تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ تۇسىندا قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, بولاشاعىن ايقىنداۋ كەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنىڭ ءبارىن كۇنى ەرتەڭ بىلىكتى كادر اتقاراتىنىن كورەگەندىكپەن بولجاپ «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىن تاعايىنداعان ەدى. سودان بەرى دە 20 جىل ۋاقىت وتە شىعىپتى. وسىعان وراي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق-تىڭ پرەزيدەنتى عاني نىعىمەتوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ تۇسىندا قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, بولاشاعىن ايقىنداۋ كەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنىڭ ءبارىن كۇنى ەرتەڭ بىلىكتى كادر اتقاراتىنىن كورەگەندىكپەن بولجاپ «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىن تاعايىنداعان ەدى. سودان بەرى دە 20 جىل ۋاقىت وتە شىعىپتى. وسىعان وراي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق-تىڭ پرەزيدەنتى عاني نىعىمەتوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– «ءبىزدىڭ ىستەپ جاتقان ءار ءىسىمىز قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن. مەن ەشتەڭەگە قاراماستان, جاستاردى الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. جانە دە مەن قاتەلەسپەپپىن», دەگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاس مەملەكەتتىڭ ەرتەڭىنە دەپ وسىنداي حالىقارالىق باعدارلاما قۇرعان ەدى. وزگە ەلدەردە ءالى قولعا الىنباعان يگىلىكتى ءىستىڭ جەڭىسى مەن جەمىسىن قازىر كورىپ وتىرمىز, – دەپ عاني ساقتاعان ۇلى اڭگىمە جەلىسىن ءوربىتتى. – سونىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, كەمەل كەلەشەگىن سارالايتىن القالى جيىن ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن بۇگىن ەلورداداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتەدى. ەل دامۋىنا قاراي, «بولاشاق» باعدارلاماسى دا جەتىلدىرىلىپ وتىردى. جەتىستىگى مول جەتەلى ىستەر ورىن تاپتى. ەندىگى جەردە پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسى بويىنشا جۇمىستار اتقاراتىن بولامىز.
– «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا سول اتقارىلعان جۇمىستارعا ناقتى توقتالىپ, دالەل-دايەكتەر كەلتىرە كەتسەڭىز.
– دۇنيەجۇزىنىڭ مىقتى ءبىلىم وردالارىندا وقۋعا جاعداي جاسالعاننان بەرگى ۋاقىت ىشىندە 10 025 ازاماتقا ستيپەنديا تاعايىندالدى. بۇل ادام كاپيتالىن زامانعا قاراي, ۋاقىت ولشەمىنە ساي قالىپتاستىرۋعا جاسالعان وزىق قادام ەدى. العاشقى جىلدارى ءتورت ەلدە, ناقتىلاي تۇسسەم, 1994 جىلى اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا جانە فرانتسيادا 187-گە تاياۋ تالاپكەر ءبىلىم السا, 2000 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 700 ۇمىتكەردەن استى. ولاردىڭ دەنى ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق سالا بويىنشا ءبىلىم تولىقتىردى. شىنى كەرەك, بۇل تۇستا تەحنيكالىق فاكۋلتەتتەرگە تۇلەكتەر از قامتىلدى. ەلباسى وسى ماسەلەنى, اسىرەسە, تەحنيكالىق مامانداردىڭ بولاشاقتا اسا قاجەتتىلىگىن ەسكەرىپ, 2000 جىلى باعدارلاماعا وزگەرىستەر ەنگىزدى. بۇل ءبىراز ازاماتتاردىڭ كونكۋرسقا ىركىلمەي قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەردى. وسى ارقىلى ولار ءبىر جىل ءتىل ۇيرەنۋ كۋرسىنان ءوتىپ بارىپ, قالاعان ماماندىعى بويىنشا وقۋعا جەڭىلدىك الدى.
– عاني ساقتاعان ۇلى, 2005 جىلى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقيتىن جاستاردىڭ سانىن 3000-عا جەتكىزۋ جونىندە مىندەت قويدى ەمەس پە؟
– ءيا, بۇل ۋاقىت تالابى اكەلگەن ءۇردىس ەدى. قالىپتاسقان نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا مەملەكەت باسەكەگە قابىلەتتى ءۇردىستى دامىتا وتىرىپ, باسەكەلەستىكتى ورىستەتۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدى تياناقتى قولعا الۋ, ءبىلىم مەن عىلىم, مەنەدجمەنت, ماركەتينگ, لوگيستيكا, جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالالارىن ىلگەرىلەتۋ ىسىندە مىقتى كادر ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. وسىعان وراي ۇكىمەت قازىر جۇمىس ىستەپ جاتقان «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇردى. مىنا ءبىر وزگەشەلىكتى دە جۇرتتىڭ نازارىنا سالا كەتسەم دەيمىن. 2008 جىلدان باستاپ عىلىمي جانە پەداگوگ قىزمەتكەرلەرىنە عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. سونداي-اق, اۋىل جاستارى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, عىلىمي جانە پەداگوگ كادرلار ءۇشىن ارنايى كۆوتالار ەنگىزىلدى.
1994-2013 جىلدار ىشىندە الدا ايتقان 10 025 ستيپەنديا تاعايىندالدى. ال تۇلەكتەر سانى 6 015-ءتى قۇرايدى. شارتتى تۇردە ءبىز بۇل كەزەڭدەردى 4 تولقىنعا ءبولىپ وتىرمىز.
– ول قانداي تولقىندار؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 10 جىلى ءبىرىنشى تولقىندى قۇرايدى. ول تۇستا 785 جاس وركەنيەتتى ەلدەردە مەملەكەتتىك باسقارۋ, ديپلوماتيا, حالىقارالىق ساۋدا سالاسىندا ءبىلىم الدى. كەيىنگى ەكىنشى تولقىندا (2005-2010 جىل) 1 256 ۇمىتكەر جەتەكشى باتىس ەلدەرىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىدى. بۇل كەزدەرى ەڭ باستى كورسەتكىش – سان ەمەس, ساپا الدىڭعى ورىنعا شىقتى. ءۇشىنشى تولقىندا باكالاۆر دارەجەسىن الۋ ءۇشىن العاش رەت ستيپەنديا بەلگىلەندى. ونى بىتىرگەن جاستار – 1950 ادام. بۇل ۋاقىتتا قانداي ماماندىقتار يگەرىلدى دەگەنگە كەلسەك, مۇناي-گاز ءىسى, بيوتەحنولوگيا, مەملەكەتتىك باسقارۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, ەكونوميكا, مەنەدجمەنت. ستيپەنديالار سانىن 3000-عا ارتتىرۋ تۋرالى ەلباسى تاپسىرماسىن ءجۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنعاننان بەرى گۋمانيتارلىققا قوسا, ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق, مەديتسينا ماماندارىنا كەڭ جول اشىلدى. وسى جەردە مەن ناقتى مىسالعا جۇگىنگەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ماسەلەن, 2005 جىلى بىتىرگەن 27 تۇلەكتىڭ 22-ءسى گۋمانيتارلىق, 5-ءۋى تەحنيكالىق, مەديتسينالىق ماماندىق بويىنشا بىردە-ءبىر ءبىتىرۋشى بولماسا, 2013 جىلعى 689 تۇلەكتىڭ 273-ءى (40%) گۋمانيتارلىق, 310-ى (45%-ى)تەحنيكالىق, 106-سى (15%-ى) مەديتسينالىق ماماندىقتى مەڭگەرىپ شىقتى. وسىنىڭ وزىنەن-اق «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا كەيىنگى جىلدارى قانداي باعىتتا جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن ايقىن كورۋگە بولاتىن سەكىلدى. 2012 جىلدان باستاپ ەل ەكونوميكاسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى مىندەتتەلدى. بۇل ءۇشىن شەتەلدەردىڭ ءوندىرىس پەن تەحنولوگيالار ترانسفەرى تاجىريبەسىن زەردەلەۋ ءۇشىن باستى قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن قىسقا مەرزىمدە ارتتىرۋعا مۇددەلى ەلىمىزدەگى مەكەمەلەر كاسىپتىك تاعىلىمدار باعدارلامالارىن ەنگىزدى. بۇل جوعارىدا ايتىلعان ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق, مەديتسينالىق, عىلىمي-پراكتيكالىق بەيىن ماماندىقتارعا ارنالعان. ءبىز مۇنى شارتتى تۇردە بولسا دا, بولاشاقتىقتاردىڭ ءتورتىنشى تولقىنى دەپ اتايمىز.
– جيىرما جىل ىشىندە دايىندالعان كادرلار قانداي سالالاردا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر؟
– جوعارىدا كەلتىرگەن 6 015 تۇلەكتىڭ 35 پايىزى ونەركاسىپ-وندىرىستىك سەكتورعا, 8 پايىزى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا, 57 پايىزى قوعامدىق-گۋمانيتارلىق جانە شىعارماشىلىق كادرلار بويىنشا دايىندالعانىن ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن. ينجەنەرلىك تەحنيكالىق ماماندىقتار 15 پايىزدان 35 پايىزعا ءوستى. وسى كۇندەرى 2000-نان اسا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق مامان ينجەنەرلىك عىلىمدار, يننوۆاتسيالىق جوبالار, تەحنولوگيالار, مەتاللۋرگيا, تەلەكوممۋنيكاتسيا, ەنەرگەتيكا سالالارىندا جۇمىس ىستەۋدە.
– ەلباسى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ون بەس جىلدىعىن اتاپ وتكەن تۇستا, جاس تۇلەكتەر ءىرى قالالاردان ءوڭىرلەرگە بارىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن ەدى. بۇل قازىر قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟
– بۇل جاعى جان-جاقتى ويلاستىرىلىپ جاتىر. ءبىز مۇنى تياناقتى قولعا الدىق. سوڭعى دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق, تۇلەكتەردىڭ 15,3 پايىزى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردا, 19,5 پايىزى ۇلتتىق كومپانيالاردا, 61,9 پايىزى قازاقستاندىق كومپانيالاردا, 3,3 پايىزى حالىقارالىق ۇيىمداردا, 900 تۇلەك, ياعني 15 پايىز ازاماتتار وڭىرلەردە قىزمەت ەتۋدە. ءيا, 124 تۇلەك ءالى قىزمەتكە تۇرا قويماعان. مۇنى ءبىز باستى نازاردا ۇستاپ, جۇمىس ورىندارىن ىزدەستىرۋ ۇستىندەمىز.
– اعىمداعى جىلى شەتەلدەردە قانشا ستيپەنديات ءبىلىم الىپ جاتىر؟
– قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ 33 ەلىنىڭ 200 جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتىندە 2532 تالاپكەر ءبىلىم الۋدا. اتاپ ايتار بولساق, ۇلىبريتانيا مەن يرلانديادا – 41 پايىز, اقش-تا – 29 پايىز, ەۋروپادا – 15 پايىز, رەسەيدە – 4 پايىز, ازيا مەملەكەتتەرىندە – 7 پايىز, كانادادا – 4 پايىز. بۇلاردىڭ 44 پايىزى ماگيستراتۋرا ستۋدەنتتەرى, ال جالپى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن باكالاۆرياتتا وقىپ جۇرگەندەر (31%-دى) قۇرايدى. شەتەلدە «بولاشاق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 594 ادام تاعىلىمدامادان ءوتىپ جاتسا, دوكتورانتۋرادا 66 ازامات, 6 ۇمىتكەر اسپيرانتۋرادا, ينتەرناتۋرادا, ورديناتۋرادا وقىپ ءجۇر. وسى جەردە مىنا ءبىر نارسەنى باسا ايتسام دەيمىن. ۇلىبريتانيانىڭ كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىزدىڭ تۇلەكتەر ءۇشىن بەلگىلى ءبىر تالاپتاردى جەڭىلدەتەتىنى تۋرالى ايتىلىپ ءجۇر. ءبىز مۇنى قايتا قاراستىراتىن بولامىز. سەبەبى, بىزگە سان ەمەس, ساپا كەرەك. بۇل رەتتە ءوز وتانىمىزدا دا باسەكەگە قابىلەتتى وقۋ ورىندارى قالىپتاسىپ كەلەدى. سولاردىڭ كوش باسىندا الەمدىك دەڭگەيدە دەلىنەتىن شەتەلدىك وقۋ ورىندارىمەن تەڭ تۇسەتىندەي دارەجەگە كوتەرىلىپ كەلە جاتقان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى دەپ بىلەمىن. بولاشاقتا بۇل ءبىلىم ورداسى بىلىكتى كادر دايىنداۋدا كوشباسشى بولاتىنىن اتاپ ءوتۋدى پارىز سانايمىن.
– عاني ساقتاعان ۇلى, ءسىزدىڭ ورتالىققا باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەنىڭىزگە كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. دەگەنمەن, العا قويعان مىندەت-ماقساتتارىڭىز بار شىعار.
– ارينە. ەلباسى ءبىر سوزىندە «ءححى عاسىردا بولاشاقتى بولجاۋ ەمەس, ونى جاساۋ كەرەكتىگى انىق بولدى. بولاشاق جامان نەمەسە جاقسى بولا المايدى. ول ءبىز قالاي جاساساق, سولاي بولادى», دەگەن ەدى. وسىنداي ەل كەلەشەگىنىڭ كەلبەتىن بەلگىلەگەن پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ناقتى كورىنىس تاپقان تاپسىرمالار, سونىمەن قاتار, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان ءسارىنجىپوۆ سالانى جەتىلدىرۋ جونىندە العا قويعان مىندەتتەر بويىنشا كەڭ اۋقىمدى جوبا-جوسپارلار جاساۋ ۇستىندەمىز. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە توقتالار بولسام, كونكۋرستىق ءراسىمنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە تالاپ كۇشەيتىلەدى. تاعىلىمدامالار باعدارلاماسىن جۇيەلەۋ, كادرلار دايارلاۋدىڭ ماقساتتىق ءادىسىن جەتىلدىرۋ, ۇسىنىلعان شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءتىزىمىن قايتا قاراۋ, ماگيستراتۋرا جانە PhD باعدارلامالارى بويىنشا ستيپەنديالار سانىن ارتتىرۋ, «بولاشاق» ستۋدەنتتەرىنىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىققا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلى اتقارىلادى. سول سەكىلدى, وڭىرلەردەگى تۇرعىنداردىڭ تەڭ قولجەتىمدىلىگىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋ, اسىرەسە, اۋىل جاستارىنا جەتە كوڭىل ءبولۋ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا الەم تىلدەرى ورتالىعىن قۇرۋدى قاراستىرۋ, «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق-تىڭ ءرولىن كوتەرۋ, وزگە دە ماسەلەلەردى ويلاستىرۋدامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تالپىنىس بار, ۇمتىلىس كوپ, ماقسات-مىندەت تە جەتىپ ارتىلادى. سونى مۇلتىكسىز ورىنداپ, ەل سەنىمىنەن, ەلباسى سەنىمىنەن شىعۋ باستى بورىش دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
