شەتەل كومپانيالارى قازىناعا قانشا قارجى قۇيۋدا؟

سالىقتىق ءتۇسىم دەمەكشى, بيىلعى پاندەمياعا بايلانىستى ەل ۇكىمەتى بيزنەسكە سالىق تولەۋ تۇرعىسىنان كوپ قولداۋ كورسەتتى. ماسەلەن, 2020 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن قازاقستاندىق كومپانيا سالىق تولەمدەرىنەن بوساتىلدى. بۇل شارالار كارانتيندىك شەكتەۋلەرگە بايلانىستى تا­بىستىلىعى ايتارلىقتاي تو­مەندەگەن بيزنەسكە ۇلكەن قولداۋ بولعانى داۋسىز.

نەگىزگى تاقىرىپقا ورالايىق. 2020 جىلعى 1 قاراشاداعى جاع­داي بويىنشا قازاقستاندا 22,1 مىڭ شەتەلدىك كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ءبىر جىل بۇرىنعى جاع­دايمەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ سانى 11,2 پايىزعا نەمەسە 2,2 مىڭ كومپانياعا ارتقان. بۇل رەتتە كومپانيالاردىڭ بارلىعى دەرلىك, ياعني 97,4 پايىزى نەمەسە 21,5 مىڭى شاعىن كاسىپكەرلىك فورماسىنا تىركەلگەن.

شەتەلدىك كومپانيالار نە­گىزىنەن كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادا شوعىرلانعان. بۇل با­عىت­تا 8,7 مىڭ كاسىپورىن جۇ­مىس ىستەيدى. ودان كەيىنگى ورىن قۇرىلىس سەكتورىنا بۇيىر­عان. مۇندا 2,3 مىڭ كومپانيا بار. كاسىبي, عىلىمي جانە تەحني­كالىق قىزمەت سالاسىنا 1,7 مىڭ شەتەلدىك كاسىپورىن جۇمىلدىرىلعان.

2020 جىلدىڭ ون ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تو­لەن­گەن سالىقتاردىڭ جالپى سوماسى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10,7 پايىزعا تومەندەگەن. بيۋدجەت 6,4 ترلن تەڭگەگە تولتىرىلعان. بۇل رەتتە سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ ۇشتەن ءبىرى ءىرى 30 شەتەلدىك كومپانياعا تيەسىلى.

ادەتتەگىدەي سالىقتىق تۇسىم­دەردىڭ نەگىزگى بولىگىن مۇناي-گاز سەكتورى قۇراپ وتىر. اتال­عان سالاداعى كومپانيالار ۇزدىك وتىزدىقتىڭ 14 پوزي­تسياسىن يەلەنگەن. ءىرى 30 شەت­ەلدىك كاسىپورىن اۋدارعان تولەمدەردىڭ 74 پايىزى نەمەسە 1,6 ترلن تەڭگەسى – مۇناي-گاز سەكتورىنداعى كومپانيالاردىڭ ۇلەسى.

ودان كەيىنگى ورىندا تە­مەكى ءوندىرىسى تۇر. بۇل نارىقتا شەتەلدىك ءۇش ءىرى ويىنشى بار. ولار – «دجەي تي اي قازاقستان», «فيليپ مورريس قازاقستان» جانە «بريتيش امەريكان تو­باككو قازاقستان ترەيدينگ». اتال­عان ءۇش كومپانيا بيۋدجەتكە 240,2 ملرد تەڭگە سالىق تولەگەن.

مەتاللۋرگيا سالاسى ۇزدىك ۇشتىكتى تۇيىندەپ تۇر. مۇنداعى كومپانيالار قازىناعا 161,5 ملرد تەڭگە اۋدارعان.

شەتەلدىك ءىرى 30 سالىق تولەۋشى اۋدارعان تولەمدەردىڭ شامامەن 37 پايىزىن «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى تولەگەن. بۇل كومپانيا مۇناي مەن گازدى ازىرلەۋمەن, وندىرۋمەن جا­نە وتكىزۋمەن اينالىسادى. بىر­لەسكەن كاسىپورىننىڭ ءتورت قۇ­رىلتايشىسى بار. ولار – اك­تسيالاردىڭ 50 پايىزىنا يە Chevron (اقش), 25 پايىزىنا يە ExxonMobil (اقش), 20 پايىزىنا يە «قازمۇنايگاز» (قازاقستان) جانە 5 پايىزىنا يە LukArco (رەسەي). 2020 جىلدىڭ ون ايىندا «تەڭىزشەۆرويل» 832,1 ملرد تەڭگە سالىق تولەگەن.

ەكىنشى ورىنعا «قاراشى­عاناق پەترولەۋم وپەرەي­تينگ ب.ۆ.» كونسورتسيۋمى جايعاسقان. كونسورتسيۋمنىڭ 29,25 پايىزى Royal Dutch Shell plc كوم­پانياسىنا (نيدەرلاند, ۇلى­بريتانيا), 29,25 پايىزى Eni كومپانياسىنا (يتاليا), 18 پايىزى Chevron كومپانياسىنا (اقش), 13,5 پايىزى «لۋكويل» كومپانياسىنا (رەسەي) جانە 10 پايىزى «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنا تيەسىلى. «قاراشىعاناق پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» جىل باسىنان بەرى 398,5 ملرد تەڭگە سالىق تولەگەن.

ۇشتىكتى «قازتسينك» جشس تۇيىندەپ تۇر. ونىڭ اكتسياسىنىڭ 70 پايىزى Glencore International كومپانياسىنا (شۆەيتساريا), ال 30 پايىزى «تاۋ-كەن سامۇرىق» كومپانياسىنا (قازاقستان) تيەسىلى. كاسىپورىن ەل قازىنا­سىن 109,3 ملرد تەڭگەمەن تولىق­تىرعان.