رۋحانيات • 04 جەلتوقسان، 2020

تاريحي ادىلەتتىلىك تولىق قالپىنا كەلتىرىلۋى ءتيىس

34 رەت كورسەتىلدى

كەشە ەلوردادا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى وتكەن بولاتىن. وسى وتىرىستىڭ ناتيجەسىندە كوميسسيا مۇشەلەرى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ بارلىق ساناتىنا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەپ وتىر. وسىلايشا، اۋقىمدى زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن، قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ساياسي تۇرعىدا اقتاۋ ءىسى جۇزەگە اسىرىلماق. ادىلدىك قايتسە دە ورناۋى ءتيىس. بۇل تۋرالى اتالعان كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى نە دەيدى؟ وتىرىسقا قاتىسقان كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ پىكىرىنە زەر سالىپ كورەيىك...

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، «ەQ»

دەر كەزىندە كوتەرىلگەن ماسەلە

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن اياقتاپ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جارىم-جارتىلاي ەمەس، تولىق اقتاۋ ماسەلەسىن العا قويىپ وتىر. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ باستى مىندەتى دە وسى بولماق.

پرەزيدەنتىمىز تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت ەكەنىن جەتە ءتۇسىنىپ، ءتيىستى تاپسىرما بەردى.

مەنىڭ وسى قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىن زەرتتەۋ ىسىمەن اينالىسقانىما مىنە، 30 جىلعا تاياپ قالدى. سوڭىنا دەيىن زەرتتەلىپ اقتالماعان رەپرەسسيا قۇرباندارى وتە كوپ. جالپى، ولاردى اقتاۋ، بۇل ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ – مەملەكەتتىك دەربەستىگىمىزدىڭ بىردەن ءبىر ولشەمى. جالپى، قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى باستامانى جوعارى باعالايمىن. بۇل – دەر كەزىندە، ءدال ۋاقىتىندا ورىندى قويىلىپ وتىرعان ماسەلە.

ۇلى دالادا XX عاسىردىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ءۇزىلىسسىز، ازاتتىق ءۇشىن، مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس توقتاعان جوق. ول بىردە اشىق، بىردە جاسى­رىن تۇردە ءجۇردى. وسى ۋاقىت ارالى­عىندا قانشاما ادام قۇربانعا اينال­دى. قانشاما بوزداق ازاتتىق  جولىن­دا مەرت بولدى. بۇل ماسەلەلەر تولىق زەرتتەلىپ، ەگجەي-تەگجەيلى انىق­تالۋى كەرەك. حالىق شىندىقتى بىلۋگە ءتيىس.

ەندىگى ماسەلە مىنادا. مەملەكەتتىك كوميسسيا قانداي باعىتتا جۇمىس ىستەيدى؟ سول ماقساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ مەحانيزمى قانداي؟ ىستەلەتىن جۇمىس قالاي ءجۇرۋى كەرەك؟ ونىڭ اقىرعى قورىتىندىسى قانداي بولادى جانە نەمەن اياقتالۋى ءتيىس؟ مىنە، كوميسسيا وسى ماسەلەلەردى  جان-جاقتى سارالاپ، جاۋابىن ىزدەۋى كەرەك.

بۇگىنگى جيىن بارىسىندا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەر­باەۆ ءوز سوزىندە ء«ولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەن حالىق دانالى­عىن ەسكە سالىپ ءوتتى. بۇل – مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ىستەۋى ءتيىس جۇمىسىنىڭ باستى باعدارىن ايقىنداپ بەرگەنمەن بىردەي. ويتكەنى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ۇرپاق الدىنداعى مىندەت. ءبىزدىڭ بورىشىمىز. سونداي-اق جيىندا اتقارىلاتىن جۇمىس­تاردىڭ باسىم باعىتتارى، باعىت-باعدارى دالەلدى تۇرعىدا ايتىلدى.

مەملەكەتتىك كوميسسيا ايتىلعان باعىتتا جۇمىس ىستەيدى دەگەن ءۇمىتىم زور. ءتيىستى ورگانداردىڭ كومەگىمەن، ەشقانداي كەدەرگىسىز، بەلسەندى ءارى ساۋاتتى، ماقساتتى جۇمىس ىستەسەك، ءتيىستى ناتيجەگە قول جەتكىزە الامىز.

 

مامبەت قويگەلدى،

اكادەميك،

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى

 

كوميسسيانى ناقتى جۇمىس كۇتىپ تۇر

مەن بۇگىنگى وقيعاعا تاريحي قۇبىلىس دەگەن باعا بەرەر ەدىم. سەبەبى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ قانا قويماي، العاشقى وتىرىستا الداعى جۇمىس باعدارى ناقتىلاندى. كەزدەسۋدە تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر قازاقستاندىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى جاساعان تالداۋىمەن تانىستىردى. ساراپشىلار ۇسىنعان وسى قۇجاتتا قوعامدا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن قۇرباندار مەن تاريحي وقيعالاردىڭ ءالى دە كوپتىگى باياندالعان.

مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ كوميسسيا الدىنا ناقتى تالاپتار قويدى. ءار مەملەكەتتىك ورگان مەن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ناقتى قاي باعىتتا جۇمىس ىستەيتىنى دە ناقتىلانا ءتۇستى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي جاساعان ۇندەۋىندە تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزۋدى تاپسىرعان ەدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا وسى ماقساتتا تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا باستالعان جۇمىسىن الداعى بىرنەشە جىلدا ۇزدىكسىز اتقاراتىن بولادى.

جالپى، كوميسسيا مۇشەلەرى 11 جۇ­مىس توبىنا ءبولىنىپ، ءار باعىتتى ءجىتى قامتي­تىن بولادى. ماسەلەن، ءبىر جۇمىس توبى اشار­شىلىق زۇلماتىن تەرەڭ زەرتتەپ، وسى وقيعانىڭ تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپى­نا كەلتىرۋگە قاتىستى جۇمىس ىستەي­دى. ەندى ءبىر توپ ساياسي وقيعالاردىڭ كەزىن­دە جازىقسىز جازالانىپ كەتكەن جان­دار­دى، وتباسىلاردى اقتاپ، سوناۋ قاسى­رەتتى جىلداردىڭ شىندىعىنا جەتۋ­دى كوزدەيدى. ودان بولەك الاشوردا قايرات­كەرلەرى مەن ءتۇرلى سەبەپپەن جەر اۋدارىل­عان وتانداستارىمىزدىڭ دا تا­ع­دىر تاۋقىمەتىن تارتقانىن بىلەمىز. وسى وقي­عالاردىڭ بارلىعى قازىرگى تاۋەل­سىز قازاقستان تاريحىنىڭ اجىراماس بو­لىگى. سول سەبەپتى دە بۇل ساۋاپتى ىسكە ۇل­كەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلگەنىمىز ماڭىزدى.

وتىرىستا ارنايى دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. ساياساتكەر رەتىن­دە اقتاڭداقتاردىڭ قۇقىقتىق نەگىز­دە اقتالىپ قانا قويماي، قوعامدىق-سايا­سي ورتادا جاريا بولۋى كوڭىلىمدى كون­شى­تەدى. ويتكەنى بۇل زۇلمات كەزەڭنىڭ قاسى­رەتىن باسىنان وتكەرگەن ءار وتباسى، اسىرەسە جاس ۇرپاق ءۇشىن ءوز تۋىستارىنىڭ، با­با­ل­ارىنىڭ «حالىق جاۋى» ەمەستىگىن ەس­تۋ، ءبىلۋ وتە ماڭىزدى. «قاھارمان» دەگەن تۇ­سى­ن­ىككە ەرەكشە توقتالۋدى ءجون دەپ ەسەپ­­تەي­­مىن. ءبىز كەزىندە «حالىق جاۋى» دەپ تا­­نى­عان جانداردىڭ شىندىعىندا قا­ھار­­مان بولعانىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قا­ھار­­مان­دارىمىزدىڭ تاريحىن زەردە­لەۋى­­­مىز كەرەك. بۇل جولدا عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇ­مىستارىنىڭ سانى ارتاتىنى قۋانتادى.

مەن 10 جىل بويى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قاتارىندا «بولاشاق ءۇشىن ەستەلىك» جوباسىنا اتسا­لىسىپ كەلەمىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا تاريحشىلاردىڭ فورۋمى ءوتىپ، تاريحي وقيعالاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ادىستەمەسى قالىپتاستى. وسىلايشا، زەرتتەۋدىڭ نەگىزى بار دەپ تولىق ايتۋعا بولادى. ءدال قازىر پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ اراسىندا تاريحي ەستەلىك سالاسىنا جۇيەلى تۇردە كەلگەن مەملەكەتتەردىڭ از ەكەنىن دە قوسا كەتكەن ءجون.

 

ناتاليا كالاشنيكوۆا،

ساياساتتانۋ عىلىمدارى دوكتورى،

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى

 

جادىمىزدى جاڭعىرتۋ ماڭىزدى

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىن  تاريحي وقيعا دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى توقسانىنشى جىلدارى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جۇمىستارى كەزىندە نەگىزىنەن ستالين زامانىندا اتىلعان، سوتتالعان ازاماتتار مەن قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەن ەتنوستارعا باسىمدىق بەرىلگەن بولاتىن.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بۇعان دەيىنگى قابىلدانعان زاڭداردا كوپ دۇنيە ەسكەرىلگەن جوق. ماسەلەن، قازاقستاندا باس-اياعى 372 كوتەرىلىس بولدى دەگەن دەرەك بار. وسىنداي كوتەرىلىستەر كەزىندە سول كەزدەگى بيلىكتىڭ تاراپىنان كىنالى، قىلمىسكەر سانالىپ، قۋعىندالعان تالايلار وسى كۇنگە دەيىن اقتالماي كەلدى. ول دا ءجىتى نازار اۋداراتىن ماسەلە.

سونىمەن قاتار اشارشىلىق قۇربان­دارى­نىڭ، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىس­قان ازاماتتاردىڭ ماسەلەسى دە ەسكەرۋ­سىز قالىپ كەلدى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىن­دا دا بىرنەشە توپتار، استىرتىن ۇيىم­دار بولدى. تالاي عالىمدار مەن كوزى اشىق ادامدار كوزقاراستارى ءۇشىن قۋدا­لاندى. وسى ادامداردى اقتاۋ ماسەلەسى زاڭ­نان تىس قالىپ كەلگەن ەدى. شىن مانىن­دە، حح عاسىر قازاقتىڭ تاريحىندا بول­­ما­عان زۇلماتتارمەن، ۇلكەن ءبىر قيانات­تار­مەن استاسقان عاسىر بولدى. بۇل اۋقىم­دى تا­قى­­رىپتى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ، وعان قا­تىسى بار قۇجاتتاردى، ارحيۆتەردى اشىپ، ۇل­كەن تاريحي ارحيۆ جاساۋىمىز قاجەت.

بۇل جۇمىس بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى دا ىقتيمال. سەبەبى بۇل جۇمىس تەك رەپرەسسياعا عانا قاتىستى ەمەس. اشار­شىلىق جىلدارى قانشاما ادام بوسقىنعا اينالىپ، اتاجۇرتىنان كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ولاردىڭ قانشاماسى جول-جونەكەي قىرىلدى. ءتىپتى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (نكۆد) ادام­دى اتۋ جازاسىنا جۇزەگە اسىراتىن پولي­گون­دارى دا بولعان. مىنە، وسىنداي ورىن­داردى دا انىقتاۋىمىز كەرەك. الدى­مىزدا وتكەن تاريحقا كەشەندى عىلىمي كوزقاراس قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. سونىڭ دالەلىن، جادىگەرىن جيناۋ جۇمىسى تاعى بار. قۇربان بولعان ازاماتتاردىڭ بارلى­عىن انىقتاۋىمىز، زاڭدىلىق تۇرعى­دان اقتاپ الۋىمىز قاجەت. مەمو­ريالدى تاريحتى، جادى ساياساتىن جولعا قويۋ كەرەك. ياعني ەسكەرتكىشتەر قويىپ، ارنايى تاقتاشالار ءىلۋ جۇمىسىن باستاعان ءجون بولادى.

حالقىمىز ء«ولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەيدى. ياعني حح عاسىر­داعى اشارشىلىقتىڭ، سوعىستىڭ، قۋعىن-سۇرگىننىڭ، ودان وزگە دە وقيعالاردىڭ ورنىن انىقتاۋىمىز قاجەت. وسى ماسەلەگە قاتىستى كەشەندى ساياسات جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. ماسەلەن، پولشادا تاريحي جادى دەگەن ۇلكەن ينستيتۋت بار. سول ينستيتۋتتىڭ ازاماتتارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە، ءستاليننىڭ رەپرەسسياسى كەزىندە قۇربان بولعان پولياك ازاماتتارىنا ارنايى ىزدەپ كەلىپ مراموردان بەلگى ورناتادى. باس ءيىپ، تاعزىم ەتەدى. ەڭ ۇلكەن جادى ساياساتى دەگەنىمىز – وسى.

 

ايدوس سارىم،

ساياساتتانۋشى،

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزانداپ جاتىر

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:37

قالادا قار بورايدى...

ايماقتار • بۇگىن، 10:47

ۇقساس جاڭالىقتار