قازاقى قالىپتىڭ التىن قازىعى
بۇگىندە مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان ءتىلىمىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل كۇنى ەرتەڭ بيىك مارتەبەلى ءتىل قولدانىسقا تولىق ەنگەن تۇستا تاعى دا جوقتى ىزدەمەۋ ءۇشىن قاجەت بولىپ تۇر. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە ءتىلىمىزدىڭ وركەن جاياتىنىن, ءورىسى كەڭەيەتىنىن ايتا كەلىپ: «تاۋەلسىزدىك العان تۇستا حالقىمىز قانشا بولعانىن بارشالارىڭىز بىلەسىزدەر. ال قازىر قازاقشا سويلەيتىن حالقى 70 پايىزدان استام وڭىرلەردىڭ بارلىعى قازاق تىلىنە كوشۋلەرى كەرەك», دەگەن بولاتىن. وسىنداي ۇلكەن مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ جولىندا اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى ءىستىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ونوماستيكانى ەلدىك تۇرعىدا جۇيەلەۋگە قاتىستى بولىپ تۇر.
قازاقى قالىپتىڭ التىن قازىعى
بۇگىندە مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان ءتىلىمىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل كۇنى ەرتەڭ بيىك مارتەبەلى ءتىل قولدانىسقا تولىق ەنگەن تۇستا تاعى دا جوقتى ىزدەمەۋ ءۇشىن قاجەت بولىپ تۇر. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە ءتىلىمىزدىڭ وركەن جاياتىنىن, ءورىسى كەڭەيەتىنىن ايتا كەلىپ: «تاۋەلسىزدىك العان تۇستا حالقىمىز قانشا بولعانىن بارشالارىڭىز بىلەسىزدەر. ال قازىر قازاقشا سويلەيتىن حالقى 70 پايىزدان استام وڭىرلەردىڭ بارلىعى قازاق تىلىنە كوشۋلەرى كەرەك», دەگەن بولاتىن. وسىنداي ۇلكەن مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ جولىندا اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى ءىستىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ونوماستيكانى ەلدىك تۇرعىدا جۇيەلەۋگە قاتىستى بولىپ تۇر.
كەزىندە يمپەريالىق ساياساتتىڭ كەسەپاتىنان قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ اتاۋلارى ءجون-جوسىقسىز وزگەرتىلگەنى بەلگىلى. ونداعى ءتۇپكى يدەيا سول ارقىلى ۇلتتىق ۇلگىنى, قازاقى قالىپتى جويۋ. ول كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەردىڭ يەسى كىم ەكەنىن ۇقتىرماۋ, شاتاستىرۋ ماقساتىندا ويلاستىرىلعان سۇرقيا ساياساتتىڭ ءىسى بولاتىن. ونىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن عانا ايقىندالىپ وتىر.
وسىنداي جات پيعىلدان اتا قونىسىمىزدىڭ اتاۋلارى, حالىقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمى مەن ءبىتىم-بولمىسى, ەلدى مەكەندەردىڭ تۇپقازىعىن ناقتىلاۋ نيەتىندە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى «جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى جاي-كۇيى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وعان وتاندىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى, بارلىق وڭىرلەردەگى ءتىل باسقارمالارى باسشىلارى, ونوماستيكامەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىمدار, زيالى قاۋىم, ءباسپاسوز وكىلدەرى قاتىستى.
كونفەرەنتسيانى ءتىل كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى اشىپ, وڭىرلەردەگى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر اتاۋلارىنىڭ احۋالىن, تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن تاراتىپ ايتتى. كورنەكتى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ونوماستيكاداعى ۇلتتىق ءداستۇر ماسەلەسىنە تەرەڭدەپ بارىپ, ۇلان-بايتاق قازاق جەرىنىڭ اتاۋلارى تۋرالى ارعى-بەرگى كەزەڭدەردى ويلى كوزبەن شولىپ, تۇران ولكەسىنىڭ جەر كولەمى 5,5 ملن. شارشى كيلومەتر دەپ كورسەتىلسە, سونىڭ 3 ملن. شارشى كيلومەترى قازاق ەلىنىڭ ەنشىسىندە ەكەنىن جەتكىزىپ, «ونوماستيكا سالاسىنا تەك پاتريوتتار كەلۋى كەرەك. ونداي ۇلتتىق رۋحى بولماسا, قارا باسىنىڭ قامى دەيتىندەر جولاماۋى قاجەت», دەپ ءسوز جەلىسىن ءبىر ءتۇيىپ تاستاپ, ودان كەيىن وتانىمىزدىڭ ءار كەزەڭدەگى تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايىنان ءسوز قوزعاپ, تۇرىك قاعاناتى زامانىنداعى قىتايلىق توپونيمدەرگە, ەتنونيمدەرگە, انتروپونيمدەرگە تالداۋ جاساپ, پارسى, گرەكتىك, ارابتىق, موڭعولدىق, قالماقتىق, ورىستىق-ەۋروپالىق ۋاقىتتاردان تامىر تارتقان ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ سىر-سيپاتىن اشىپ, تاۋەلسىزدىك زامانىنداعى ونوماستيكانىڭ جاي-كۇيىن سارالاپ, ەندىگى جەردە وسىنى عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى. ول, سونىمەن بىرگە, ەلدى مەكەندەرگە جەكە ادامداردىڭ اتىن بەرۋگە بولمايتىنىن, ەگەر بۇل ورىن الىپ جاتسا, ادامدار اراسىندا باسەكەلەستىك ورىستەيتىنىن دە اتاپ ءوتتى.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حانگەلدى ءابجان ازاماتتىق ونوماستيكاداعى ىزدەنىستەر مەن ىركىلىستەردى بايانداپ, وسى كۇندەگى اتاۋ جاڭعىرتۋ ىسىندەگى جەتىستىكتەر مەن اتتەگەن-ايلاردى اتاپ ءوتتى. كەي وڭىرلەردە كرۋپسكي اتىن مەندەلەەۆپەن اۋىستىرۋ, بولماسا لومونوسوۆتىڭ ەسىمىن بەرە سالۋ ءۇردىسى بارىنا دالەل كەلتىرىپ, ءتىپتى, كەي جەرلەردە ات بەرۋ ساۋداعا سالىنا باستاعانىن, «اتامنىڭ اتىن كوشەگە بەرەر بولساڭدار, مەن سول كوشەنى جوندەۋگە اقشا شىعارامىن», دەيتىن بايشىكەشتەر دە توبە كورسەتىپ جۇرگەنىن نازارعا سالدى. پروفەسسور قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى بايىرعى تۇرىك ماتىندەرىندەگى جەر-سۋ اتاۋلارىنا ناقتى دايەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, ونوماستيكانىڭ ءتۇپ-تامىرى عاسىرلار قويناۋىندا جاتقانىن مىسالدارمەن جەتكىزدى. س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بەردىبەك بياروۆ كەيبىر ماكروتوپونيمدەردىڭ ەتيمولوگياسىن اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىرىپ, التاي, بەرەل, ەرتىس سوزدەرىنىڭ شىعۋ تاريحىنا توقتالدى. س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قۋات ساپاروۆ وبلىستاعى جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى.
كونفەرەنتسيادا سولتۇستىك ءوڭىرلەردىڭ تاريحي-ونوماستيكالىق احۋالى, حالىقارالىق توپونيمدەر جايى قوزعالىپ, بولاشاقتا بۇل ءىس ەل بولىپ بىرىگىپ, ۇلت بولىپ ۇيىسىپ اتقارۋدى قاجەت ەتەتىنىن, ءار ازامات جەر-سۋ اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋدە شىنايى جوقشى ەكەنىن تانىتۋى ءتيىس دەگەن ءتۇيىن جاسالدى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
