سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
دەر كەزىندە كوتەرىلگەن ماسەلە
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جارىم-جارتىلاي ەمەس, تولىق اقتاۋ ماسەلەسىن العا قويىپ وتىر. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ باستى مىندەتى دە وسى بولماق.
پرەزيدەنتىمىز تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت ەكەنىن جەتە ءتۇسىنىپ, ءتيىستى تاپسىرما بەردى.
مەنىڭ وسى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەۋ ىسىمەن اينالىسقانىما مىنە, 30 جىلعا تاياپ قالدى. سوڭىنا دەيىن زەرتتەلىپ اقتالماعان رەپرەسسيا قۇرباندارى وتە كوپ. جالپى, ولاردى اقتاۋ, بۇل ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ – مەملەكەتتىك دەربەستىگىمىزدىڭ بىردەن ءبىر ولشەمى. جالپى, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى باستامانى جوعارى باعالايمىن. بۇل – دەر كەزىندە, ءدال ۋاقىتىندا ورىندى قويىلىپ وتىرعان ماسەلە.
ۇلى دالادا XX عاسىردىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ءۇزىلىسسىز, ازاتتىق ءۇشىن, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس توقتاعان جوق. ول بىردە اشىق, بىردە جاسىرىن تۇردە ءجۇردى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قانشاما ادام قۇربانعا اينالدى. قانشاما بوزداق ازاتتىق جولىندا مەرت بولدى. بۇل ماسەلەلەر تولىق زەرتتەلىپ, ەگجەي-تەگجەيلى انىقتالۋى كەرەك. حالىق شىندىقتى بىلۋگە ءتيىس.
ەندىگى ماسەلە مىنادا. مەملەكەتتىك كوميسسيا قانداي باعىتتا جۇمىس ىستەيدى؟ سول ماقساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ مەحانيزمى قانداي؟ ىستەلەتىن جۇمىس قالاي ءجۇرۋى كەرەك؟ ونىڭ اقىرعى قورىتىندىسى قانداي بولادى جانە نەمەن اياقتالۋى ءتيىس؟ مىنە, كوميسسيا وسى ماسەلەلەردى جان-جاقتى سارالاپ, جاۋابىن ىزدەۋى كەرەك.
بۇگىنگى جيىن بارىسىندا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ءوز سوزىندە ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن حالىق دانالىعىن ەسكە سالىپ ءوتتى. بۇل – مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ىستەۋى ءتيىس جۇمىسىنىڭ باستى باعدارىن ايقىنداپ بەرگەنمەن بىردەي. ويتكەنى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ۇرپاق الدىنداعى مىندەت. ءبىزدىڭ بورىشىمىز. سونداي-اق جيىندا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ باسىم باعىتتارى, باعىت-باعدارى دالەلدى تۇرعىدا ايتىلدى.
مەملەكەتتىك كوميسسيا ايتىلعان باعىتتا جۇمىس ىستەيدى دەگەن ءۇمىتىم زور. ءتيىستى ورگانداردىڭ كومەگىمەن, ەشقانداي كەدەرگىسىز, بەلسەندى ءارى ساۋاتتى, ماقساتتى جۇمىس ىستەسەك, ءتيىستى ناتيجەگە قول جەتكىزە الامىز.
مامبەت قويگەلدى,
اكادەميك,
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى
كوميسسيانى ناقتى جۇمىس كۇتىپ تۇر
مەن بۇگىنگى وقيعاعا تاريحي قۇبىلىس دەگەن باعا بەرەر ەدىم. سەبەبى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ قانا قويماي, العاشقى وتىرىستا الداعى جۇمىس باعدارى ناقتىلاندى. كەزدەسۋدە تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر قازاقستاندىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى جاساعان تالداۋىمەن تانىستىردى. ساراپشىلار ۇسىنعان وسى قۇجاتتا قوعامدا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن قۇرباندار مەن تاريحي وقيعالاردىڭ ءالى دە كوپتىگى باياندالعان.
مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ كوميسسيا الدىنا ناقتى تالاپتار قويدى. ءار مەملەكەتتىك ورگان مەن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ناقتى قاي باعىتتا جۇمىس ىستەيتىنى دە ناقتىلانا ءتۇستى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي جاساعان ۇندەۋىندە تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزۋدى تاپسىرعان ەدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا وسى ماقساتتا تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا باستالعان جۇمىسىن الداعى بىرنەشە جىلدا ۇزدىكسىز اتقاراتىن بولادى.
جالپى, كوميسسيا مۇشەلەرى 11 جۇمىس توبىنا ءبولىنىپ, ءار باعىتتى ءجىتى قامتيتىن بولادى. ماسەلەن, ءبىر جۇمىس توبى اشارشىلىق زۇلماتىن تەرەڭ زەرتتەپ, وسى وقيعانىڭ تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى جۇمىس ىستەيدى. ەندى ءبىر توپ ساياسي وقيعالاردىڭ كەزىندە جازىقسىز جازالانىپ كەتكەن جانداردى, وتباسىلاردى اقتاپ, سوناۋ قاسىرەتتى جىلداردىڭ شىندىعىنا جەتۋدى كوزدەيدى. ودان بولەك الاشوردا قايراتكەرلەرى مەن ءتۇرلى سەبەپپەن جەر اۋدارىلعان وتانداستارىمىزدىڭ دا تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقانىن بىلەمىز. وسى وقيعالاردىڭ بارلىعى قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى. سول سەبەپتى دە بۇل ساۋاپتى ىسكە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلگەنىمىز ماڭىزدى.
وتىرىستا ارنايى دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. ساياساتكەر رەتىندە اقتاڭداقتاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزدە اقتالىپ قانا قويماي, قوعامدىق-ساياسي ورتادا جاريا بولۋى كوڭىلىمدى كونشىتەدى. ويتكەنى بۇل زۇلمات كەزەڭنىڭ قاسىرەتىن باسىنان وتكەرگەن ءار وتباسى, اسىرەسە جاس ۇرپاق ءۇشىن ءوز تۋىستارىنىڭ, بابالارىنىڭ «حالىق جاۋى» ەمەستىگىن ەستۋ, ءبىلۋ وتە ماڭىزدى. «قاھارمان» دەگەن تۇسىنىككە ەرەكشە توقتالۋدى ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز كەزىندە «حالىق جاۋى» دەپ تانىعان جانداردىڭ شىندىعىندا قاھارمان بولعانىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قاھارماندارىمىزدىڭ تاريحىن زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل جولدا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ سانى ارتاتىنى قۋانتادى.
مەن 10 جىل بويى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قاتارىندا «بولاشاق ءۇشىن ەستەلىك» جوباسىنا اتسالىسىپ كەلەمىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا تاريحشىلاردىڭ فورۋمى ءوتىپ, تاريحي وقيعالاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ادىستەمەسى قالىپتاستى. وسىلايشا, زەرتتەۋدىڭ نەگىزى بار دەپ تولىق ايتۋعا بولادى. ءدال قازىر پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ اراسىندا تاريحي ەستەلىك سالاسىنا جۇيەلى تۇردە كەلگەن مەملەكەتتەردىڭ از ەكەنىن دە قوسا كەتكەن ءجون.
ناتاليا كالاشنيكوۆا,
ساياساتتانۋ عىلىمدارى دوكتورى,
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى
جادىمىزدى جاڭعىرتۋ ماڭىزدى
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىن تاريحي وقيعا دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى توقسانىنشى جىلدارى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جۇمىستارى كەزىندە نەگىزىنەن ستالين زامانىندا اتىلعان, سوتتالعان ازاماتتار مەن قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەن ەتنوستارعا باسىمدىق بەرىلگەن بولاتىن.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بۇعان دەيىنگى قابىلدانعان زاڭداردا كوپ دۇنيە ەسكەرىلگەن جوق. ماسەلەن, قازاقستاندا باس-اياعى 372 كوتەرىلىس بولدى دەگەن دەرەك بار. وسىنداي كوتەرىلىستەر كەزىندە سول كەزدەگى بيلىكتىڭ تاراپىنان كىنالى, قىلمىسكەر سانالىپ, قۋعىندالعان تالايلار وسى كۇنگە دەيىن اقتالماي كەلدى. ول دا ءجىتى نازار اۋداراتىن ماسەلە.
سونىمەن قاتار اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ ماسەلەسى دە ەسكەرۋسىز قالىپ كەلدى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا بىرنەشە توپتار, استىرتىن ۇيىمدار بولدى. تالاي عالىمدار مەن كوزى اشىق ادامدار كوزقاراستارى ءۇشىن قۋدالاندى. وسى ادامداردى اقتاۋ ماسەلەسى زاڭنان تىس قالىپ كەلگەن ەدى. شىن مانىندە, حح عاسىر قازاقتىڭ تاريحىندا بولماعان زۇلماتتارمەن, ۇلكەن ءبىر قياناتتارمەن استاسقان عاسىر بولدى. بۇل اۋقىمدى تاقىرىپتى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, وعان قاتىسى بار قۇجاتتاردى, ارحيۆتەردى اشىپ, ۇلكەن تاريحي ارحيۆ جاساۋىمىز قاجەت.
بۇل جۇمىس بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى دا ىقتيمال. سەبەبى بۇل جۇمىس تەك رەپرەسسياعا عانا قاتىستى ەمەس. اشارشىلىق جىلدارى قانشاما ادام بوسقىنعا اينالىپ, اتاجۇرتىنان كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ولاردىڭ قانشاماسى جول-جونەكەي قىرىلدى. ءتىپتى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (نكۆد) ادامدى اتۋ جازاسىنا جۇزەگە اسىراتىن پوليگوندارى دا بولعان. مىنە, وسىنداي ورىنداردى دا انىقتاۋىمىز كەرەك. الدىمىزدا وتكەن تاريحقا كەشەندى عىلىمي كوزقاراس قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. سونىڭ دالەلىن, جادىگەرىن جيناۋ جۇمىسى تاعى بار. قۇربان بولعان ازاماتتاردىڭ بارلىعىن انىقتاۋىمىز, زاڭدىلىق تۇرعىدان اقتاپ الۋىمىز قاجەت. مەموريالدى تاريحتى, جادى ساياساتىن جولعا قويۋ كەرەك. ياعني ەسكەرتكىشتەر قويىپ, ارنايى تاقتاشالار ءىلۋ جۇمىسىن باستاعان ءجون بولادى.
حالقىمىز ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەيدى. ياعني حح عاسىرداعى اشارشىلىقتىڭ, سوعىستىڭ, قۋعىن-سۇرگىننىڭ, ودان وزگە دە وقيعالاردىڭ ورنىن انىقتاۋىمىز قاجەت. وسى ماسەلەگە قاتىستى كەشەندى ساياسات جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. ماسەلەن, پولشادا تاريحي جادى دەگەن ۇلكەن ينستيتۋت بار. سول ينستيتۋتتىڭ ازاماتتارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە, ءستاليننىڭ رەپرەسسياسى كەزىندە قۇربان بولعان پولياك ازاماتتارىنا ارنايى ىزدەپ كەلىپ مراموردان بەلگى ورناتادى. باس ءيىپ, تاعزىم ەتەدى. ەڭ ۇلكەن جادى ساياساتى دەگەنىمىز – وسى.
ايدوس سارىم,
ساياساتتانۋشى,
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى
