جەكە ازاماتتاردىڭ نەسيەسىن كەشىرىپ تاستاۋ ۇكىمەت ءۇشىن دە, ەكونوميكا ءۇشىن دە ءتيىمسىز دەگەندى ەكونوميستەر ايتىپ ءجۇر. ەگەر ولاي ىستەسە مەملەكەت حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي الماي قالۋى مۇمكىن. امنيستيانىڭ تيىمسىزدىگىن ايعاقتايتىن باسقا دا سەبەپتەر بارشىلىق. بۇل ورايدا ەلىمىزدە جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ قابىلدانۋى كەرەك دەگەن وي ايتىلىپ ءجۇر.
2014 جىلى «اقجول» پارتياسى وسى زاڭدى قابىلداتۋعا بەلسەنە كىرىستى. الايدا ۇكىمەت ۇسىنىستى قابىلداۋدان باس تارتقان.
– ءبىز «بانكروتتىق تۋرالى زاڭعا» جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى ءبولىم ەنگىزۋدى ۇسىندىق. الايدا ۇكىمەت اۋەلى جالپى كىرىستەر تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانۋى كەرەك دەگەن ارگۋمەنت ايتتى. ونى 2017 جىلى ەنگىزۋى مۇمكىن. ال قازىر كرەديتىن تولەي الماعان حالىقتىڭ قينالىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. وسى ءۇشىن بۇل زاڭ كەرەك, – دەگەن بولاتىن ازات پەرۋاشەۆ.
مەملەكەتتىڭ اۋەلى دەكلاراتسيانى ءبىر جاقتى ەتىپ الايىق دەگەن ويى تۇسىنىكتى. ۇكىمەت ءار ازاماتتىڭ قارىزدىق, ەكونوميكالىق حال-احۋالى تۋرالى ءبىلىپ العىسى كەلەدى. ءسويتىپ, قارىز الىپ, ونى قايتارماي كەتكىسى كەلەتىن الاياقتاردان ساقتانۋدى كوزدەيدى. بىراق بۇل دەكلاراتسيا ءالى قابىلدانعان جوق. ۇكىمەتتىڭ ءدال وسى دەكلاراتسيا مەن بانكروتتىققا كەلگەندە تىم ەنجارلىققا سالىناتىنىن ءجيى بايقايمىز.
بۇرىن بانك سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن تاجىريبەسى بار دەپۋتات دانيا ەسپاەۆا «وڭالتۋ جوسپارى كليەنتتىڭ بانك الدىنداعى بەرەشەگىن 10 جىل ىشىندە وتەپ, ەسەسىنە دۇنيە-مۇلكىن ساقتاپ قالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى» دەگەن ەدى.
ال وسىعان دەيىن جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرگەن قارجى زاڭگەرى ەۆگەني سەيپۋلنيك بۇل زاڭنىڭ ءتيىمدى بولارىنا سەنبەيدى.
– بۇل زاڭدى قابىلداماي تۇرىپ ازاماتتىق, اكىمشىلىك, سالىق جانە قىلمىستىق سالاداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردى قايتا قاراۋ كەرەك. ءسىزدى بانكروت دەپ تانىعاننان كەيىن – دۇنيە-مۇلكىڭىزدى ساتىپ ۇلگەرمەي جاتىپ ءسىز جاڭا جۇمىسقا تۇرىپ, تولەم قابىلەتىڭىزدى جاقسارتىپ الساڭىز نە بولماق. دەسە دە زاڭ پايداسىز ەمەس. زاڭ ەنگىزىلسە قوعامداعى الەۋمەتتىك قيىندىقتاردى شەشىپ, مەملەكەتتى نەسيەنى كەشىرۋگە جۇمسايتىن شىعىنداردان ارىلتۋىنا مۇمكىندىك بەرەر ەدى, – دەپتى زاڭگەر.
قوعامعا مۇنداي زاڭنىڭ كەرەك ەكەنىن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا كوتەرگەن.
– ەگەر ازامات نەسيەسىن تولەمەسە بارشا وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي جەكە تۇلعانىڭ بانكروتتىعىن قولدانۋى كەرەك. نەسيە قايتارىلماسا مەملەكەت پەن ەكونوميكانىڭ كۇيى نە بولماق؟ «تولەمەسەڭ, وندا بانكروتسىڭ» دەگەن ءتارتىپ بۇكىل الەمدە بار, – دەگەن ەدى 2014 جىلى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا.
كەيىنىرەك ەلباسى بۇل ويىن حالىققا ارناعان جولداۋىندا دا جەتىلدىرە تۇسكەندەي.
«...ءبىز باسەكەگە قابىلەتسىز كومپانيالاردى مەملەكەت ەسەبىنەن «سۇيرەمەۋگە» ءتيىسپىز. ۇكىمەتكە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن بانكروتتىقتىڭ ناقتى جانە تۇسىنىكتى رەسىمدەرىن جاساۋدى تاپسىرامىن. ول بارىنشا جەڭىلدەتىلگەن بولۋى ءتيىس» دەدى 2015 جىلى جاساعان جولداۋىندا.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان سوڭ 2016 جىلى ءساۋىر ايىندا فيسكالدى ورگاندار العاشقى تۇجىرىمدامانى ازىرلەپ, 2017 جىلى زاڭ جوباسى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلعان. 2018 جىلى پارلامەنتكە جولدانعان.
بەلگىلى قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ تە بانكروتتىق جايلى باستامانى قولدايدى.
– ەگەر جەكە بانكروتتىعىن جاريالاۋ تۋرالى زاڭ بولسا, وندا بۇل بانكتەردىڭ نەسيە بەرۋ جانە سىياقى تولەۋ كەزىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. قابىلدانسا جوق دەگەندە ون مىڭداي قارىز الۋشى بۇل زاڭدى پايدالانادى. جالپى, جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى بانكتەرگە ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جاقسى اسەر بەرەدى, – دەدى رىسمامبەتوۆ.
الەم تاجىريبەسىنە زەر سالساق بانكروت بولۋدىڭ ماشاقاتى كوپ ەكەنىن بايقايمىز. بىراق بىزدىكى تىم شۇبالاڭقى كورىنەدى. اۋەلى ازامات تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا فيسكالدى ورگانعا جۇگىنىپ, پروتسەستى باستايدى. سوسىن مەملەكەتتىك ورگان قارجىلىق باسقارۋشىنى تاعايىنداپ, ول تاۋەلسىز تەكسەرىس جۇرگىزىپ, بورىشكەردىڭ مۇلكىن ساتىلىمعا دايىندايدى. ول ادام سونداي-اق ساۋىقتىرۋ بويىنشا دا ارنايى جوسپار ازىرلەيدى. قۇجاتتى دايىنداۋ 90 كۇنگە دەيىن سوزىلادى. ال دايىن جوسپاردىڭ جۇزەگە اسۋى 5 جىلعا دەيىن ۋاقىتتى الۋى مۇمكىن. بۇكىل م ۇلىك ەسەپتەلىپ, بورىشكەردىڭ الاياقتىققا قاتىسى بار-جوعى تەكسەرىلىپ بولعان سوڭ سوت باستالادى. بورىشكەردىڭ مۇلكى سوت شەشىمىمەن اۋكتسيوندا ساتىلا باستايدى. م ۇلىكتىڭ قالاي ساتىلعانىنا قاراماستان ول پروپورتسيونالدى تۇردە جانە كەزەك ارقىلى كرەديتورلار اراسىندا ساتىلادى. سودان كەيىن بارىپ سوت بورىشكەردىڭ بانكروتتىعىنا قاتىستى تۇبەگەيلى شەشىمدى شىعارادى.
Talap قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى راحىم وشاقباەۆ زاڭنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن سوزباققا سالىنىپ كەلە جاتقانى – ۇكىمەتتىڭ قاۋىپتەنۋىنەن تۋىنداپ وتىرعان سياقتى دەيدى.
– ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ەگەر بۇل زاڭ كەنەتتەن ادامدارعا وزدەرىنىڭ تولەم قابىلەتسىزدىگىن ازداعان شىعىنمەن راسىمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەر بولسا, بۇكىل كليەنتتەر سونداي ماسىلدىققا ۇيرەنىپ الادى دەپ قاۋىپتەنەتىن سەكىلدى. مەن بانكتەر ءۇشىن ەمەس, ازاماتتار ءۇشىن الاڭداۋعا ۇندەيمىن, – دەگەن ەدى ەكونوميست.
2019 جىلى قارجى مينيسترلىگى 3 جىل بويى جازعان «قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىمەن جۇمىستى توقتاتىپ تاستادى.
«قارىز بەرەشەگى بويىنشا پروبلەما تۋىنداعان جاعدايدا قارىزدى قايتا قۇرىلىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن; پروبلەمالىق قارىزداردى قاداعالاۋ بويىنشا سوتقا دەيىنگى قۇرالدار قىزمەتىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن; نەسيەلىك مىندەتتەمەلەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەپىلدىك ينستيتۋتىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن يپوتەكالىق نەسيەلەۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى زاڭنامامەن جۇمىس توقتاتىلدى» دەپ تۇسىنىك بەرگەن ەدى سول كەزدەگى قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ.
2018 جىلى دەپۋتات امانجان جامالوۆ زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە «تارازىنىڭ ەكى باسى بار. بانكروتقا ۇشىراعان جەكە تۇلعالاردىڭ جەكە باسپاناسىن ساقتاپ قالۋ تۋرالى زاڭ شىقسا, «نۇرلى جەر» جانە «7-20-25» باعدارلامالارى تۇرالاپ قالادى. مۇنداي شەكتەۋلەر مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن» دەگەن ەدى. سمايىلوۆتىڭ دا بايلامى وسى ويمەن ارنالاس جاتقانىن اڭعارماۋ قيىن ەمەس.
ەكس-دەپۋتات باۋىرجان سمايلوۆ بانكروتتىق تۋرالى زاڭ قابىلدانعان كۇندە ونى ءبارى قولدانادى دەپ ايتۋ قيىن دەيدى.
«بانكروتتىق زاڭىن قولداناتىنداردىڭ 40 پايىزىن عانا بورىشكەرلەر قۇرايدى. ال قالعان ىستەردى باسقا مۇددەلى تۇلعالار باستايدى (ماسەلەن, نەسيە بەرۋشىلەر). رەسەي تاجىريبەسى سونى كورسەتتى. بۇل رەتتە جاپپاي بانكروتتىقتان قورىقپاۋ كەرەك. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنىڭ ەكونوميستەرى زاڭنىڭ ماقساتتى اۋديتورياسىن قولداناتىندار سانى 600 مىڭنان استام ادام بولادى دەپ توپشىلادى. بىراق 2015 جىلى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ءبىر جىل وتكەن سوڭ بانكروتتىق ءراسىمىن 600 مىڭ بورىشكەردىڭ 1000-عا جۋىعى, ياعني 0,2 پايىزى عانا پايدالاندى. سوندىقتان, ەكونوميكالىق جۇيەلەر مەن حالىقتىڭ مەنتاليتەتىنىڭ ۇقساستىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز مۇنداي زاڭنىڭ ەنگىزىلۋى جاپپاي بانكروتتىققا اكەلمەيدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. شەت ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ ارقىلى زاڭدى قابىلداۋ قاجەت. سوندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شيكى ەمەس تولىق, جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىن تاپتامايتىن زاڭ قابىلدانادى» دەلىنگەن سمايلوۆتىڭ Zakon.kz سايتىندا جاريالاعان ماقالاسىندا.
وزگە ەلدەردە بۇل زاڭ الدەقاشان قابىلدانعان جانە ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتىپ ۇلگەرگەن. اقش-تا قارىز الۋشىنى بانكروت دەپ تانۋ 3-4 اي عانا ۋاقىت الادى. ونىڭ وزىندە بارلىق قارىزى كەشىرىلمەيدى. ازاماتتاردىڭ 8 جىلدا ءبىر رەت قانا ءوزىن بانكروت دەپ جاريالاۋعا قۇقى بار. ال ۇلىبريتانيادا بانكروت بولعان ازامات زاڭگەرلىك قاۋىمداستىق, جىلجىمايتىن م ۇلىك اگەنتتىگى, بيرجا مەن كوممەرتسيالىق قۇرىلىمداردا جۇمىس ىستەي المايدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە دە شەكتەۋ قويىلعان. جاپونيادا دا سولاي. بانكروت بولعان بورىشكەر ادۆوكات, نوتاريۋس, بۋحگالتەر بولۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايرىلادى. اۋستراليادا 3,5 مىڭ دوللاردان ارتىق قارىزى بار كەز-كەلگەن جەكە تۇلعا بانكروت اتانا الادى. بىراق بۇكىل مۇلكى كرەديتورلارعا وتەدى.
بانكروتتىق – بانك الدىندا بەرەشەگىن وتەي الماي, وتباسىن اسىراۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالعان ازاماتتاردىڭ قۇتقارۋشى پەرىشتەسى ىسپەتتى زاڭ. بۇل – انىق. بىراق ونداي «پەرىشتەنى» جىبەرە سالۋعا ۇكىمەت جۇرەكسىنىپ وتىر. ويتكەنى ەلگە دە, ۇكىمەتكە دە وراسان قاۋىپ تونبەك. بۇل جاعىن «Ryskulov analitics» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جاسۇلان كۇشەباەۆ جاقسىلاپ تالداپ بەردى.
– زاڭدى قابىلداپ جىبەرگەن كۇننىڭ وزىندە ەلگە, ۇكىمەتكە ۇلكەن زيان ءتيۋى مۇمكىن. نەگە؟ ويتكەنى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 90 پايىزىنىڭ نەسيەسى بار. اسىرەسە, تۇتىنۋشىلىق نەسيە ارتىپ بارادى. ءارى سوڭعى ءۇش ايدا تولەنبەگەن نەسيە كولەمى (NPL) جالپى نەسيە كولەمىنەن 13 پايىزعا اسىپ كەتكەن. ياعني, 100 ادامنىڭ 13 ادامى نەسيەسىن تولەي الماي جاتىر دەگەن ءسوز. 100 ادامنىڭ 90 پايىزى كرەديت السا, ونىڭ 13-ءى تولەي الماي جاتسا, دەمەك احۋال كەرەمەت ەمەس. وسى ورايدا ۇكىمەت زاڭدى قابىلداپ قويساق, حالىقتىڭ كوپ بولىگى وسى زاڭدى پايدالانىپ, نەسيەسىن تولەۋدەن جالتارىپ كەتە مە دەپ قاۋىپتەنەدى. ەلدەگى قيىن ەكونوميكالىق احۋالعا, جالاقى كولەمىنىڭ وسپەۋىنە بايلانىستى بانكروتتىق تۋرالى زاڭ بىزگە ۇلكەن قاۋىپ اكەلەتىن زاڭعا اينالىپ كەتۋى ىقتيمال. مۇنىڭ ەكىنشى جاعى – ەگەر كوپتەگەن قازاقستاندىق ءوزىن بانكروتپىن دەپ جاريالاسا, بۇل ينۆەستورلاردىڭ دا قاۋپىن وياتادى. ياعني, ەلدە شىنايى ەكونوميكالىق جاعداي ناشار, حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى تومەن, ەرتەڭ بيزنەس اشساق حالىق تاراپىنان سۇرانىس بولمايدى دەگەن قورقىنىش تۋادى. وسىنداي بىرنەشە جاناما فاكتورلار زاڭدى ءالى تەجەپ وتىرعان سياقتى, – دەيدى ەكونوميست.
ەگەر تولەنبەگەن نەسيە كولەمى وسى قارقىنمەن وسە بەرسە ۇكىمەت كەلەر جىلى ايتەۋىر ءبىر شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر بولادى: نە ءوندىرىستى تۇلەتىپ, استا-توك جالاقى بەرىپ, جۇمىسسىزداردىڭ سانىن 0-گە دەيىن تومەندەتۋ. نە امنتيستيا جاريالاۋ. نە بانكروتتىق تۋرالى زاڭنىڭ تۇساۋىن كەسۋ. بىزگە سالسا العاشقىسى دۇرىس. ونىڭ بىراق قانشا جىلدارعا سوزىلارىن سۋپەر-ەكسپەرت تە ايتا المايتىن سياقتى.
الماتى
