سوندا بۇل قاي باراق بولدى ەكەن؟ ارقا مەن الاتاۋ, ەرتىس پەن ەدىل اراسىنداعى ويرانتوبەنى دە تاريحتان بىلەمىز. رايىمبەك باتىر جەتىسۋدا جوڭعارلارمەن سوعىسقان جەردە ويرانتوبە اتتى تاعى ءبىر توبە بار. ال مەركى مەن قۇلان اۋىلدارىنىڭ اراسىندا الاتاۋدىڭ ساندىق جايلاۋىنداعى ويراندى اتالاتىن شاتقالدىڭ ءجونى ءبىر بولەك. سوندا ويرانتوبە قازاق جەرىندە ۇشەۋ بولعانى عوي.
وسىدان سوڭ وسى اۋىلدىڭ تۋماسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءبىلىم سالاسىنىڭ ارداگەرى, «قۇرمەت» وردەندى كوشكىنباي ەلىكباەۆتان سەكەر, باراق تاريحىن سۇراستىردىق. جاسى سەكسەنگە كەلسە دە شيراق تا تىڭ كوشكىنباي كوكەمىز ءبىزدى ويرانتوبەگە قينالماي الىپ شىقتى. ويرانتوبە كوكەمىزدىڭ باۋ-باقشاسىنىڭ ىرگەسىندە-اق قول سوزىم جەردە ەكەن. ويرانتوبە قاراتوبە اتتى بيىك توبەنىڭ جانىندا وقشاۋ تۇر. اينالاسى ور بولىپ قازىلعان. كەزىندە وسى ور بويىمەن سۋ كەلىپ, سىرتتان كەلگەن جاۋ توبە باسىنداعىلارعا وتە الماعان. توبە باسىنا باراق پەن سەكەرگە ارناپ بەلگى قويىلىپتى. وسى بەلگى باسىندا كوشكىنباي كوكەم قىراعىتتاپ قۇران وقىدى. مەن ويرانتوبە وقيعاسى, سەكەر, باراق تاريحى تۋرالى اقساقالدان سۋىرتپاقتاپ سىر سۇرادىم. قۇلاعىنىڭ قالتاسى بار كوشەكەڭ وقىپ-توقىعاندارىن, ەستىگەندەرىن ۇمىتپاعان.
راسىندا, بۇل باراقتىڭ كوكجال باراققا تىكەلەي قاتىسى بار بولىپ شىقتى. بۇل بىلاي. سيقىم كوشكىنشىنىڭ ماسا, قوعىل دەگەن ەكى ۇلى دا جوڭعارلارمەن جاعالاسىپ وتكەن باتىرلار بولىپتى. قوعىل كەزىندە كىشى ءجۇز قولىمەن بىرگە ەدىل بويىنداعى استراحان قالاسىن جاۋدان قورعاۋدا باتىرلىقپەن قازا تابادى. قوعىل بايبىشەسىنەن بالا سۇيمەگەن. كەيىن اعاسى ماسانىڭ ايتۋىمەن كوكجال باراقتىڭ ايداي سۇلۋ قارىنداسىن الىپ قاشىپ كەلىپ, ۇيلەنەدى. ۇزەڭگىلەس جۇرگەن باتىردىڭ قارىنداسىنا كوزى تۇسكەنى ءۇشىن كوكجال باراق ونىڭ بۇل قىلىعىن كەشىرگەن دەسەدى, ونىڭ ۇستىنە قىزدىڭ سوڭىنان كەلگەن قۋعىنشىلاردى جاقسىلاپ كۇتىپ, مول دۇنيە-م ۇلىكپەن شىعارىپ سالادى. كوكجال باراق جيەنىنە «مەندەي باتىر بولسىن!» دەگەن نيەتپەن ءوز ەسىمىن بەرگەن دەسەدى.
قوعىلدىڭ ەكىنشى ۇلىنا سەكەر دەگەن اتتى كىشى ءجۇزدىڭ باتىرى تايلاق قويعان. كىشى باراق كىشى ءجۇزدىڭ اتاقتى باتىرى تايلاقتىڭ قارىنداسىنا ۇيلەنەدى. نەگىزىنەن بۇل نەكەگە قوعىلمەن ۇزەڭگىلەس جۇرگەن تايلاق باتىردىڭ ءوزى ىقپال ەتسە كەرەك. تايلاق باتىردىڭ قارىنداسىنان تۋعان تۇڭعىش ۇلعا نار ەسىمى بەرىلەدى دە, كەيىنگىسىن ناعاشىسىنىڭ قۇرمەتىنە تايلاق اتايدى. سونىمەن ۇلى ءجۇز سيقىم ەلىنە ورتا جانە كىشى ءجۇزدىڭ ەكى باتىرىنىڭ ەسىمى سىڭىسەدى.
اعايىندى باراق پەن سەكەر جىلقىلى باي اتاندى. قاراتوبە باۋرايىن جايلادى. بالدىبەرەك وزەنىنەن مىڭداعان جىلقى سۋ ءىشىپ, جايلاۋدا جايىلىپ جاتتى. ولار سايرامداعى وزبەكتەرمەن تاتۋ ەدى. وزبەك اعايىنداردىڭ قولىنان كەلمەيتىنى, تاپپايتىنى بولۋشى ما ەدى؟ ولاردىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا جىلقىلى اۋىلعا كەرەك. ال باراق پەن سەكەر جوڭعارلارمەن شايقاستا ولاردى دا قىزعىشتاي قورعادى, ەت پەن قىمىزدان تارىقتىرعان جوق. كىشى تايلاق وزبەكتەن قىز الىپ, ەكى ەل قۇداندالى بولدى.
بۇل وقيعا 1757 جىلدىڭ كوكتەمىندە ورىن الادى. قاراتاۋ مەن الاتاۋدى جوڭعار قالماقتارى شەگىرتكەدەي جايلاپ, ەلدىڭ شىپ-شىرعاسىن شىعارماي ۋىسىندا ۇستاپ, بىلگەندەرىن جاساپ باسىنا باستايدى. ونىمەن دە قويماي, جالعىز-جارىم وتىرعان اۋىلدى قىرىپ-جويىپ, ىشكە سۇعىنا ءتۇستى. جاۋدىڭ جاۋىزدىق نيەتى بەلگىلى ەدى. ولار سايرامدى باعىندىرىپ, وزبەك قىزدارىنىڭ اراسىنان تاڭداپ ءجۇرىپ 350 قىزدى تۇتقىنعا الادى. ولاردى الدارىنا سالىپ, ءوز ەلدەرىنە ايداپ اكەتۋ ءۇشىن ارنايى جاساعى دا دايىن تۇردى. وسى اششى حابار تولە بي مەن قويكەلدى باتىردىڭ دا قۇلاعىنا تيگەن. ەكەۋى اقىلداسا كەلە, قازاق جاساقتارىن اتقا قوندىردى.
جوڭعار قالماقتارى قاراتوبە ارقىلى الاتاۋ اسىپ, ودان ءارى ەلدەرىنە كەتۋشى ەدى. وسىنى بىلەتىن قازاقتار قاراتوبە تۇبىندە توپتاستى. الايدا سوڭدارىنان نەگىزگى كۇش كەلىپ جەتپەگەندىكتەن, قازاق جاساعىنىڭ سانى قالماقتارعا قاراعاندا تىم از بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە قالماقتاردا زەڭبىرەكتەر بار.
كوشكىنشىدەن تاراعان ماسا, قوعىلدىڭ ۇرپاعى جاۋعا توپ بولىپ اتتاندى. ىشتەرىندە ارينە, باراق پەن سەكەر دە بار ەدى. ولار ءوز جاساعىنىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن الدارىنا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى سالىپ الدى. ماڭاي تۇتاسقان شاڭعا بوكتى. قالماقتار زەڭبىرەكتەرىمەن ءۇستى-ۇستىنە وق جاۋدىرعان سوڭ ماڭاي ازان-قازان بولىپ كەتتى. بۇل كەزدە قاراتوبە باۋرايى قالىڭ ارشا ەكەن. نايزاداي بولىپ اسپانعا شانشىلىپ تۇرعان ارشانىڭ كوپتىگىنەن ونىڭ ىشىنە جاسىرىنعان جاندى تابۋ قيىن بولاتىن. جوڭعارلار مىنە, وسى ارشا اراسىنا زەڭبىرەكتەرىن مىقتاپ تۇرىپ تىققان-دى. جاۋجۇرەك باراق پەن سەكەر جاۋدان تايسالعان جوق. زەڭبىرەك وتتارىنان دا قايمىقپادى. توبەدەن دومالاپ تۇسكەن جاۋدىڭ باستارىنان شاشىراعان قاراقوشقىل قان توپىراققا ءسىڭىپ جاتتى. اعايىندى باتىرلاردى نايزا مەن قىلىشتىڭ ۇشىمەن الا الماسىن بىلگەن قالماقتار ەندى زەڭبىرەكتىڭ ۇڭعىسىن ەكەۋىنە قاراي باعىتتادى. وقپاننان اتىلعان جاۋ وعى اعايىندىلاردى مەرت ەتتى. وسى كەزدە باراقتىڭ بالالارى نار مەن تايلاق اتوي سالىپ ۇرىسقا كىرىسكەن ەدى. ولار زەڭبىرەككە قاراي ۇمتىلدى. جانكەشتى شەرىكتەر زەڭبىرەكتى قايتا وقتايمىز دەگەنشە جەتىپ بارىپ, ولاردى قىلىشپەن اياماي وسقىلادى. زەڭبىرەكتىڭ زاپىران ءۇنى وشكەن سوڭ قالماقتاردا زارە قالمادى, توناپ العان دۇنيە-م ۇلىكتەرىن, تۇتقىن وزبەك قىزدارىن تاستاي قاشتى. وسى كەزدە قاراتاۋدىڭ ءار قاتپارىنان قازاق قولى دا كورىنە باستاعان ەدى. الدىمەن سامەن باستاعان بوتباي قولى, ارتىنشا بوراس ۇرپاقتارىنىڭ باتىرلارى مەن رىسبەك توبى جەتتى. كوپ ۇزاماي تولە بي مەن قويكەلدى باستاعان جاساق تا كەلىپ ۇلگەردى. جانساۋعالاپ قاشقان جاۋدىڭ جەلكەلەرىنە جەبە قادالدى, كەۋدەلەرىن نايزا كۇيرەتتى, دەنەلەرىن قىلىش وسقىلادى. الايدا ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى ءۇشىن باراق پەن سەكەردىڭ قازاسى اۋىر ءتيدى. ولار جينالىپ, اعايىندى باتىرلاردى وسى ماڭعا ارۋلاپ جەرلەدى.
قازاق پەن قالماق قىرقىسىپ جاتقاندا نار مەن تايلاقتىڭ جالعىز قارىنداسى قۇربىلارىمەن بىرگە سايرامسۋ بويىنداعى قالىڭ قوعا اراسىنا بارىپ جاسىرىنىپ قالعان ەدى. ولار قالماقتاردىڭ بىتىراي قاشىپ كەتكەنىن كورىپ سىرتقا شىققانىمەن نار مەن تايلاقتىڭ قارىنداسىنىڭ جۇرەگى الدەنەگە زۋىلداپ, ىلگەرى باسقان اياعى كەرى كەتە بەردى. سول كەزدە ولاردىڭ قۇلاعىنا تايلاقتىڭ سىبىزعىسىنىڭ زارلى ءۇنى كەلدى. سىبىزعى ءتىلى سۇمدىق جايتتى سۇڭعىلا ءبىر سىبىرمەن جەتكىزىپ تۇردى. تۇلا بويى تۇرشىككەن بويجەتكەن سول جەردە اڭىراي قۇلاپ, جوقتاۋ ايتتى. وعان بارلىق قىزدار قوسىلدى. قارا جامىلعان توپقا جاقىنداپ كەلگەندە قىز ءوزىن ۇستاي المادى. سول قىزدىڭ زارلى جوقتاۋى ەل جادىندا «ويرانتوبە ويىلدى, سەكەر, باراق قويىلدى. سەكەر, باراق اكەكەم, سەكەر, باراق اكەكەم!» دەپ جاتتالىپ, ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ «سەكەر-باراق» اتتى كۇيىنە ۇلاسقان. ەستىگەندە قابىرعانى قايىستىراتىن بۇل كۇي ەل ىشىندە ءالى دە ورىندالادى.
سودان كەيىن تايلاق ويرانتوبەنىڭ باسىنا شىعىپ الىپ, سىبىزعىسىن سارناتىپ, اكەسى مەن اعاسىن جوقتاۋدى ءبىر كۇنگە دە ۇزگەن جوق. وعان قارىنداسى قوسىلدى. ويرانتوبە باسىندا ايتىلعان جوقتاۋ توڭىرەكتەگى ەل-جۇرتتى تۇگەل كۇڭىرەنتتى. بۇدان بىلاي دا نار مەن تايلاقتىڭ, وعان قوسىلىپ قارىنداسىنىڭ جوقتاۋى تيىلمايتىندىقتان اۋىل اقساقالدارى امال ىزدەي باستادى. ونى تايلاقتىڭ ءوزى تاپتى. اۋليەاتادان اسىپ, اقىرتوبە ماڭىنا جەتكەندە وسى ماڭنىڭ تابيعاتىنا ۇقساس جارلىسۋ, ساردالا دەگەن جەردى تالاي كورگەنى بار. قايعىنى ۇمىتۋ ءۇشىن امال جوق, تۋعان جەردى تاستاپ, ولار كۇزدىڭ ءبىر كۇنى قورداي اسىپ, اقتەرەك ماڭىنا قونىس اۋداردى.
– ويرانتوبە مەن قاراتوبە ماڭىن توعاتاي سيقىم ۇرپاعى يەن جايلاپ وتىرعان. 1913 جىلى ولاردى رەسەيدەن كوشىپ كەلگەن مۇجىقتار ىعىستىرادى. سەلونى ۇلى يمپەريانى بيلەگەن اۋلەتتىڭ ءۇش جىلدىعىنا وراي رومانوۆ اتايدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا وسى جەردەگى ۇساق شارۋاشىلىقتار بىرىكتىرىلىپ, «سوۆەتسكي» ۇجىمشارى اتاندى. 1937 جىلى قانقۇيلى گولوششەكين وسى توڭىرەكتىڭ بارلىق جىلقىسىن ماڭقا اۋرۋىنا ۇشىرادى دەگەن جەلەۋمەن اتتىرىپ تاستايدى. بەرىگە دەيىن باراق, سەكەردىڭ اتتارىن اتاۋعا دا قورىقتىق قوي. 1993 جىلدىڭ 10 تامىزىندا جامبىل وبلىسى اقىرتوبە ماڭىنداعى اعايىندار كەلىپ, ءبىر جىلقى سويىپ, باراق پەن سەكەرگە ۇلكەن اس بەردى. ولار وسىندا 3 اۆتوبۋس بولىپ كەلگەنى ەسىمدە. ويرانتوبەنىڭ ۇستىنە باراق پەن سەكەرگە ارناپ بەلگى تاس قويىپ كەتتى. «قايتا اينالىپ سوعامىز. بابالارىمىزدىڭ باسىنا ەسكەرتكىش قويىپ, ويرانتوبەنى تاريحي ورىنعا اينالدىرامىز» دەسىپ كەتكەن ەدى. زامانا اۋانى دەس بەرمەدى مە, باسقا دا سەبەپتەرى بولدى ما, بۇل ازىرگە توقتاپ تۇر. دەگەنمەن تاريح پاراعىنان ولاردىڭ ەرلىگى وشپەيدى, – دەدى بىزگە كوشكىنباي قارت.
باراق پەن سەكەردىڭ تۇسىندا وسى ماڭدا تايلاق توعانى بولعان دەسەدى. ونى باراق بالاسىنا ارناپ ارنايى سالدىرعان كورىنەدى. كوشتەكەڭ بۇل اڭگىمەنى ەستىگەنىمەن ءدال قايسى توعان ەكەنىن ناقتى ايتىپ بەرە المادى. بالكىم, كولحوزداستىرۋ كەزىندە بۇل توعان بۇزىلىپ كەتتى مە ەكەن؟
وقشاۋ تۇرعان ويرانتوبە بۇگىندە جان-جاعىن قورشاعان ۇيلەردەن, تال-تەرەكتەن انىق كورىنبەيدى. جانىنان وتكەن بىلايعى جۇرت كوپ توبەلەردىڭ ءبىرى دەپ قانا كەتۋى مۇمكىن. وسى رەتتە اۋىلدىڭ باسكوتەرەر ازاماتتارى ويرانتوبەنى قايتا جاڭعىرتىپ, باسىنا ەسكەرتكىش قويىپ, وعان بارار جولدى رەتكە كەلتىرسە ۇرپاق ءۇشىن بۇل دا ءبىر ساۋاپ تىرلىك بولار ەدى. سوندا ۇمىت قالعان اعايىندى قوس باتىر رۋحى قولداپ جۇرمەس پە؟ تاريحتى الىستان ىزدەمەي-اق ءۇي ىرگەسىنەن تاپقان ۇرپاق بابالار ەرلىگىن سانالارىنا ءسىڭىرىپ الماس پا؟
ورماندى ويعا باتقان ويرانتوبە ءۇن قاتپايدى. ال وعان ءتىل بىتىرەتىن بۇگىنگى ۇرپاعى ەمەس پە؟
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
