2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي قىتايدىڭ ۋحان قالاسىندا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى شىقتى دەگەندى جۇرە تىڭداعانداي بولىپ, ەلەمەگەنبىز. حالقى سونىڭ كەسىرىنەن اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلىپ جاتقانىن بىلە تۇرا, اقىلعا قونىمدى-قونىمسىز بولجامدار ايتتىق. ول كەزدەرى تىم جايباراقات ەدىك. يتاليانىڭ قارتتارى قىناداي قىرىلىپ جاتقاندا عانا جاڭالىقتارعا قۇلاق تۇرگەن بولدىق. دەسە دە شىنى سول, قىتايدىڭ سوناۋ شىعىسىنداعى قالاسىندا تۇتانعان دەرتتىڭ قازاقتىڭ دالاسىنا دەندەپ كىرۋى تىرلىكتىڭ كۇيبەڭىمەن جۇرگەن بۇقارانىڭ ويىنا كىرىپ-شىقپاعان. بۇعان دەيىن دە كورشى ەلدە ورشىگەن «شوشقا تۇماۋى», «قۇس تۇماۋى» سياقتى جۇقپالى اۋرۋلار ەلىمىزگە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرمەگەن. جو-جوق, ءتوندىردى دە. بىراق بۇگىنگىدەي شەكارالارعا شەكتەۋ قويىلىپ, ەلدى مەكەندەردە جاپپاي كارانتين جاريالانباعان. قاشىقتان جۇمىس ىستەپ, ونلاين وقۋ دەگەن مۇلدە بولماعان. ءدال وسىنداي جاعداي تاريحتا تۇڭعىش رەت.
اتى وشكىر Covid-19 عوي, دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ, الاڭسىز كۇيدەگى حالىقتىڭ تىرلىگىنە تۇساۋ بولدى. تۇساۋ بولعاننان بۇرىن قانشاما ازاماتتاردى الىپ ۇرىپ, كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگىزدى. حالىقتىڭ بەرەكەسىن قاشىردى.
كوكتەم شىعىپ, جەر اياعى كەڭي باستاعاندا كوزگە كورىنبەيتىن كوروناۆيرۋس ىندەتى قازاقستانعا دا جەتكەن. ەل شۋ ەتتى. كۇن سايىن ۆيرۋس جۇقتىرعانداردى قالت جىبەرمەي ساناۋمەن بولدى. العاشىندا بىرەۋ, ەكەۋ, توعىز, كەيىن وتىز, ءجۇز دەپ كەتە بەردى... جۇقتىرعاندار سانى ارتقان سايىن كوپشىلىكتىڭ بويىن ۇرەي بيلەي باستادى. كەيبىرەۋ كەرىسىنشە, كەساپات ەمەس, ساياسات دەسىپ, كۇمانمەن قارادى. بىرەۋدىڭ پىكىرىمەن ساناسىپ, كەڭسەدە كەڭىنەن كەڭەسىپ وتىراتىن ۋاقىت ەمەس. ءار مينۋت قىمبات ەدى. اۋدان, قالا قاقپالارىنا بلوك-بەكەتتەر قويىلدى. اۆتومات اسىنعان اسكەريلەر, پوليتسەيلەر, دارىگەرلەر كىرپىك قاقپاي جولاۋشىلاردىڭ دەنساۋلىقتارىن تەكسەردى.
وسكەمەننىڭ كوشەسىندەگى سابىلىستى ازايتۋ ءۇشىن «تاق, جۇپ» دەگەن ەرەجە ەنگىزىلدى. تۇرعىندارعا اق جانە جاسىل ءتۇستى كارتا تاراتىلىپ, سول بويىنشا عانا دالاعا شىعۋعا رۇقسات ەتىلدى. ءسويتىپ, اينالدىرعان ءبىر اي ىشىندە شىعىستا تەمىردەي ءتارتىپ ورنادى. ءبارى حالىقتىڭ اماندىعى ءۇشىن. «ساقتانساڭ – ساقتايدى» دەيدى ەمەس پە؟! ءاي, بىراق, الەمدى جايلاعان ۆيرۋس قويسىن با؟! كۇندەردىڭ كۇنى ىندەت جۇقتىرعاندار سەمەيدەن شىقتى. اراعا از ۋاقىت سالىپ, وسكەمەننەن انىقتالدى. اۋداندارعا, اۋىلدارعا تارادى. العاشىندا قالالىق جەردە كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى شىققان كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ اينالاسىنا لەنتا تارتىلىپ, ءار تۇرعىننان پتر-تەست الىندى. ماڭايىن قيقۋلاتىپ جەدەل جاردەم كولىگى تورۋىلداپ, تۇمشالانا كيىنگەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى كىرىپ-شىعىپ جاتاتىن. ولاردىڭ قىزمەتتەگى قاۋىپسىزدىگىن وبلىستاعى ەپيدەميولوگ دارىگەردىڭ ءبىرى ايدىن جۇماي قاداعالاپ ءجۇردى. ويتكەنى ءار دارىگەردىڭ دەنساۋلىعى ماڭىزدى. ابزال جاندار اۋىرىپ جاتسا, حالىقتىڭ كۇنى كىمگە قارايدى؟! سول ءبىر كەزەڭدە اق حالات كيگەندەر قۇدايداي كورىنىپ, «دارىگەرلەرگە كۇنىمىزدى سالماسىن» دەگەندەر دە ساپ تىيىلعان.
ەڭ العاش ىندەت ىرگەگە كەلگەندە تۇمشالانىپ جۇرگەن اق كيىمدىلەرگە بىلايعى جۇرت ۇركىپ, ۇرەيلەنىپ تە قاراعانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى ۆيرۋس شىققان كوشەنى اينالىپ وتۋگە تىرىساتىن. ال ارتى قانداي جاعدايعا اكەلىپ سوقتىرارى بەلگىسىز ۆيرۋسپەن كۇرەستىڭ بەل ورتاسىدا جۇرگەن دارىگەرلەردىكى ەرلىك. سوعىستا كەۋدەسىن وققا توسقان ساربازداي دارىگەرلەر دە كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە بىلەك سىبانا كىرىستى. گيپپوكراتتىڭ انتىنا ادال ابزال جاندار كەرى شەگىنبەك ەمەس. كەرى شەگىنگەندى قويىپ, كەزەكتى ەڭبەك دەمالىستارىنا شىعۋ-شىقپاۋلارى ەكىتالاي بولعان. جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبارى مەديتسينا سالاسى مايتالماندارىنىڭ موينىندا-تۇعىن ء(الى دە سولاي).
– الدىمەن بارلىق مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىمەن پاندەميا كەزىندە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن پىسىقتادىق. دارىگەرلەرگە قورعانىس قۇرالدارىن دۇرىس پايدالانۋدى ۇيرەتتىك. كۇندەلىكتى جاتتىعۋ جۇمىستارى تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلدى. تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ, جوتەل قىسىپ كەلگەندەر ءۇشىن جەكە فيلترلەر ۇيىمداستىرىلدى. سول جەردە پتر-تەست الىنىپ, وڭ ناتيجە كورسەتسە, وقشاۋلاۋعا الىپ وتىردىق, – دەدى ەپيدەميولوگ دارىگەر ايدىن جۇماي.
ەپيدەميولوگ دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, جەدەل تۇردە مەديتسينالىق مەكەمەلەردە قوسىمشا پوستىلار ۇيىمداستىرىلعان. ناۋرىز ايىندا شەتەلدەن كەلگەندەردى وقشاۋلاپ, دەنساۋلىقتارىن تەكسەرۋ ءۇشىن وبسەرۆاتسيالىق ستاتسيونار اشىلدى. دارىگەرلەر 14 كۇن بويى ولاردىڭ جاعدايلارىن باقىلاۋدا ۇستادى. سونىمەن قاتار كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى بولۋى مۇمكىن ادامدار ءۇشىن 100 توسەكتىك ورىن جابدىقتالدى. ال ولارمەن بايلانىستا بولعان دارىگەرلەر قوناقۇيدە جاتىپ ءجۇردى. ءسويتىپ, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى حالىقتى بارىنشا ساقتاندىرۋعا تىرىسقان.
اۋەلدە پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزىپ, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدەگەندەرىمەن, كەيىن ەم ىزدەۋگە تۋرا كەلدى. جازعا سالىم پروۆيزورلىق ينفەكتسيالىق بولىمدەردىڭ ەسىگىندە تىنىم بولمادى. كۇنىنە ونداعان ادام تۇسەتىن. ناۋقاستاردى امان الىپ قالۋ ءۇشىن مىڭداعان مەديتسينا قىزمەتكەرى جۇمىلدىرىلدى. قاۋىپتى ۆيرۋس جۇقتىرعاندارمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناستا جەدەل جاردەم كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى, فەلدشەرلەر, مەدبيكەلەر, تاماق بەرۋشىلەر, دارىگەرلەر بولدى. ءبىرىنىڭ جۇمىسى باعالانىپ, ەندى بىرىنىكى ەلەنبەي جاتقانىمەن, ءبارىنىڭ ەڭبەكتەرى ەرەن.
ىندەت ءورشىپ, ەكى كۇننىڭ بىرىندە قارالى حابار ەستىپ جاتقان ۋاقىتتا الدىڭعى شەپتە جۇمىس ىستەگەن دارىگەر ناركەس ءادىلحانوۆانى اڭگىمەگە تارتىپ كورگەن ەدىك.
– پروۆيزور بولىمىندە ءومىر مۇلدەم باسقا ەدى. ناقتى ەمى تابىلماي تۇرعان ۆيرۋستى اياقاستى جۇقتىرىپ الساق, ارتى نەگە اپارىپ سوقتىرارىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ويتكەنى دەم جەتپەي, قينالىپ جاتقانداردى كۇندە كورىپ جۇردىك. بار ماقساتىمىز – ناۋقاستاردى قۇتقارۋ. بەينەبىر سوعىس كەزىندەگىدەي. جەدەل جاردەم ناۋقاستاردى ءۇستى-ۇستىنە اكەلىپ جاتتى. قايسىسىنا جۇگىرەرىمىزدى بىلمەدىك. دەمالۋ, ۇيىقتاۋ دەگەندى ۇمىتتىق. دالاعا شىعۋعا دا رۇقسات جوق ەدى. رۇقسات بولعان كۇننىڭ وزىندە ۋاقىت جوق. قاپتانىپ كيىنىپ, بەتىمىزدى تۇمشالاپ جۇرۋگە ءماجبۇر بولدىق. ءبىر قىزىعى, جۇمىسقا كىرىسىپ كەتكەن سوڭ بويىمىزدا ۇرەي, قورقىنىشتى ءبىرجولا ۇمىتتىق. ناۋقاستار جازىلىپ, اۋرۋحانادان شىعىپ جاتقانداعى ساتتەر ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس باقىت ەدى. ول ۋاقىتتارداعى قۋانىشىمىزدى ايتىپ جەتكىزە الماسپىن. اۋرۋلارىنان ايىعىپ كەتىپ بارا جاتسا, ءبىز ءۇشىن مەرەكە سول, – دەيدى دارىگەر ناركەس ءادىلحانوۆا. – دارىگەرلەردىڭ, مەدبيكەلەردىڭ, تازالىقشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى ۇشان-تەڭىز. قاۋىپتى ۆيرۋستىڭ ءدال ورتاسىندا ءجۇردى. ولارمەن قاتار تاماق تاسۋشىلار دا تىنىم تاپپادى. ناۋقاستارعا تۋعان-تۋىستارى كىرۋگە بولماعاندىقتان, ولاردىڭ سالەم-ساۋقاتتارىن ءبىرىشى قاباتتان كۇتىپ الىپ, ۇستىڭگى قاباتتارعا جەتكىزۋ سولاردىڭ مويىندارىندا ەدى, – دەپ ساباقتادى دارىگەر اڭگىمەسىن.
قاۋىپتى ايماققا كىرۋدەن ەشكىم باس تارتپادى. كەرىسىنشە, كومەككە دايىن تۇردى. ويتكەنى ولار گيپپوكراتتىڭ انت-سۋىن ءىشتى. سول انتقا ادالدىقتارى ءۇشىن العىس ارقالاپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتەن قوماقتى كولەمدە ۇستەمەاقى تولەنۋدە. بىرقاتار دارىگەر «حالىق العىسى» مەدالىنە يە بولدى. راس, كۇن-ءتۇن دەمەي جۇگىرگەن دارىگەرلەرگە حالىقتىڭ ريزاشىلىعى شەكسىز. اق حالاتتىلاردىڭ ارقاسىندا ءبىرىنشى تولقىننىڭ بەتى قايتتى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا كوروناۆيرۋس جۇقتىرعاندار ءۇشىن جاساقتالعان توسەكتىك ورىننىڭ 17 پايىزىندا عانا ناۋقاستار جاتىر. قيىن كۇندەر ارتتا قالعانعا ۇقسايدى. دەي تۇرعانمەن, ارقانى كەڭگە سالۋعا ءالى ەرتە. «ساقتىقتا قورلىق جوق». باس سانيتاريالىق دارىگەردىڭ قويىپ وتىرعان تالاپتارىنا قۇلاق اسقان ابزال.
