دۇبىرگە تولى دۇنيە
قازىر الەمدىك ساياساتتاعى ۇلكەن اڭگىمەنىڭ ءبىرى ۋكراينا جايىندا. ونىڭ ەۋرووداققا اسسوتسياتسيالىق مۇشە بولىپ كىرۋگە بايلانىستى كەلىسسوزدى توقتاتقانى تەك ۋكراينانى عانا ەمەس, باتىس پەن شىعىستى ەكىگە بولگەندەي بولىپ وتىر.
مۇنداي شەشىم قابىلدانعانعا دەيىن ەۋرووداق پەن ماسكەۋ اراسىندا ارپالىسقان كۇرەس جۇرگەنى انىق. ونىڭ اشىعىنان گورى جابىق, كوزگە كورىنە قويمايتىن تۇستارى كۇشتىلەۋ بولعانعا ۇقسايدى. سوڭعى كەزگە دەيىن ۋكراينانىڭ ەۋرووداققا كىرىگۋگە ۇمتىلىسى باسىمداۋ كورىنگەن. ءوز كەزەگىندە بريۋسسەل ونى كوبىرەك جالىندىرىپ, ءبىراز شارتتاردى العا توسىپ, كەرگىگەنى دە بار. اقىرىندا, قىسىم كۇشتىلەۋ بولعان-اۋ, كيەۆ ماسكەۋگە قاراي اۋناپ ءتۇستى.
دۇبىرگە تولى دۇنيە
قازىر الەمدىك ساياساتتاعى ۇلكەن اڭگىمەنىڭ ءبىرى ۋكراينا جايىندا. ونىڭ ەۋرووداققا اسسوتسياتسيالىق مۇشە بولىپ كىرۋگە بايلانىستى كەلىسسوزدى توقتاتقانى تەك ۋكراينانى عانا ەمەس, باتىس پەن شىعىستى ەكىگە بولگەندەي بولىپ وتىر.
مۇنداي شەشىم قابىلدانعانعا دەيىن ەۋرووداق پەن ماسكەۋ اراسىندا ارپالىسقان كۇرەس جۇرگەنى انىق. ونىڭ اشىعىنان گورى جابىق, كوزگە كورىنە قويمايتىن تۇستارى كۇشتىلەۋ بولعانعا ۇقسايدى. سوڭعى كەزگە دەيىن ۋكراينانىڭ ەۋرووداققا كىرىگۋگە ۇمتىلىسى باسىمداۋ كورىنگەن. ءوز كەزەگىندە بريۋسسەل ونى كوبىرەك جالىندىرىپ, ءبىراز شارتتاردى العا توسىپ, كەرگىگەنى دە بار. اقىرىندا, قىسىم كۇشتىلەۋ بولعان-اۋ, كيەۆ ماسكەۋگە قاراي اۋناپ ءتۇستى.
مۇندايدا كىم جەڭدى دەيتىنىمىز بار عوي. سىرتتاي قاراعاندا, ۋكراينانى ءوز جاعىنا تارتقان ماسكەۋ قۋانۋعا ءتيىس. بىراق بۇل قۋانىش ولارعا باياندى بولا قويماس. ەڭ الدىمەن, ۋكراينا ەكونوميكاسىنىڭ ءبىراز اۋىرتپالىعىن ءوز موينىنا ارتادى. ول وعان قاتتى باتاتىنى انىق. ءبىراز تالتىرەكتەيدى. بۇرىنعىداي ەندى ۋكرايناعا بولماس نارسەگە ىلىك ىزدەپ, تيىسە بەرۋگە قاقىسى جوق. ءتىپتى, كۇندەردىڭ كۇنىندە وكىنەتىن دە شىعار.
ەڭ قيىنى – الەمدىك ساياسات ۇلكەن جەڭىلىسكە ۇشىرادى. ەۋروپانىڭ ەكىگە جارىلۋى كۇشەيە ءتۇستى. كيەۆتىڭ كەلىسىمنەن باس تارتۋىنان كەيىن-اق ەۋرووداق باسشىلىعى, اتاپ ايتقاندا, وداق پرەزيدەنتى حەرمان ۆان رومپەي مەن ەۋروكوميسسيا پرەزيدەنتى جوزە مانۋەل بارروزۋ رەسەيدى ۋكرايناعا قىسىم جاسادى دەپ ايىپتادى. ءوز كەزەگىندە ۋكراينانى ءوز ىقپالىندا قالدىرۋدى كوزدەيتىن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين دە ەۋرووداقتى كيەۆكە قىسىم كورسەتىپ, بوپسالاۋمەن اينالىستىڭ دەپ كىنالادى. بۇل كىنالاسۋدىڭ اياعى ناقتى شارالارعا ۇشتاسۋى مۇمكىن. ودان الدىمەن رەسەي جاپا شەگەدى. قانشاما قايشىلىقتا بولعانىمەن, رەسەيدىڭ ەكونوميكاسى ەۋروپا ەلدەرىمەن بايلانىسقا تاۋەلدى.
بارىنەن بۇرىن بۇل ۋكراينانىڭ وزىنە قيىن. ەل ەكىگە ءبولىنىپ وتىر. مۇنداي بولىنۋدەن ەلدىڭ بەرەكەسى كەتەتىنىن باسقانىڭ مىسالىنان ەمەس, وسى ۋكراينانىڭ وزىنەن ايقىن كورۋگە بولادى. سول الاۋىزدىق سالدارىنان ەۋروپانىڭ بەلدى ەلدەرىنىڭ قاتارىندا تۇراتىن ۋكراينا ەكونوميكاسى كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. كەشەگى كسرو-نىڭ جەتەكشى رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرى بولعان, ونەركاسىبى باتىس ەلدەرىمەن تايتالاسقان, حالقى ەلۋ ميلليوندىق ەلدىڭ ءىجو كولەمى قازىر قازاقستاننان دا تومەن. بۇگىنگى الاۋىزدىق ەلدى تاعى دا تومەن تارتاتىنى انىق.
ساياسي كۇرەس بارلىق ەلدەردە بار. بىراق ولار ەلدى ءبولۋدى كوزدەمەيدى. جەڭگەنىنىڭ, كوپشىلىكتىڭ پىكىرىمەن ساناسادى. ال ۋكراينادا جۇرت «مايدانعا» شىعىپ, ايقاسادى. پارلامەنتتە توبەلەسەدى. وزدەرىنىڭ ايتقانىنان باسقاعا كونگىسى جوق. بۇرىن دا سولاي بولعان, تاعى دا سولاي بولار ءتۇرى بار. «ۋدار» پارتياسىنىڭ كوسەمى ۆيتالي كليچكو: «ەۋرووداقپەن اسسوتسياتسيا جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلعانشا مايداننان كەتپەيمىز», دەپ مالىمدەمە جاسادى. ولار قازىرگى بيلىكتى قولدايتىن حالىقتىڭ (كوپشىلىكتىڭ) پىكىرىن ەسەپكە المايدى. تۇرمەدە «اۋىرىپ» جاتقان يۋليا تيموشەنكو مەرزىمسىز اشتىق جاريالاپ, جۇرتتى «كەلىسىمگە قول قويۋدان باس تارتقان پرەزيدەنت ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ ۇكىمەتىن جەر بەتىنەن سىپىرىپ تاستاۋعا» شاقىردى.
جاعدايدى پرەزيدەنت ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ ءوزى دە مويىنداپ وتىر. «ەل قىسىمعا ۇشىراپ, سونىڭ سالدارىنان ءوندىرىس توقتاپ, مىڭداعان ادام دالادا قالادى», دەدى ول ءوزىنىڭ حالىققا ارناۋىندا. ماسكەۋگە بەت بۇرعانمەن, تۇپكى ماقسات «ەۋروپالىق سيپاتتاعى ۋكراينانى» قۇرۋ ەكەنىن ايتتى. ءدال قازىر ونى تىڭدايتىن ادام جوق. جۇرت «ەۋرومايدانعا» شىققان. ءبىرى – باتىسقا, ءبىرى شىعىسقا قارايدى. ولاردىڭ قاشان ءبىر جاققا قارايتىنى بەلگىسىز. ولاي بولمايىنشا, بۇل ەلدە تىنىشتىق تا ورناي قويمايدى-اۋ شاماسى.
قىلمىس پەن بيلىك استاسسا جامان-اۋ
الاتاۋدىڭ ار جاعىنداعى اعايىندار جاڭالىعىنا قۇلاق تۇرەمىز. جاقسىلارىنا قۋاناسىڭ, جامانى كوبەيىڭكىرەپ كەتسە, كوڭىلىڭ قۇلازيدى. وتكەن اپتادا بۇرىنعى قىرعىز پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى, ەلدەگى جەتەكشى «اتاجۇرت» پارتياسىنىڭ ءبىر باسشىسى احماتبەك كەلدىبەكوۆ قاماۋعا الىندى. مۇنىڭ ۇلكەن ءبىر ساياسي داۋدىڭ باسى ەكەنى انىق.
جەكە ءبىر اسقان بايدىڭ, ايتۋلى قىلمىسكەردىڭ تۇتىلعانى ەمەس-اۋ, جۇرتتى وسى ءبىر ادامنىڭ ۇلكەن بيلىكتە بولعانى, ەل ساياساتىنىڭ ىشىندە جۇرگەنى ويلاندىرادى. بيلىكتە سوندايلاردىڭ بولعانى ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرەتىنى, قۇتىن قاشىراتىنى بەلگىلى. قازىرگى ۋاقىتتاعى قىرعىزستان ەكونوميكاسىنىڭ مۇشكىل جاعدايىنىڭ, جالپى ەلدەگى ساياسي احۋالدىڭ تۇراقسىزدىعىنىڭ ءبىر ۇشى ەلدەگى بيلىكتە كەزدەيسوق ادامداردىڭ جۇرگەنىنە دە بارىپ تىرەلەدى-اۋ دەيسىڭ.
احماتبەك كەلدىبەكوۆ تۋرالى بۇرىن دا جازعانبىز. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن 2010 جىلعى باكيەۆتى قۇلاتقان رەۆوليۋتسيادان كەيىنگى پارلامەنتتىڭ سپيكەرى بولىپ سايلانعاننان سوڭ, سول ءوزىنىڭ قىزمەتىن اتاقتى الەمدىك قىلمىسكەر قامشىبەك كولباەۆپەن (كامچي بيشكەكسكي, كوليا-كيرگيز) بىرگە اتاپ وتكەنى ءۇشىن دەپۋتاتتار ونى ورنىنان بوساتقان.
ەندى, بۇرىنعى دا بولسا, سپيكەردىڭ قىلمىسكەر رەتىندە ۇستالعانى ەل ىشىندە ۇلكەن اڭگىمە تۋدىردى. مۇنداي ازۋلى قىلمىسكەردى دە ۇستاعان سوڭ, جاقسىلىققا بەت بۇرىلعانى دەپ قۋانعاندار بولسا, ونىڭ جاقتاستارى – پارتيالاستارى, سىبايلاستارى, ەلدىڭ بۇكىل وڭتۇستىگى ورە تۇرەگەلگەنگە ۇقسايدى. جاڭا داۋ, جاڭا قاقتىعىستار ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرەرى انىق.
وسىعان وراي ءبىراز اڭگىمە ونىڭ ءومىر جولى جايىندا بولىپ جاتىر. جاس كەزىندە بۇزاقىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن ول ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, بيلىكتىڭ قاسى-باسىندا جۇرگەن ەكەن. العاشقى پرەزيدەنت اسقار اقاەۆپەن جاقىنداسىپ, ونىڭ تۇسىندا الەۋمەتتىك قورعا, سالىق قىزمەتىنە باسشىلىق ەتكەن. ءتىپتى, اقاەۆتىڭ بالاسى ايدارمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ, ءبىر كاسىپكەردىڭ قازاسىنا سەبەپكەر بولعانى تۋرالى اڭگىمە دە ايتىلا باستادى. اقاەۆ كەتكەن سوڭ, ونىڭ باس قارسىلاسى باكيەۆپەن دە ءىسى جاراسىپ, ءبىراز دۇنيەگە يە بولعان. باكيەۆ قۋىلعان سوڭ دا ونىمەن بىرگە كەتكەن جوق, قايتا ابىرويى كوتەرىلىپ, سپيكەرلىككە دە سايلاندى. ال قازىر بيلىككە قارسىلاردىڭ ءبىرى.
وعان قارسى ەلدىڭ باس پروكۋرورى ايدا ساليانوۆانىڭ جەكە ءوزى ءىس قوزعاعان كورىنەدى. وعان ەل باسشىلىعى قولداۋ كورسەتكەن شىعار, ايتپەسە ەلدەگى ەڭ باي ادامنىڭ بىرىنە, قىلمىستىق الەممەن بايلانىسى بار, ەلدىڭ تۇتاستاي وڭتۇستىك ءوڭىرى قولدايتىن تۇلعاعا قول كوتەرۋگە باس پروكۋروردىڭ شاماسى كەلمەس ەدى عوي دەگەن دە اڭگىمە ايتىلادى. قالاي بولعاندا دا, ونى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ادامدارى تۇتقىنداپ, قاماققا جاپقان. وعان جەمقورلىقپەن اينالىسقان, ءوزىنىڭ قىزمەتىن اسىرا پايدالانعان دەگەن ايىپ تاعىلىپ وتىر.
ءوزىنىڭ ۇستالاتىنىن كۇنى بۇرىن پايىمداپ تا جۇرسە كەرەك, احماتبەك كەلدىبەكوۆ تاعىلعان ايىپتىڭ نەگىزسىزدىگى جونىندە مالىمدەمەلەرىن تاسپاعا جازىپ تا, جاريالاپ تا ۇلگەرىپتى. ونىڭ قورعاۋشىلار كومانداسى دا مىقتى. «اتاجۇرت» پارتياسى تولىق قۇرامىمەن, سونداي-اق, ەلدىڭ بەلگىلى زاڭگەرى, ايتۋلى ازىمبەك بەكنازاروۆ (بۇرىن ۇكىمەت مۇشەسى بولعان) جۇمىسقا كىرىسىپ كەتكەن. ارانداتۋ جولىمەن ولار ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى قاراپايىم حالىقتى كوتەرەدى. جەر-جەردە ميتينگتەر باستالعان. ادەتتەگىدەي جولدى جابۋ قولعا الىنىپتى.
مۇنىڭ بارلىعى ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرەتىنى داۋسىز. ارانداتۋعا ەرگەن حالىق مىناداي قىس قىسا باستايتىن كەزدە شارۋاسىن دوعارىپ, ساياسي ويىنعا شىعادى. ودان ەلدىڭ جاعدايى كۇيزەلەدى. بۇل ساياسي ويىننىڭ بىرازعا سوزىلارى كۇمانسىز. وعان ەرىكسىز ارالاساتىن حالىقتى ايايسىڭ.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
