس, قامىسباي سياقتى اتشابارلار تۇرىندە كەلەدى. ايتىپ, ءبىلدىرىپ كەل, دەسە, ىزعۇتتى, مايباسار بوپ كەلەدى, ۇعىندىر دا, باعىندىر! دەسە, جورعا جۇماباي پىشىندەس بولادى. كەيدە ونداي سالەممەن قۇدايبەردى, اباي دا ءجۇرىپ قوياتىن. قورقىتىپ, ىزعار تاستاپ, ءۇيىرىپ كەل دەسە, وسى جاقىپ شىعادى. ول بىراق رۋلار اراسىنداعى كەلەلى سوزگە, ىرگەلى كەڭەسكە جۇرەتىن. ال ءىس, ءتىپتى, ۇلكەن بوپ, كوپ ەلمەن قارجاساتىن كەز بولسا, وندايدا قاراتاي شىعادى", ء(بىرىنشى كىتاپ, 296 بەت).
"وسىدان سوڭ اقشا ساندىعىنىڭ اۋزى اشىلىپ, مايىرىڭ توپساسى دا بوساي باستاعان" (214 بەت).
رومانتيزم. اباي مەن توعجان كەزدەسۋى جايلى: "شىن ساعىنىشتى, ىنتىق جاندار بوپ ۇعىستى" (223 , بەت).
بۇل روماننىڭ ءوزى رەاليستىك تۇرعىدا جازىلسا دا, ابايعا كەلگەندە رومانتيزم العا شىعا بەرەدى.
اۆتور باس قاھارمانعا قاپىدا كولەڭكە ءتۇسىرىپ المايىن دەپ جازعانىنا اسا سەرگەك, ۇقىپتى, مۇقيات قارايدى. قامقور. كەزدەيسوقتا كىر جۇعىپ, قاپىلىستا كۇيە جاعىلىپ, جوپەلدەمەدە شاڭ-توزاڭ ءتيىپ, ءمولدىر وبرازدىڭ ارداقتى بەينەسىن بىلعاپ الماۋى كەرەك. اق كۇيىندە, تازا قالپىندا فينالعا جەتكىزۋى ءتيىس. ۇنەمى قىراعى, جاناشىر. كىتابىنا قۇجاتىنداي قاراعان ءتارىزدى. اباي وبرازىنا قىلاۋداي قيانات جاساعىسى كەلمەيدى. مىنەز-قۇلقىن, شەشەن ءسوزىن, تاۋىپ ايتقان بايلامىن اسا ءبىر رومانتيكالىق تەبىرەنىسپەن جىرلاپ وتىرادى.
مۇنداي ستيل مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ميسسياسىنان تۋىندايدى. ول ادەبي وبرازبەن قاتار ۇلت ۇستازى, قازاق كەمەڭگەرى, ۇلى ابايدىڭ تاريحي تۇلعاسىن سومداپ جاتىر. قازاققا ءسوزىن تىڭداپ, بايلامىنا توقتايتىن, مىڭ جىلدا ءبىر تۋاتىن الىپ پەرزەنتىن تانىتىپ, ءتۇسىندىرىپ كەتۋى قاجەت.
– مانەر (ستيل) – ءماتىن (تاڭبا)
اۋەزوۆ ءتىلى – كوپ زەرتتەلگەن تاقىرىپتىڭ ءبىرى, بىراق, جازۋ مانەرى, ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى ستيل, جەتە زەردەلەنگەن جوق. ارينە, سۇبەلى ەڭبەكتەر, كۇردەلى عىلىمي تۋىندىلار بارشىلىق. بىراق, مودەرنيزم (يمپرەسسيونيزم, فۋتۋريزم, اكمەيزم, دادايزم, سيمۆوليزم), تۇرعىسىنان, ابسۋرد/سانا اعىسى تاقىرىپتارىمەن قاتتى اۋەستەنگەن, دجەيمس دجويس, مارسەل پرۋست, فرانتس كافكا نەگىزىن قالاعان اعىمدار تالاپتارى تۇرعىسىنان ءوز دەڭگەيىندە قاراستىرىلمادى. ءتىپتى, پوزيتيۆيزم, سترۋكتۋراليزم, قۇرىلىمدىق لينگۆيستيكا, ەكزيستەنتسياليزم, گەرمەنەۆتيكا, جاڭا رومان تەورياسى, پوستمودەرنيزم, اۆتوفيكشن اياسىندا, ءبىر عاسىرعا جۋىق مەرزىم ىشىندە تالدانىپ تا ۇلگەرمەدى.
عىلىمي تەوريالىق جۇمىستاردا اۋەزوۆتى ماقتاۋ كوپ, بىراق, وكىنىشكە قاراي, تەرەڭ قوپارعان, قىرتىسىن اقتارعان, ارحەتيپتىك كوشپەلى ساناسىن, قۇرىلىمىن, قاسيەتىن اشقان تالپىنىستار كەمدە كەم.
بىردە, يران-عايىپ: "اۋەزوۆ جەڭىل وقىلادى, سەبەبى, ءوزىڭ جازىپ وتىرعانداي وقيسىڭ" دەگەنى ەسىمدە.
وتە مىقتى باعا. دەمەك, بۇل ماسەلە بىزگە شىعارما كوشپەلى ەلدىڭ كوركەم تىلىندە ءمىنسىز جازىلعانىنان ايعاق بەرەدى. ءارى قازاقتىڭ اۋىزەكى ءتىلى اسا جوعارى پوەتيكالىق دەڭگەيدە ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
قازاق ءتىلى تۇنعان مەتافورا. وبرازدى ويلاۋ جۇيەسى تۇسىنىكتەردى كەڭ تۇسىنۋگە جول اشادى, سوندىقتان, قازاق سوزىندە سينونيم كوپ, ءبىر ويدى بىرنەشە سينونيم بەينەلەيدى.
اۋەزوۆ ادامنىڭ جاي-كۇيىن, پسيحولوگياسىن, مىنەز-قۇلقىن ادەمى سۋرەتتەيدى, اتموسفەرانى سۇمدىق جاسايدى.
ءبىر بايقاعانىم, ءبىردى-ەكىلى ەپيزودتاردا بولماسا, جالپى, تابيعاتتى اۋەزوۆ ۇزاق سۋرەتتەيدى دەگەن ادەبي ورتادا قالىپتاسقان تۇراقتى پىكىر – جالعان ءسوز. تاڭ الدىن, قىس مەزگىلىن, ساي-سالانى قۋالاعان قالىڭ قاۋ, بىتىك ءشوپ, كوك شالعىندى قىسقا-قىسقا كەيىپتەپ قايىرىپ وتەدى. سويلەمى ۇزىن ەمەس, شولاق تا ەمەس, كوز سۇرىنبەيدى, وقىرمان جىلدام دامىعان ۋاقيعالارعا ارەڭ ۇلگەرىپ وتىرادى.
كەيىپكەر ارەكەتتەرى انىق, بىرىنە ءبىرى جالعاستى. اۆتور – اتموسفەرا جاساۋدىڭ شەبەرى.
قاجەت جەرىندە قارا بۇلتتى قاپتاتادى, قارا اسپاندى ءتوندىرىپ جىبەرەدى, جارقىراتىپ كۇندى اكەلىپ تاس توبەگە ءىلىپ قويادى, بەسىندە قۇلاتادى, ەلەڭ-الاڭدا اتىرادى. بارىمتا-قارىمتا, رۋ-تايپا ارالىق تارتىستار, ساقارا ماۋسىمدارى, ماجىلىستەر, تەگىس اسا نانىمدى بەينەلەنەدى.
– اتموسفەرا (احۋال) – ءۋازىن (سارىن)
ادەتتە, شىعارما اتموسفەراسىنىڭ قالىپتاسقانى ناتيجەسىندە, سيۋجەت جەلىسى, ۋاقيعالار كورىنىسى, تىلسىم دۇنيەنىڭ مىلقاۋ دىبىسى, پەرسوناجدار ءۇنى, الەم سەزىمدىلىگى, ەكى نارسەنىڭ ءبىر-بىرىنە تيگەنى, قاجاعانى, دارىعانى كۇشەيە تۇسەدى.
تىنىشتىقتا بالىقتىڭ شولپ ەتكەنى, داۋىستىڭ ءتۇن جارىپ شىققانى, الاكولەڭكە پويىزدا سوڭعى بەكەتتەن مىنگەن ەكى جولاۋشىنىڭ قاراڭعىدا كۇبىرلەسىپ سويلەسىپ وتىرعانى نەمەسە شۋلى بازار, كىسى تولى ايالدامالار, ءارى-بەرى اعىلىپ جاتقان اۆتوموبيلدەر ءنوپىرى, ءبارى اتموسفەرا قۇرايدى.
ۇشولشەمدى الەمدە ءومىر سۇرگەن ادام بالاسى ۇشولشەمدى اسەرگە بولەنە الادى: كورەدى, ەستيدى, سەزەدى.
ارينە, اسىرا سىلتەپ, ءبۇلدىرىپ تە تاستاماۋ كەرەك, ەكىنشى جاعىنان, ءبىر-بىرىنە قايشى دا كەلمەۋى ءتيىس.
مەنىڭشە, اتموسفەرا تۋعىزاتىن نارسەلەر – جىل ماۋسىمدارى, اۋا رايى, جەرگىلىكتى تابيعات, قالىپتاسقان جاعداي, قاھارماندار قارىم-قاتىناسى, باس كەيىپكەرلەردىڭ باستان كەشىپ جاتقانى.
"اباي جولىندا" جوعارىدا كەلتىرىلگەن جايتتاردىڭ ءبارى بار. ارقايسىسى ءبىر-ءبىر قالىڭ رومان (380-430 بەت) جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان ەپوپەيانىڭ ءتورت كىتابىنىڭ تورتەۋى دە كەمەڭگەردىڭ لابوراتورياسىنان, شەبەردىڭ قولىنان شىققان كەمەل دۇنيەلەر.
البەتتە, جان كەشتى اۆتور بەينەت كوردى, ازاپ شەكتى, ون بەس جىل بويى, جالپى سانى 1500-1600 بەتتەي بولاتىن, شىعارما جازۋ وڭاي ەمەس.
راقاتتان ونەر تۋمايدى, ول – قاشاندا بەينەت.
– پافوس (جورتا) – فالش (جالعان)
ەرتەدە پافوس شىعارماعا ەرەكشە شابىت, قايرات-كۇش بەرەتىن ەموتسيالىق كوڭىل كۇي ەدى. كوركەم تۋىندى كوتەرگەن كۇن ءتارتىبى, العا تارتقان يدەياسى پافوستان كورىنەتىن.
بەرتىن كەلە, پافوستىڭ تابيعاتى تەرەڭىرەك اشىلدى. پافوس كوركەمدىكتەن گورى, ناسيحاتقا جاقىن. بۇگىنگى ادەبيەت – ونەر ءورىسىن تارىلتاتىن يدەولوگيادان باس تارتقان ادەبيەت. ونەردىڭ ماقساتى – ەستەتيكالىق كەمەلدىلىك, تۇبىندە ول ەتيكالىق يمپەراتيۆكە ۇلاسادى. ءبىر عانا ماكسيمۋم بار: ەلگە, ۇلتقا, ادامزاتقا قىزمەت. كىسىلىك – ماڭگىلىك تاقىرىپ. جاريا ۇگىت, اشىق ناسيحات ونەر مۇراتىنا قايشى, جالقىدان جالپى تۋى ءتيىس.
رومان-ەپوپەيا – حاكىم اتىن ارداقتاعان تۋىندى, اقىن جاقتاعان ادىلەت پەن اقيقاتتى اشقان شىعارما.
ءتورتىنشى كىتاپتىڭ سوڭعى تاراۋى اياقتالۋى, ءتىپتى, تاماشا, ۇزدىك ەۋروپالىق (امەريكالىق) كلاسسيكالىق رومان دارەجەسىندە, (ۇلگىسىندە) اياقتالادى: "ماعاشتىڭ قىرقىن بەرىپ بولعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە اباي جانە قازا تاپتى. ۇلى كەۋدەنىڭ ىستىق دەمى توقتالدى. ءشول دالانى جارىپ شىققان دارياداي, يگىلىك ءومىر ءۇزىلدى. سوناۋ ءبىر شاقتا تاستى تاقىر, جالتىر بيىك باسىنا جالعىز شىققان, ءزاۋلىم وسكەن الىپ شىنار قۇلادى. ومىردەن اباي كەتتى".
ەشقانداي پافوس جوق, سونىسىمەن اسا قايعىلى, ازاپتى, قاسىرەتتى. تومەندە سالىستىرۋ ماقساتىندا, ءتورت ۇزدىك اۆتوردىڭ فينال-ءماتىنىڭ العا تارتىپ وتىرمىز.
(حەمينگۋەي, "شال مەن تەڭىز": "ستاريك سنوۆا سپال. ي ەمۋ سنيليس لۆى", "قوش بول, مايدان": "ون ۋشەل ۆ دوجد",
ماركەس, ء"جۇز جىلدىق جالعىزدىق": "... گورود بۋدەت سنەسەن, ۋراگانوم ي ستەرت يز پامياتي ليۋدەي, ۆ تۋ سامۋيۋ مينۋتۋ كوگدا اۋرەليانو ۆاۆيلونيا زاكونچيت چتەنيە پەرگامەنتا, ي چتو ۆسە ناپيساننوە ۆ نيح نەپوۆتوريمو وتنىنە ي ناۆەكي, يبو ۆەتۆيام رودا, پريگوۆورەننوگو ك ستا گودام ودينوچەستۆا, نە دانو پوۆتوريتسيا نا زەملە",
فولكنەر, "مەنشىك ءۇي": "كاك تە, پرەكراسنىە, بليستاتەلنىە, گوردىە ي سمەلىە, تە, چتو تام, نا ساموي ۆەرشينە, سرەدي سيايۋششيح ۆيدەني ي سنوۆ, ستالي ۆەحامي دولگوي لەتوپيسي چەلوۆەچەستۆا, – ەلەنى ي ەپيسكوپى, كورولي ي انگەلى-يزگنانيا, نادمەننىە ي نەپوكورنىە سەرافيمى",
كنۋت گامسۋن, "اشتىق": "كوگدا مى ۆىشلي ۆو فورد, يا رازوگنۋل سپينۋ, ۆەس ۆزموكشي وت سلابوستي, ۆولنەني, ۆگليادەلسيا ۆ بەرەگ ي پروستيلسيا ناكونەتس س گورودوم حريستيانيەي, گدە ۆ وكناح پوۆسيۋدۋ ۋجە زاجگليس ياركيە وگني.").
بىراق, سوڭىنان كەلتىرىلگەن ءۇش جارىم بەتتىك ەپيلوگ ء"بارىنىڭ ءسانىن كەتىرىپ" تۇر: سوۆەتتىك قوسىمشا ەكەنى بىردەن بايقالادى. ەكى فينال, ءبىر پافوس پايدا بولادى. تەكست اشىلادى (دارمەن سوزىندە).
"ابايدىڭ جاڭا ءبىر تۋىسىن قابىل الىپ وتىرعان حالىق-اتا, حالىق-انا وسى ەدى"... اتالعان ەپيلوگتى شىعارمانىڭ بايلاۋى, كۇرمەۋى تۇرعىسىندا, نەگىزگى كوركەم ماتىنگە جالعاۋدى دوعارىپ, ەپوپەيادان تىس ورنالاستىرسا قايتەدى, دەپ توپشىلاپ تا قويامىن, مەنىڭشە, ونىڭ ورنى – “تۇسىنىكتەمەدە”. بۇنى قاتارداعى ءبىر پىكىر تۇرعىسىندا, تالاپ ەمەس, تىلەۋقور كوڭىلدىڭ رياسىز ۇسىنىسى رەتىندە تانۋىمىز شارت. كوزقاراس. بىراق, دانىشپان قولىنان شىققان كەمەل دۇنيەنى تۇزەتۋگە, وزگەرتۋگە قانداي حاقىمىز بار.
قىردا, ساقارا جازىعىندا الەمدىك نومادتار كوشى توقتاعان جىلدارى جازىلا باستاعان "اباي جولى" رومان-ەپوپەياسى تۇرعاندا, الىپ تاريحىمىزدىڭ اسا ءبىر ماڭىزدى بولىگىنىڭ وزىق ۇلگىسى – كوشپەلى كەزەڭ مادەنيەتىن (كۋلتۋرا) وركەنيەتتىك (تسيۆيليزاتسيا) ادامزات استە ۇمىتپاۋى ءتيىس.
