«جازۋشى ەسەبىندە ماعان, ارينە, مىڭداعان جىلدىق ۇزاق تاريحى بار ادەبيەتتىڭ ارتىقشىلىعى, جاقىندىعى ءسوزسىز. سان عاسىرلار, تالاي تالانتتار ادامنىڭ الەمدى كوركەم ءسوز ارقىلى بەينەلەۋ قابىلەتىن عاجاپ مۇمكىندىكتەرگە جەتكىزدى. ال ونەر اتاۋلىنىڭ ەڭ جاسى – كينو ادەبيەتپەن سالىستىرعاندا سونشاما بالاڭدىعىنا قاراماي, وسى از عۇمىرىندا-اق ءومىردىڭ وزگەرمەلى قۇبىلىستارىن قالتقىسىز كورسەتۋدە تاڭقالارلىق يكەمدىلىك تانىتىپ ۇلگەردى. ءبىر كەزدە زاتتاردىڭ قيمىلىن عانا كورسەتىپ, ەرمەكتىك قىزمەت اتقارۋمەن شەكتەلگەن جارتىلاي فوتوگرافيالىق اڭعىرت سۋرەت بۇگىندە ادام جانىنىڭ جىقپىل ورماندارىنا, سەزىم تۇڭعيىعىنا ەركىن تەرەڭدەيتىن, تاريحي وقيعالارعا, الەۋمەتتىك قۇبىلىستارعا وزىندىك باعا بەرىپ, قوعامدىق وي-پىكىرگە ەلەۋلى اسەر ەتە الاتىن ۇلكەن تاربيەلىك كۇشى بار قۋاتتى قۇرالعا اينالىپ وتىر.
«جازۋشى ەسەبىندە ماعان, ارينە, مىڭداعان جىلدىق ۇزاق تاريحى بار ادەبيەتتىڭ ارتىقشىلىعى, جاقىندىعى ءسوزسىز. سان عاسىرلار, تالاي تالانتتار ادامنىڭ الەمدى كوركەم ءسوز ارقىلى بەينەلەۋ قابىلەتىن عاجاپ مۇمكىندىكتەرگە جەتكىزدى. ال ونەر اتاۋلىنىڭ ەڭ جاسى – كينو ادەبيەتپەن سالىستىرعاندا سونشاما بالاڭدىعىنا قاراماي, وسى از عۇمىرىندا-اق ءومىردىڭ وزگەرمەلى قۇبىلىستارىن قالتقىسىز كورسەتۋدە تاڭقالارلىق يكەمدىلىك تانىتىپ ۇلگەردى. ءبىر كەزدە زاتتاردىڭ قيمىلىن عانا كورسەتىپ, ەرمەكتىك قىزمەت اتقارۋمەن شەكتەلگەن جارتىلاي فوتوگرافيالىق اڭعىرت سۋرەت بۇگىندە ادام جانىنىڭ جىقپىل ورماندارىنا, سەزىم تۇڭعيىعىنا ەركىن تەرەڭدەيتىن, تاريحي وقيعالارعا, الەۋمەتتىك قۇبىلىستارعا وزىندىك باعا بەرىپ, قوعامدىق وي-پىكىرگە ەلەۋلى اسەر ەتە الاتىن ۇلكەن تاربيەلىك كۇشى بار قۋاتتى قۇرالعا اينالىپ وتىر.بۇل جاعىنان ول ادەتتە باياۋ وزگەرەتىن ونەردى ەمەس, كۇن سايىن ءبىر جاڭالىق اشىلىپ, ساعات ساناپ دامىپ وتىرعان اتومدىق فيزيكا, ەلەكترونيكا, كوسموناۆتيكا سەكىلدى عىلىمنىڭ سوڭعى سالالارىن ەسكە سالادى. ادەبيەتتىڭ, تەاتردىڭ, مۋزىكانىڭ, كوركەمسۋرەتتىڭ باي تاجىريبەسىن ءوز بويىنا ءسىڭىرىپ, ولاردىڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرىن دۇرىس ىرىكتەي ءبىلۋ ارقىلى كينەماتوگراف ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە ايرىقشا ەموتسيامەن اسەر ەتە الاتىن كوركەمدىك قۋاتقا يە بولدى. ءومىردىڭ سان قىرلى كورىنىستەرىن بار قيمىل-قوزعالىسىمەن جاندى كۇيدە جەتكىزۋدە ونەردىڭ وزگە تۇرلەرىنەن كينونىڭ ارتىقشىلىعى بۇل كۇندە تالاس تۋدىرماسا كەرەك. بيىك كينو ونەرى جوق كەز كەلگەن ۇلتتىق مادەنيەت, وزگە سالاداعى تابىستارىنا قاراماي-اق ولقى سوعىپ, كەم قالىپ جاتادى دەر ەدىم».
ءدال وتىز سەگىز جىل بۇرىن, 1975 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا سول كەزدەگى «لەنينشىل جاستا» «قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانعان سۇحباتتا زامانىمىزدىڭ زاڭعارى شىڭعىس ايتماتوۆ بىزگە وسىلاي ايتقان ەدى. اتاقتى قالامگەردىڭ: «بيىك كينو ونەرى جوق كەز كەلگەن ۇلتتىق مادەنيەت, وزگە سالاداعى تابىستارىنا قاراماي-اق ولقى سوعىپ, كەم سوعىپ جاتادى» دەگەنى ۋنيۆەرسيتەتتى جاڭا بىتىرگەن, سول كەزدەگى قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ كينەماتوگرافيا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى ستسەناري القاسىنىڭ دەرەكتى فيلمدەر بويىنشا رەداكتورى دەگەن سالاقۇلاش قىزمەت لاۋازىمى بار جاس ءجۋرناليستىڭ جادىندا جاتتالىپ, ساناسىندا ساقتالىپ قالعان بولاتىن.
1 جەلتوقساندا – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىندە استاناداعى «قازاقستان» كينو-كونتسەرت زالىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءومىرىنىڭ بەل-بەلەستەرىنە ارنالعان «ەلباسى جولى» كينوەپوپەياسىنىڭ «وتتى وزەن» جانە «تەمىر تاۋ» اتتى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تاراۋلارى كورسەتىلدى. فيلمنەن كەيىن شىڭعىس اعانىڭ سول سۇحباتىن تاعى ءبىر قايتالاپ وقىدىق. سويتسەك, جازۋشىنىڭ كينەماتوگرافتىڭ تازا ونەر تۇرعىسىنداعى قاسيەتتەرىمەن قاتار, ونىڭ «تاريحي وقيعالارعا, الەۋمەتتىك قۇبىلىستارعا وزىندىك باعا بەرىپ, قوعامدىق وي-پىكىرگە ەلەۋلى اسەر ەتە الاتىن» مۇمكىندىگىن دە قامتي ايتقانى ءدال وسى شىعارمانىڭ تابيعاتىن تانۋعا ءداپ سەپتەسەدى ەكەن. ايتماتوۆ سۇحباتىندا ايتىلعان «ۇلكەن تاربيەلىك كۇشى بار قۋاتتى قۇرالعا اينالىپ وتىر» دەگەن ءسوزدەردىڭ ماعىناسى جايىندا دا ويعا قالدىق. نەگە؟
ونەر شىندىعى ءومىر شىندىعىنان دا ومىرشەڭ
اۋەلى مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ الايىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ومىرىنەن كوركەم فيلم تۇسىرىلگەنى قالاي بولادى ءوزى؟ باسقا ەلدەردە وسىنداي عۇمىرباياندىق لەنتالار بار ما؟ ارينە, الەم كينوسىنان حاباردار ادام مۇنداي سۇراق قويا قويمايدى. ايتسە دە جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي ونداعى ۇردىستەردى قاداعالاپ وتىرعان جوق. مۇنداي سۇراقتى ءبىز قويماساق تا, باسقالار قوياتىنى ءسوزسىز. ال جالپى قويىلماي قالمايتىن سۇراققا جاۋاپتىڭ قالايدا قايتارىلعانى ءجون.
بۇل ءۇشىن تاقىرىپتان ءسال اۋىتقۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. بۇكىل وركەنيەتتى الەمنىڭ سالعان جولىمەن ءجۇرۋدىڭ وزىنە كۇدىك-كۇمان كەلتىرىپ, سەزىك-سەكەممەن سويلەيتىن سالتىمىزدان ارىلماي-اق تۇرمىز قازىرشە. وتكەن جىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى بەلگىلەنگەندە ءتىپتى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ اراسىندا دا «بۇكىل الەمدە مۇنداي مەرەكە جوق» دەۋشىلەر دە تابىلدى. ءسويتىپ, دەموكراتيانىڭ داڭقتى داستۇرلەرىنىڭ دىڭگەگى دەلىنەتىن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ وزىندە پرەزيدەنت كۇنى باياعىدا-اق بەلگىلەنگەنىن, مەملەكەتتىك مەرەكە رەتىندە بەلگىلەنگەنىن, ال ول كۇنگە ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتوننىڭ تۋعان كۇنى الىنعانىن بىلمەيمىز نەمەسە بىلە تۇرا بىلمەگەن بولامىز. بۇل ءۇشىن اقش-تىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن جىلىكشە شاعۋ شارت ەمەس, يۋري نوسوۆتىڭ «پرەزيدەنت. زامەچاتەلنىە سترانيتسى امەريكانسكوگو پرەزيدەنتستۆا وت دجوردجا ۆاشينگتونا دو باراكا وبامى» اتتى كىتابىن وقىپ شىعۋ دا, ۆاشينگتون تۋرالى تاراۋداعى «ون روديلسيا 22 فەۆراليا 1732 گودا, نىنە ەتوت دەن ياۆلياەتسيا ۆ سشا گوسۋدارستۆەننىم پرازدنيكوم» (49-بەت) دەگەن جولدارعا زەر سالىپ جاتۋ دا شارت ەمەس, ينتەرنەتتى شۇقىپ قالۋ, ءتيىستى اقپاراتتى انىقتاي سالۋ جەتىپ جاتىر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە ءوزى سالدىرعان استاناسىنىڭ اتىن بەرگەن امەريكانى العا تارتىپ, بارشاعا تانىس جايدى تاراتپاي-اق قويايىق. قالا تۇرماق, استانا تۇرماق, تۇتاس مەملەكەتكە ادام اتىن قويعان ەلدەر دە بارشىلىق. بوليۆيا سول ەلدىڭ ازاتتىعى جولىندا جانىن قيعان سيمون بوليۆاردىڭ قۇرمەتىنە, كولۋمبيا سول قۇرلىقتى اشقان حريستوفور كولۋمبتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان دەگەن سياقتى. قالا, مەملەكەتتى بىلاي قويعاندا, تۇتاس ماتەريك – امەريكاڭىزدىڭ ءوزى اتاقتى تەڭىزشى امەريگو ۆەسپۋچچيدىڭ اتىمەن اتالعان عوي.
قاي زاماندا دا, قاي قوعامدا دا تاريحي تۇلعالاردىڭ ۋاقىت بەدەرىندەگى ءىزى كوپ رەتتە كوركەم تۋىندىنىڭ كەيىپكەرى كۇيىندە كەستەلەنىپ قالاتىنى انىق. ارعى-بەرگىدەگى داڭقتى اتا-بابالارىمىزدى بارىنەن بۇرىن تاريحي داستانداردىڭ ارقاۋىنا اينالۋى ارقىلى تانيتىن, قادىر-قاسيەتىن سوعان قاراپ تا باعالايتىن بىزدەر, قازاقتار, مۇنى ءتىپتى جاقسى بىلەمىز. وزگەلەر دە سولاي. فرانتسۋز دراماتۋرگياسىنىڭ اتاسى پەر كورنەلدىڭ, نەمىس قالامگەرى ۆەرنەر تساحارياستىڭ تراگەديالارىنا, گەربەرتتىڭ داستانىنا باس كەيىپكەر ەتىپ الىنباعاندا, يسلاند حالقىنىڭ «ەددا» اتتى باتىرلىق جىرىنا, ءVى عاسىرداعى «حيلدەبرانت تۋرالى جىرعا», ون مىڭ شۋماقتان تۇراتىن «نيبەلۋنگتار تۋرالى جىرعا» ارقاۋ ەتىلمەگەندە, دجۋزەپپە ۆەرديدەي ۇلى كومپوزيتور وپەرا ارناماعاندا زامانىندا كارى قۇرلىققا كارىن توككەن عۇندار كوسەمى اتتيلانىڭ اتاق-داڭقى ءدال بۇگىنگىدەي بولا قويماس ەدى دەسەك, مۇنىمىزعا ەشكىم داۋ ايتا قويماس. تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىك. ۆاسيلي چاپاەۆ دەگەن ادام, تاريحي شىندىق تۇرعىسىنان, اسكەري ونەر بيىگىنەن قاراساق, ازامات سوعىسىنداعى كوپ كومانديردىڭ ءبىرى عانا بولعان. ستراتەگيالىق جاعىنان دا, تاكتيكالىق جاعىنان دا ول باسقارعان وترياد تا, بريگادا دا, ءتىپتى №25 اتقىشتار ديۆيزياسى دا بۇكىل سوعىس تۇرماق, ءبىر مايدانداعى جەڭىستىڭ تاعدىرىن دا شەشىپ بەرگەن ەمەس. سول سوعىستىڭ شىن قولباسشىلارى فرۋنزە, كوتوۆسكي, بليۋحەر, پارحومەنكو, دىبەنكو, فەدكو, ەگوروۆتار ءدال چاپاەۆتاي داڭققا بولەنىپ, اتى اڭىزعا اينالعان جوق. ايتسە دە, ءبارىمىزدىڭ كوڭىلىمىزدە ازامات سوعىسىنىڭ باس باتىرىنداي, حاس باتىرىنداي بولىپ ءداپ چاپاەۆ ساقتالىپ قالعان سياقتى. نەگە؟ نەگەسى سول, كينوكلاسسيكاعا اينالعان اتاقتى فيلمدە چاپاەۆ بەينەسى ۇمىتىلماستاي ەتىپ جاسالدى. يۋري تىنيانوۆتىڭ «ءۋازىر مۇحتاردىڭ ءولىمى» رومانىن وقىپ شىققان سوڭ ماكسيم گوركيدىڭ گريبوەدوۆ تۋرالى: «تەگىندە, ول وسىنداي بولعان شىعار. وسىنداي بولماسا – ەندى بولادى» دەگەنى ەستە جۇرەر ەستى ءسوز.
ونەر شىندىعى ءومىر شىندىعىنان دا ومىرشەڭ.
بايوپيك باعدارى
دۇنيەگە كەلگەنىنە عاسىردان جاڭا اسقان كينو ونەرىندە عۇمىرباياندىق فيلمدەر ءداستۇرى قالىپتاسقالى دا تالاي ۋاقىت. ونىڭ ىشىندە جالپى اتاقتى ادامداردىڭ عانا ەمەس, مەملەكەت باسقارۋشى تۇلعانىڭ كينوداعى بەينەسىن جاساۋ دا ەكراندا بۇرىننان بار, بار عانا ەمەس, بارعان سايىن كوبەيىپ, كەڭەيىپ كەلە جاتقان ءۇردىس. بۇل جانرعا بۇگىندە بايوپيك (Biopic – اعىلشىننىڭ – biography – ءومىربايان جانە picture – سۋرەت سوزدەرىنەن قۇرالعان) دەگەن جەكە ات قويىلىپ تا قالدى. رەسەيلىك ايتقىش جۋرناليستەر وعان «ەكراندىق جزل» دەگەن ايدار تاعىپ تا ۇلگەردى. ءوزىمىز كورە العان لەنتالاردىڭ اراسىنان كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ كينەماتوگرافىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتكەن م.رومم, س.يۋتكەۆيچتىڭ كينوكلاسسيكاعا اينالعان لەنينياناسىن سول كەزدەگى يدەولوگيانىڭ تاپسىرىسى بويىنشا تۇسىرىلگەن دەپ بەت باقتىرماعاننىڭ وزىندە (ال ولاردى بۇكىل الەمنىڭ كينو سىنشىلارى تازا ونەر ولشەمدەرى تۇرعىسىنان قاراعاندا دا بيىك باعالايدى), ۇلى رەجيسسەرلەر روبەرتو روسسەلينيدىڭ «سوكرات», «بلەز پاسكال», رەناتو كاستەللانيدىڭ «لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ ءومىرى», بەرناردو بەرتولۋچچيدىڭ ءبىر ءوزى «وسكاردىڭ» توعىز نوميناتسياسىن جەڭىپ العان اتاقتى «سوڭعى يمپەراتور» فيلمدەرىن اۋىزعا الماعاندا, امەريكا كينوسىندا ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن «جاس ميستەر لينكولن», «ۆيلسون» سياقتى فيلمدەردى ەسكە تۇسىرمەگەندە, كۇنى كەشە ءوزىمىز بىرىنەن كەيىن ءبىرىن قىزىعا كورگەن, «وسكاردى» بىرىنەن سوڭ ءبىرى العان «كورول سويلەيدى!» (توم حۋپەردىڭ ۇلىبريتانيا كورولى گەورگ ءVى تۋرالى ءفيلمى), «تەمىر لەدي» (فيلليدا للويدتىڭ اعىلشىننىڭ اتاقتى پرەمەرى مارگارەت تەتچەر تۋرالى ءفيلمى) سەكىلدى تانىمال تۋىندىلاردى ايتپاي تۇرا المايمىز. ال ەڭ كەيىنگى كەزدەگى مىسالدار كەرەك بولسا, كىشى دجوردج بۋش تۋرالى «W» («بۋش»), نەلسون ماندەلا تۋرالى «ماندەلا. بوستاندىققا باستاعان ۇزاق جول», ەلتسين تۋرالى «ەلتسين. تامىزداعى ءۇش كۇن» سياقتى كوركەم فيلمدەردى كولدەنەڭ تارتامىز. پۋتين ومىرىنەن دە كوركەم فيلم ءتۇسىرىلىپ ۇلگەردى دەۋگە بولادى. پروكاتقا 2008 جىلى شىققان «ءسۇيىسۋ ءساتى باسپاسوزدە كورسەتىلمەسىن» («پوتسەلۋي نە دليا پرەسسى») ءفيلمى تۋرالى ۆيكيپەديا: «ءفيلمنىڭ باس كەيىپكەرى – بۇرىنعى ستيۋاردەسسا تاتيانا (بۇل ءرولدى داريا ميحايلوۆا وينايدى), ونىڭ كۇيەۋى (رولدە – اندرەي پانين) ءىرى مەملەكەتتىك شەنەۋنىك, كەيىننەن رەسەي پرەزيدەنتى بولادى» دەپ جازدى. فيلم كەيىپكەرىنىڭ پەتەربۋرگتىك ەكەندىگى, ستيۋاردەسساعا ۇيلەنگەنى ء(پۋتيننىڭ ايەلى اۋەلدە ستيۋاردەسسا بولعان), رەسەي-گەرمانيا دوستىق قوعامىندا جۇمىس ىستەگەنى (پۋتين گەرمانيادا بارلاۋ قىزمەتىندە بولعان), گۋبەرناتوردىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارعانى (پۋتين سانكت-پەتەربۋرگ مەرى اناتولي سوبچاكتىڭ كەڭەسشىسى بولعان) سياقتى كوپتەگەن جايلار ەلدىڭ باسشىسىنا اشىقتان اشىق مەگزەپ تۇر. ال وزگەلەر جاساعاندى بىزگە نەگە جاساماسقا؟
قىسقاسى, مەملەكەت باسقارۋشى تۇلعا تۋرالى كوركەم فيلم ءتۇسىرىلۋى الەمدىك كينەماتوگرافتىڭ عۇمىرباياندىق لەنتالار داستۇرىنە ساي ەكەنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ال ول ءداستۇردىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى قانداي؟ تاريحي شىنايىلىق. كەيىپكەر ءومىرىنىڭ ەڭ ءتۇيىندى تۇستارىن تاۋىپ, تۇپكى ءمانىن اشا الۋى. زاماننىڭ, قوعامنىڭ, ۋاقىتتىڭ الەۋمەتتىك بولمىس-ءبىتىمىن ءدال بەينەلەۋى. عۇمىرباياندىق فيلمدە كەيىپكەر داۋىرمەن, حالىقپەن ەتەنە بىرلىكتە بوي كورسەتۋگە ءتيىس. مۇنداي شىعارما ادەتتە كەيىپكەر ءومىرىنىڭ اۋقىمدى مەرزىمىن قامتيدى, سودان دا ونداعى ۋاقىت كەڭىستىگى كەڭدەۋ كەلىپ, شىعارما كومپوزيتسياسىندا ۇزىكتىلىك كەزدەسەدى, باس كەيىپكەر مىنەزىنىڭ قالىپتاسۋى, دامۋى اياسىندا درامالىق قاقتىعىستار شوعىرى ورىن الادى. مۇنىڭ ءبارى, بىلايشا ايتقاندا, جانر زاڭى. ونى ساقتاماعان جاعدايدا فيلم بەلگىلى ادامنىڭ بەلگىلى ءومىربايانىنىڭ بەلگىلى دەرەكتەرىن ەكران بەتىندە قايتا بايانداۋعا, كەيىپكەرگە سول كەزەڭنىڭ كوزىمەن ەمەس, بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراپ, باعالاۋعا, تۇلعا تابيعاتىن ۋاقىت وتە كەلە ورنىققان پايىمداما تۇرعىسىنان تانىتۋعا ۇرىنباي قويمايدى. وسى ايتىلعان جايلاردىڭ ءوزى ەلباسى تۋرالى فيلمگە تاپسىرىس بەرگەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ, ونى قولعا العان ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قاندايلىق تاۋەكەلگە بارعانىن ايقىن كورسەتەدى.
تاۋەكەل تابىسى
ءبىر جاعىنان, تاۋەكەل دەگەنىمىزدىڭ ءوزى دە شارتتىلاۋ. ويتكەنى, رەجيسسەر رۇستەم ابدىراشەۆ بۇعان دەيىن قازىر «ەلباسى جولى» دەپ اتالىپ وتىرعان شىعارمانىڭ العاشقى تاراۋىن – «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» ءفيلمىن ءتۇسىرىپ, كوپ تاجىريبە جيناقتاعان. وندا بالا سۇلتاننىڭ قيالىنا قانات بىتىرگەن تاماشا تابيعات, قازاقى تاربيەگە قانىق سۋارىلعان وسكەن ورتاسى, اياۋلى اتا-اناسى, كىشكەنتاي كۇنگى دوستارى, مىنا دۇنيەنى تانىپ-بىلۋگە تۇرتكى بولعان ءتۇرلى-ءتۇرلى وقيعالار پوەتيكالىق بوياۋمەن بەينەلەنىپ, سۇلتانماحمۇت سوزىمەن ايتقاندا, «الدىمدا تولعان ماقسات, تولعان تاڭداۋ, الايىن اناسىن با, مىناسىن با» دەگىزەتىن بوزبالا كۇننىڭ سىرلى سۋرەتتەرى ساتىمەن سالىنعان بولاتىن. ەكىنشى جاعىنان, تاۋەكەلگە بارىپ وتىر دەۋىمىزدىڭ رەتى دە كەلەدى. ويتكەنى, پرەزيدەنتتىڭ بالالىق شاعىن بەينەلەيتىن شىعارمادا ومىرباياندىق دەرەكتەر اۆتورلىق قيالدى ءدال مۇنداعىداي قۇرىستىرىپ تۇرا الماعان ەدى. جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ ۇشقوڭىرداي كوركەم مەكەنىندە وتكەن بالالىق شاقتىڭ كەرەمەت كەلبەتىن كەستەلەۋدە رەجيسسەرگە دە, وپەراتورعا دا, سۋرەتشىگە دە, اكتەرلەرگە دە كەڭشىلىك كوپتەۋ ەكەنى كۇمانسىز. ال مۇندا شە؟ مۇندا سول ۇشقوڭىردىڭ جاسىل تۇكتى جايلاۋىنان تەمىرتاۋدىڭ جاڭا سالىنىپ جاتقان كومبيناتىنىڭ قويمالجىڭ بالشىعىنا ءبىر-اق تۇسكەن جاس جىگىتتىڭ العاشقى ادىمدارى, ارقانىڭ ازىناعان بورانىندا برەزەنت باراك جانىندا جاق-جاق بوپ جاعالاسىپ, جاعا جىرتىسىپ جاتقان جاستار, جەر تۇبىندەگى ۋكرايناعا جەتىسىمەن دنەپرودزەرجينسكىدەگى مەتاللۋرگيا الىبىنىڭ ارانداي اۋزىنا توپ ەتە قالعان, بۇرىن اۋىلىنان الىس شىعىپ كورمەگەن بوزبالالار, قايدا بارساڭ دا ەستيتىنىڭ تەمىردىڭ شىڭىلى مەن پەشتىڭ شۋىلى, قايدا قاراساڭ دا كورەتىنىڭ كوككە سورايعان مۇرجالار مەن ىستان قارايعان قابىرعالار... ودان قالدى – ۋچيليششە بولمەلەرى, جاتاقحانا, كومبينات تسەحتارى, پارتكومداعى, قالكومداعى, وبكومداعى كابينەتتەر... مۇنىڭ ءبارى قويۋشىلار الدىنا بەينەلىك قاتار بايلىعىن ارتتىرا قويماسى انىق. ءبىر جاقسىسى, اۆتورلار بۇل قيىندىقتى ادەمى ەڭسەرە بىلگەن. فيلمدە وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ اۋانى قاز-قالپىندا بەينەلەنگەن, زامان, قوعام, ۋاقىت سۋرەتى دالمە-ءدال بەرىلگەن, لەنتانىڭ العاشقى كادرلارىنان-اق سول كەزەڭگە كوزىڭىزبەن دە, كوڭىلىڭىزبەن دە كوشىپ العانىڭىزدى اڭعارماي دا قالاسىز. بۇل ورايدا فيلم سۋرەتشىلەرى ءسابيت قۇرمانبەكوۆ پەن ومىرزاق شمانوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە اتاپ وتۋگە لايىقتى.
و باستا «ەلباسى جولىن» تۇساۋكەسەرى وتكىزىلگەلى جاتقان ءفيلمنىڭ اتى دەپ ويلاپ, سەكەم الىپ قالعانىمىز راس. «ەلباسى جولى» كىتاپقا, مونوگرافياعا, ماقالاعا جاقسى-اق تاقىرىپ بولعانىمەن, كوركەم تۋىندىعا, اسىرەسە, اتىنىڭ ءوزى كورەرمەندى تارتىپ تۇرۋعا ءتيىستى فيلمگە ونشا ۇيلەسپەيتىندەي كورىنگەن. سويتسەك, اۆتورلار ول جاعىن دا ەسكەرىپتى. شىعارمانىڭ ءبىر تاراۋىنىڭ اتى – «وتتى وزەن», ەكىنشى تاراۋىنىڭ اتى – «تەمىر تاۋ» دەپ قويىلىپتى. مۇنىڭ ءجونى باسقا. ال «ەلباسى جولى» اتاۋى پرەزيدەنت ءومىرىن كەستەلەيتىن كەڭ تىنىستى, كەزەڭ-كەزەڭدىك كۇردەلى كارتيناعا ورتاق تاقىرىپ رەتىندە جاراسادى.
مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ ايتۋ ءجون: ەلباسىنىڭ ءوزىن ءفيلمنىڭ باستى كەيىپكەرى عانا ەمەس, ونىڭ ستسەناريلىق نەگىزىن قالاپ بەرۋشى دەسە دە ارتىعى جوق. ولاي دەيتىنىمىزدىڭ سەبەبى بار. شىعارما ستسەناريى پرەزيدەنتتىڭ «ادىلەتتىڭ اق جولى» كىتابىنىڭ نەگىزىندە, «بەيبىتشىلىك كىندىگى», «ەۋرازيا جۇرەگىندە» كىتاپتارىن پايدالانا وتىرىپ جازىلعان, وندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارىپتەستەرىنىڭ, دوستارى مەن سەرىكتەستەرىنىڭ ەستەلىكتەرى قولدانىلعان. بۇعان ءوز تاراپىمىزدان فيلمدە ەلباسىنىڭ وزگە ەستەلىكتەرى دە ورىن تاپقانىن قوسىپ ايتا الار ەدىك. مىسالى, بىزگە اۋىق-اۋىق بەرىپ جۇرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە («قۇرىشتىڭ قۇيىلۋى», «ەگەمەن قازاقستان», 2012 جىل, 5 قاراشا) پرەزيدەنت دنەپرودزەرجينسكىدەگى وقۋ كەزىنەن مىنانداي قىزىقتى جاعدايدى ايتىپ ەدى: «ولاردىڭ اراسىندا مەنىڭ بىردەن كوزگە تۇسكەنىمنىڭ باستى سەبەبى ورىسشا ەركىن سويلەيتىنىم بولعان شىعار. بىزدەگى جىگىتتەردىڭ كوبى اۋەلدە ويىن ورىسشا ايقىن ايتا دا المايتىن. كوبى تازا قازاق اۋىلدارىنان شىققاندار. ارالارىندا سونى ءوز ماقساتىنا پايدالانا قوياتىندارى دا بولۋشى ەدى. «مەن ءپاندى بىلەمىن, بىراق جاقسىلاپ ايتۋعا ءتىلىم جەتپەيدى», دەيدى. سودان وقىتۋشى مەنى شاقىرادى. «ءوز تىلىندە ايتا بەرسىن, سەن اۋدارىپ وتىر» دەيدى ماعان. مەن جاڭاعى جىگىتكە ايتامىن: «توقتاماي سويلەي بەر, نەنى ايتساڭ سونى ايت, تەك توقتاما, ارا-اراسىندا دومنانىڭ, پەشتىڭ سوزدەرىن ارالاستىرىپ قوي, قالعانىن ءوزىم قاتىرامىن», دەيمىن. اناۋ قازاقشا اڭگىمەنى باستايدى. اۋىلداعى كورگەن-بىلگەندەرىن بە, اتا-اناسىن قالاي ساعىنعانىن با ايتىپ, ايتەۋىر ويىنا كەلگەنىن سويلەي جونەلەدى. باسقا بالالار كۇلكىسىن ارەڭ تەجەپ وتىرادى. قويىلعان سۇراققا ءدال جاۋاپ بەرىپ جاتقانداي, سونى مەن اۋدارىپ عانا تۇرعانداي ەتىپ سويلەپ كەپ بەرەمىن. مۇعالىم: «دۇرىس, بىلەدى ەكەنسىڭ, جاقسى بىلەدى ەكەنسىڭ, بىراق ورىسشانى ۇيرەن, ۇيرەنبەسەڭ بولمايدى, قاشانعى جانىڭدا اۋدارماشىڭ جۇرەدى» دەگەن سياقتى سوزدەرىن ايتىپ, جوعارى باعاسىن قويادى. ءسويتىپ جۇرگەندە, ءبىر كۇنى اشكەرەگە تۇستىك. توقتاماي سويلەي بەر نە ايتساڭ دا دەگەننەن كەيىن ءبىزدىڭ بالالاردىڭ بىرەۋى: «وي, كەشە ابدەن قىدىردىق قوي. كەشكە پارككە دە باردىق, كينوعا دا كىردىك» دەگەن سياقتى بەتالدى اڭگىمەنى وڭدى-سولدى جوسىلتپاي ما؟ مەن بولسام «چۋگۋن مارتەنوۆسكي», «فورسۋنكا ۆىسوكوگو داۆلەنيا», «نورماليزاتسيوننىي وتجيگ» دەگەن سياقتى سوزدەرمەن «اۋدارىپ» جاتىرمىن. ءبىر كەزدە مۇعالىم: «پودوجدي, پودوجدي-كا» دەدى. «سلۋشاي, چتو زا پارك, چتو زا كينو؟..» دەيدى اناعان. ول نە ايتسىن؟... وسىنداي دا قىزىقتار بولىپ جاتاتىن. بالالىقتان تولىق كەتە قويماعان, جىگىتتىككە تولىق جەتە قويماعان بۇلا شاعىمىز ەدى عوي. جاستىق شاققا جەتەتىن نە بار دەيسىڭ بۇل ومىردە؟ جاستىق شاق وسىنداي ءارپىل-تارپىلدىگىمەن دە قىزىق».
فيلمنەن ءدال وسى ەپيزودتى كورىپ قۋانىپ قالدىق. سول ساتتە وسىدان ەكى جىلداي بۇرىن مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ءسوزدىڭ ءبىر رەتىندە بولاشاق فيلم تۋرالى اڭگىمە بولعاندا پرەزيدەنتتىڭ: «ەگەمەن قازاقستانداعى» سۇحباتتارىمىزدان دا ستسەناريگە قوساتىن تۇستار بار, ول جاعىن دا قارارسىڭدار» دەگەنىن ايتقانى ەسكە ءتۇستى.
ءبارى دە راس
«وتتى وزەن» نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كومسومولدىق جولدامامەن تەمىرتاۋعا اتتانۋىمەن باستالىپ, جىگىت سۇلتاننىڭ ۇلكەن ءومىردىڭ بۋىرقانعان ايدىنىنا ەسكەگىمەن قايىق سالعان جالىندى جاستىق شاعىن بەينەلەيدى. ستسەناري اۆتورلارى شاھيماردان قۇسايىنوۆ پەن رۇستەم ابدىراشەۆ تاريحي شىندىقتان دا, كەيىپكەر اقيقاتىنان دا ءبىر ەلى اۋىتقىمايدى. ەكى سەريانىڭ ەكەۋىندە دە اۆتورلار قيالىنان قوسىلعان, وقيعالىق جەلىنى شيراتا ءتۇسۋ ءۇشىن قولدان قيىستىرىلعان بىردە-ءبىر ەپيزود جوق. دنەپرودزەرجينسكىگە بارار جولدا تەمىرتاۋدان اتتانعان تۇلەكتەردىڭ اراسىنان بۇرىنعى ۇرى, دۇلەي كۇشتىڭ يەسى بىرەۋدىڭ چەمودانىن جىمقىرىپ كەتكەنى دە, ۇرلىعىن بەتىنە باسقان سۇلتانمەن كوپكە دەيىن وشتەسۋمەن وتكەنى دە راس; العاشقى وندىرىستىك پراكتيكا كەزىندە بالاڭ جىگىتتەردىڭ بىرەۋى جۇيكەسى جۇقارىپ, تاجىريبەسىزدىكتەن زياندى گازدى كوپ جۇتىپ قويىپ قۇلاپ تۇسكەنى دە, سول-اق ەكەن زاۋىتتا قازاقتاردىڭ الجۋازدىعى تۋرالى جەل ءسوز گۋلەي جونەلگەنى دە راس; وعان نامىستانعان قازاق جىگىتتەرىنىڭ ۋچيليششەدەگى ەركىن كۇرەس سەكتسياسىنا جازىلىپ, اۋىلدا تالاي كۇرەسىپ شىڭدالعان سۇلتاننىڭ سالعان بەتتەن قارسىلاسىن الىپ ۇرعانى دا راس; شارشى كىلەمدە بەلدەسكەن سول جارقىن جىگىتپەن دوستاسىپ العانى, كەيىننەن ءتىپتى ونىڭ قارىنداسىن جاقسى كورىپ قالعانى دا راس; سول تۇستا دنەپرودزەرجينسكىگە ول كەزدەگى جاس ءانشى بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ گاسترولمەن بارا قالعانى دا, كونتسەرتكە قالا تۇرعىندارىنا بيلەتتەردى ۋچيليششەدەگى قازاق جىگىتتەرىنىڭ تاراتقانى دا راس; قالا قىدىرىپ, كەشىككەن نۇرسۇلتاندى دوستارى جاتاقحانانىڭ ەكىنشى قاباتىنا اقجايما جالعاپ كوتەرىپ العانى دا راس; ۋچيليششەدەگى قازاق جاستارىنىڭ جاپپاي توبەلەسكە قاتىسىپ, وقۋدان شىعىپ كەتۋ قاۋپىنەن زورعا قۇتىلعاندارى دا راس; كومبيناتتاعى العاشقى ايلىقتى «جۋ» ءۇشىن ورتاعا اقشا جينالعانى دا, ول وقيعانىڭ «لايىقتى اتاپ وتىلگەنى» دە راس; تەمىرتاۋداعى ەڭ ماقتاۋلى مەتاللۋرگتەردىڭ ءبىرى اتانىپ جۇرگەن نۇرسۇلتاندى قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا جوعارىلاتپاق بولعاندا ءوزى قالاعان, جۇرەك جالىنىن ارناعان ماماندىعىنان ايىرىلمايتىنىن ايتىپ, تالايدىڭ قولى جەتپەيتىن قىزمەتتەن باس تارتقانى, سول ءۇشىن قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ تاراپىنان جازالانۋعا شاق قالعانى دا راس; نۇرسۇلتاننىڭ حەلسينكيدە وتكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالىنە قازاقستان اتىنان قاتىسقانى دا, امەريكا ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋدە ءبىر قىزدىڭ ونىڭ كەلىستى كەلبەتىنە, قۇيىپ قويعانداي كيىم كيىسىنە قاراپ, «الدەبىر لاۋازىمدى كوممۋنيستىڭ ۇلى شىعارسىڭ؟» دەپ, مەتاللۋرگ ەكەنىنە كۇمان كەلتىرىپ, سۇراقتىڭ استىنا العانى دا, قۇرىش قۇيۋشىنىڭ قولىنداعى مۇيىزدەي قاتىپ قالعان سارعىش بەدەرلەردى كورگەننەن كەيىن بارىپ قانا رايىنان قايتىپ, سول ساۋساقتاردى تاڭدانا سيپاعانى دا راس; نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەن سارا الپىسقىزىنىڭ مەتاللۋرگيا زاۋىتىنداعى ءبىر اۆاريادان كەيىنگى قيىن ساتتە تابىسقانى دا, نۇرسۇلتاننىڭ سارانىڭ جۇرەگىن جاۋلاۋ ءۇشىن كومبيناتتاعى حورعا جازىلعانى دا راس... ءبارى دە راس. ولاردىڭ ءبارى نازارباەۆتىڭ كىتاپتارىندا, عۇمىرباياندىق سۇحباتتارىندا, ەلباسىنىڭ دوستارىنىڭ ەستەلىكتەرىندە فيلم ستسەناريى جازىلاردان اناعۇرلىم بۇرىن جاريالانعان. مىسالى, قازاق جىگىتتەرىنىڭ وقۋدان شىعىپ كەتە جازداعان جاعدايى ماقسۇت نارىكباەۆتىڭ اعىلشىن زەرتتەۋشىسى دجوناتان ايتكەنگە اڭگىمەلەپ بەرۋى بويىنشا «نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە قازاقستاننىڭ قارىشتى دامۋى» كىتابىندا, ال حورعا جازىلۋ حيكاياسى پرەزيدەنتتىڭ دنەپرودزەرجينسكىدە بىرگە وقىعان, تەمىرتاۋدا بىرگە جۇمىس ىستەگەن جاقىن دوسى قابيدوللا سارەكەنوۆتىڭ ءبىزدىڭ گازەتتە 2011 جىلعى 12 اقپاندا شىققان «ەرگە قىزمەت – ەلگە قىزمەت» اتتى ماقالاسىندا باياندالعان.
شەبەرلىكتىڭ شىڭى – شىندىق
ءاسانالى اشىموۆپەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە (2013 جىل, 30 قازان) اتاقتى اكتەر وسىلاي ايتىپ ەدى. «وتتى وزەن», «تەمىر تاۋ» فيلمدەرىنىڭ تاماشا تابىسىنىڭ باستى سىرى – شىنشىلدىعىندا. وندا بەينەلەنگەن جايلاردىڭ شىنايىلىعىندا. پرەزيدەنتپەن ءبىر سۇحباتتا: «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە ءسىز «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» فيلمىندە جاس كۇنىڭىزدى بەينەلەگەن اكتەرگە قاراپ: «سەندەر ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە ءبارى تاقتايداي تەگىس, دۇپ-دۇرىس بولعانداي كورەسىڭدەر عوي. بىزدە دە ادامعا ءتان نارسەنىڭ ءبارى بولعان...», دەپ ەدىڭىز. سوندا نەنى مەگزەدىڭىز؟» دەگەن سۇراق قويعانىمىزدا ەلباسى: «ادام, اسىرەسە جاس شاقتا, ەركىن بولۋى كەرەك. ءبارىن كورۋى كەرەك. جاقسىنى دا, جاماندى دا, وزىقتى دا, توزىقتى دا قاراپ, ءوزى وي قورىتۋى كەرەك. ويىڭداعىنى ورىنداۋ ءۇشىن كەيدە ءتارتىپ بۇزۋعا تۋرا كەلۋى دە مۇمكىن. مەن ءوزىمدى, اسىرەسە جاس كۇنىمدە, سونداي ءبىر ەشقانداي تەنتەكتىگى جوق, سونشا ادەپتى, ۇلگىلى بولدىم دەمەيمىن. ارينە, باسبۇزارلىعىم بولعان جوق. اتا-انانىڭ ادال بول, تەمەكى, اراقتان اۋلاق ءجۇر دەگەندەي اقىل-وسيەتى دە بار. مەكتەپتە دە, كەيىن دە ۇزدىك وقىعانمىن. سوعان قاراپ مەنى بارلىق جاعىنان ءتۇپ-تۇگەل, تەپ-تەگىس دەيتىن بولار. مەن تالايدى كورگەن اداممىن. ءومىر مەنى ءارتۇرلى جاعدايدا سىنعا سالىپ بايقاعان. ونىڭ قيلى ساتتەرىن كەيىن ساعان تاعى ايتا دا جاتارمىن. قازىرگە سول جاستىق كۇندەرىمنەن عانا اڭگىمەلەيىن. مىسالى, دنەپرودزەرجينسكىدە وقىپ جۇرگەنىمىزدە جاتاقحانادان كەشكى ساعات توعىزدان كەيىن شىعارمايتىن. سولاي ەكەن دەپ قىدىرماي قويمايسىڭ عوي؟ قابيدوللا دوسىم دا قىدىرىپ كەتەتىن. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا كەلەدى دە, تەرەزەنىڭ تۇبىنەن ىسقىرادى. جاتاقحاناداعى جايمالاردى ءبىر-بىرىنە جالعاپ جىبەرىپ, ەكىنشى قاباتقا تارتىپ شىعارامىن. كەيدە ول مەنى تارتىپ شىعارادى... ومىردە ءبارى بولادى. بار ماسەلە سولاردىڭ ءبارىن تام-تۇمداپ بولسا دا كورىپ, تاعىلىم الىپ, دۇرىس قورىتىندى جاساي بىلۋدە», دەپ جاۋاپ قايتارعان ەدى («تەمىرتاۋ – التىن بەسىك», «ەگەمەن قازاقستان», 2012 جىل, 12 ناۋرىز).
تاعى ءبىر اتاپ ايتار جاي: نازارباەۆ كىتاپتارىندا كەستەلەنگەن ءومىر سۋرەتتەرىنىڭ قولمەن قويعانداي ناقتىلىعى ءفيلمنىڭ بەينەلىلىگىنە دە كوپ كومەكتەسكەندىگى. «كەڭ ساحارا توسىندە وسكەن بالانىڭ مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا تۋا ءبىتتى ءبىرىنشى رەت كەلۋىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى. اينالا توڭىرەك تارسىلداپ-گۇرسىلدەپ جاتقان ءبىر نارسە, جارق-جۇرق ەتكەن ۇشقىندار جاڭبىرداي شاشىرايدى جانە وسىنىڭ ءبارى دە سەنىڭ ۇستىڭە قاراي ۇشىپ, قۇلاپ كەلە جاتقانداي. بالقىعان شويىن ارىقتاعى سۋشا اعادى – جاقىنداپ بارۋعا شوشيسىڭ» – ارينە, مۇنداي جولداردى وسىنىڭ ءبارىن كوزىمەن كورىپ, وزەگىنەن وتكەرگەن ادام عانا جازا الادى. رۇستەم ابدىراشەۆتىڭ فيلمىندە قازاق جىگىتتەرىنىڭ دنەپرودزەرجينسك زاۋىتىنا العاش كىرىپ بارعان ءساتى ءدال وسىلايشا تۇسىرىلگەن. جالپى, نەنى تۇسىرەتىنىڭنىڭ, نەندەي ءسوز ايتقىزاتىنىڭنىڭ اياسى الدىن الا ايقىندالىپ, شابىتىڭ شەڭبەرلەنىپ تۇرعان وسىنداي قيىن فيلمدە, قيا باسساڭ-اق ەلباسى ءومىرىن بۇرمالاعانداي بولىپ شىعاتىن فيلمدە, ماقالانىڭ باس جاعىندا ايتقانىمىزداي, وقيعالارىنىڭ دەنى قالادا, ۋچيليششەدە, زاۋىتتا, كومبيناتتا, كابينەتتەردە وتەتىن فيلمدە رۇستەمنىڭ ەكراندا مۇنشالىقتى پوەتيكالىق سۋرەتتەر سالا العانى سونشالىقتى سۇيسىنتەدى. شىركىن, قانشا دەگەنمەن اقىننىڭ ۇلىنىڭ ءجونى بولەك قوي دەپ تە ويلايسىڭ وسىندايدا. رۇستەم – تۇلپار تالانتتارىمىزدىڭ ءبىرى جاراسقان ابدىراشەۆتىڭ بالاسى. ۇشقوڭىر جايلاۋىنداعى اتقىلاعان بۇلاق بالا جىگىتتىڭ قيالىمەن تاۋ شاتقالىن قۋالاعان وزەنگە اينالاتىن, كەيىن ول وزەننىڭ وتتى لاۆا ارناسىنا ۇلاسىپ كەتە باراتىن ءساتى قانداي عاجاپ, نۇرسۇلتاننىڭ ترامۆايدان كورىپ قالعان سۇلۋ قىزدىڭ سوڭىنان جانتالاسا جۇگىرىپ, كولىكتىڭ ارتقى جاعىنا جابىسا كەتەتىن جەرى قانداي اسەرلى دەسەڭىزشى! شامالعانداعى الما باعى, نۇرسۇلتان مەن سارانىڭ اتپەن جارىسا شاباتىن تاۋ بوكتەرى دە ءساتتى سۋرەتتەر.
فيلمدەگى سۇلتان بوزبالا كۇنىنەن-اق ءبارىن ءبىلىپ, ءبارىن سەزىپ, ءبارىن شەشىپ تۇرعان كەيىپكەر ەمەس. نۇرلان ءالىمجانوۆ نەگىزگى نازارىن سۇلتاننىڭ اۋەلدەن تۇتاس قۇيىلعان مىنەز ءبىتىمىن سومداۋعا سالىپ, وتە دۇرىس جاساعان. لەنتاداعى سۇلتان بەينەسى ءبىر ەپيزودتان ءبىر ەپيزودقا كوشكەن سايىن كوزگە كورىنەر-كورىنبەستەي بولىپ, ەۆوليۋتسيالىق سيپاتتا ءوسىپ وتىرادى. تاۋ باۋرايىنداعى تازا تابيعات اياسىنان, ادامدارىنىڭ كوڭىلى فيلم باستالاردا اكەسى ءابىش (نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ) ەكەۋى قولداسىپ ءجۇرىپ كوزىن اشقان بۇلاقتاي تۇپ-تۇنىق تۇرعان اۋىلدان جاڭا اتتانعان جاس جىگىتتىڭ تەمىرتاۋداعى توسىن تىرشىلىككە توسىرقاي قاراۋى, ءا دەگەنگە ءما دەي كەتپەي, انانى دا, مىنانى دا سالقىن سابىرعا سالۋى سۇيسىنتەدى.
ەلباسى تۋرالى بۇل فيلمدەر بولمىستى بويامالامايتىندىعىمەن, كەيىپكەردى قولدان جىلتىراتىپ, جاقسارتىپ, جەتىلدىرىپ جاتپايتىنىمەن, ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتانىڭ اياسىندا, سول قوعامنىڭ اۋانىندا, بارىنشا تابيعي تۇردە كورسەتەتىندىگىمەن قىمبات. نۇرسۇلتان ءرولى – نۇرلان ءالىمجانوۆتىڭ اكتەر رەتىندەگى تاماشا تابىسى. نۇرلان «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانىندا» ءدال بۇلايشا اشىلا العان جوق ەدى. ەكى سەريالى ءفيلمنىڭ بىردە-ءبىر جەرىندە جاساندىلىققا, جاتتاندىلىققا جاناماي, جولاماي ءوتۋ نۇرلانداي جاس اكتەر تۇرماق, كانىگى ونەر تارلاندارىنىڭ دا قولىنان كەلە بەرۋى قيىن. ول بەينەلەگەن نۇرسۇلتاننىڭ ءار سوزىنە, ءار ىسىنە سەنەسىڭ. نامىستىلىعىنا ايىزىڭ قانادى. تاباندىلىعىنا ءتانتى بولاسىڭ. سەزىمىنىڭ سۇلۋلىعىنا سۇيسىنەسىڭ. دوسقا ادالدىعىنا كوڭىلىڭ تولادى. قازاقى قالپىنا قۋاناسىڭ.
بۇگىنگى بيىكتىڭ باستاۋى
«ادىلەتتىڭ اق جولى» كىتابىندا, باسقا دا ەڭبەكتەردە باياندالعان تالاي جايلاردىڭ لەنتادا ءدال سول كۇيىندە بەينەلەنگەنىنىڭ ءوزى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءومىرىنىڭ جاس كۇنىنەن-اق ۇدايى وسۋگە, ورلەۋگە, شىنىعۋعا, شىڭدالۋعا, تالاسقا, تارتىسقا, تىرەسكە, كۇرەسكە, كەرنەۋى كۇشتى دراماعا تولى بولعانىن كورسەتىپ تۇر. قاسىم-جومارت توقاەۆ نازارباەۆ فەنومەنى ازيا مەن ەۋروپا مادەنيەتتەرىنىڭ توعىسقان تۇسىندا, شىعىس دانالىعى مەن باتىس پراگماتيزمىنىڭ قيىلىسىندا, توتاليتاريزم مەن دەموكراتيانىڭ وت پەن سۋداي شارپىسۋىندا, جوسپار مەن نارىقتىڭ بەتتەسكەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن قۇبىلىس دەپ تامىرشىداي تاپ باسىپ ايتقان ەدى.
«ەلباسى جولى» كينوەپوپەياسى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمگە ايگىلى تۇلعاعا اينالعان بۇگىنگى بيىگى بالا كۇننەن, جاستىق, جىگىتتىك داۋرەنىنەن باستالعان ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ زاڭدى جەمىسى, جاراسىمدى جالعاسى ەكەنىن, ەلىن سۇيگەن ەردىڭ جولى ەلدىڭ جولىنا ۇلاساتىنىن كوركەمدىكپەن كەستەلەيتىن تالانتتى تۋىندى.
بۇكىل ءفيلمنىڭ ءون بويىندا كورەرمەن كوكىرەگىن ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى دە تۇرادى. وسىندايلىق كەڭ-بايتاق جەر ءۇشىن ماقتاناسىڭ. دارقان كوڭىلدى, نامىسشىل, مەيىربان ەل ءۇشىن ماقتاناسىڭ. سول قارا جەردەن قۋات الىپ, سول دارا ەلدەن تاربيە الىپ, سارا ساياساتكەر بولىپ شىققان ەر ءۇشىن ماقتاناسىڭ. ءومىرىنىڭ باستاپقى بەلەستەرىندە-اق سان سىناققا سالىنعان, جالىنعا جانىن قاقتاي ءجۇرىپ, ءوزى دە قۇرىشتاي قۇيىلعان ازامات ءۇشىن, ءوزىڭنىڭ قانداسىڭ, ءوزىڭنىڭ وتانداسىڭ, ءوزىڭنىڭ ەلباسىڭ ءۇشىن ماقتاناسىڭ. ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىن وياتا العان شىعارما – شابىتتان تۋعان شوقتىقتى شىعارما.
ماقالا سوڭىندا بۇرىن ءبىر ايتقان «باسشىسىنا تاق تۇراتىن ەل – باسىنا باق تۇراتىن ەل» دەگەن ءسوزىمىزدى قايتالاعىمىز كەلەدى. ەل باعىنا تۋعان ەلباسىمىز تۋرالى وسىنداي فيلم جاساۋ ارقىلى ءبىز ونەرىمىزدىڭ وسكەنىن, جالپى مەملەكەت مادەنيەتىنىڭ مىعىمدانعانىن عانا ەمەس, بارىنەن بۇرىن ءوزىمىزدىڭ جۇرت, ەل, حالىق, ۇلت رەتىندە كەمەلدىك كەزەڭىنە اياق باسقانىمىزدى دا كەلىستى كورسەتىپ وتىرمىز. مىنا دۇنيەدە ەلدىڭ ەلدىگىن بىلدىرەتىن بەلگىلەردىڭ ءبىرى – ارداقتى ازاماتىن ايالاي الۋى, قاستەرلى تۇلعاسىن قاسيەت تۇتۋى.
تاياۋ قالعان تاۋەلسىزدىك تويىنىڭ قارساڭىندا تىنعان تاعى ءبىرى ءىرى دە يگى ءىسىمىز – ەلدىگىمىزدى ەڭسەلەندىرەر ەرەن ەڭبەك قۇتتى بولسىن, ارداقتى اعايىن.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
