بيزنەسكە جول اشاتىن “جول كارتاسى” نەمەسە كاسىپكەرلەرگە قولداۋ قالايشا كورسەتىلمەك؟

“...ۇكىمەتكە 2010 جىلدان باستاپ وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندە بىرىڭعاي بيۋدجەتتىك باعدارلاما ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن. بۇل باعدارلامانىڭ ماقساتى وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتىڭ, بارىنەن بۇرىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا توبىن دامىتۋ ەسەبىنەن تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولادى. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە, سول سەكىلدى بانكتەر مەن ينۆەستورلار ءۇشىن دە شيكىزاتتىق ەمەس جوبالاردى قارجى­لاندىرۋ جونىنەن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى”. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق—جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ—قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەرگەن تاپ­سىر­ماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءۇستىمىز­دەگى جىلدىڭ 13 ءساۋىرى كۇنى وتكەن ۇكىمەت وتى­رىسىندا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنىڭ بەكىتىلگەنى بەلگىلى. وتىرىس بارىسىندا ۇكىمەت پەن بۇكىل كا­سىپ­كەرلىك ۇيىمدار اراسىندا بىرەگەي ۇيلەستىرۋ كە­ڭە­سىنىڭ قۇرىلعانىن ايتا كەلىپ, “بۇل وتكەن جىل بويىنا ءومىر ءسۇرىپ, ءوز جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن كور­سەتكەن بۇرىنعى داعدارىسقا قارسى ۇكىمەتتىك كە­ڭەستىڭ قيسىندى جالعاسى. بۇل ءبىز وپەراتيۆتى رەجىمدە شەشىمدەر قابىلاي الاتىن ورگان. ياعني ءبىز كاسىپكەرلىك جانە بانكتىك ورتامەن ءوزارا قا­رىم-قاتىناستاردىڭ جۇمىس ورگانىن قۇردىق”,  دەپ اتاپ كورسەتتى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدار­لاماسىنىڭ بەكىتىلگەن نۇسقاسى دوگما ەمەس, قاجەتتىلىك بولعاندا جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ تاجىريبەسى بارىسىندا ونى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماقساتىندا قاجەتتى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ تۇراتىن بولادى. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ اتاپ وتكەندەي, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” —بۇل ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ءبىرىنشى كەزەكتە ساياسي دا ماسەلە. ناقتى سەكتورداعى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ تاعدىرى مەن قازاقستاننىڭ سىرتقى رىنوكتارداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ءبىزدىڭ بيزنەستىڭ وسى باعدارلاماعا قانشالىقتى قوسىلا الاتىندىعىنا بايلانىستى بولماق. ءدال ۇلتتىق بيزنەستىڭ ءوزى قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ لوكوموتيۆى بولۋعا ءتيىس”. ماسەلەنى قاراۋ كەزىندە پرەمەر-مينيستر 2010 جىلى رەسۋرستاردىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋعا جۇمسالاتىنىن ايتا كەلىپ,  كەلەسى  جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ بانكتىك ورتانىڭ قارجى رەسۋرس­تارىنىڭ ناقتى ەكونوميكانى نەسيەلەۋگە قاراي بەتبۇرۋىن ىنتا­لان­دىرۋىمىز ءۇشىن, سول سياقتى ءبىزدىڭ قاي باعىتقا قاراي بەت الىپ بارا جات­قا­نى­مىز­دى كورسەتۋ ءۇشىن جاڭا جوعارى تەح­نو­لوگيالى ءون­دىرىستەردى  قۇرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتقا اينالاتىندىعىنا نازار اۋداردى. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باع­دارلاماسى قا­زاق­ستان­دى ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-ين­نو­­ۆاتسيالىق دا­مى­تۋدىڭ 2014 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان مەم­لە­كەتتىك باع­دار­لا­ما­سىن جۇزەگە اس­ى­رۋدىڭ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. باعدارلاما جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ تۇر­عىسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى تومەندەتۋ, تاۋارلار ساتىپ الۋ مەن قىزمەتتەر كورسەتۋدە قازاقستاندىق مازمۇندى ۇلعايتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋدى قاراستىرادى. باعدارلامانىڭ ماقساتى—ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلارىنداعى  وڭىرلىك كاسىپكەرلىكتىڭ تۇراقتى دا تەپە-تەڭ دامۋىن  قامتاماسىز  ەتۋ,  سول سياقتى  قازىرگى  بار جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ, جاڭادان تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ. باعدارلامانىڭ ماقساتتى ينديكاتورلارىنا مىناداي كورسەتكىشتەردى جاتقىزۋعا بولادى. -جالپى سوماسى 400 ميلليارد تەڭگەدەن كەم بولمايتىن نەسيەلەردى جىل سايىن تومەندەتىپ وتىرۋ. 2015 جىلعا قاراي: - وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءىجو قۇرىلىمىنداعى ۇلەسىن 12,5 پايىزدان  كەم ەمەس دەڭگەيگە جەتكىزۋ; - شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسىن جالپى ەكسپورت كولەمىنىڭ 40 پايىزدان كەم ەمەس دەڭگەيىنە جەتكىزۋ; - شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ كولەمىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جيىنتىق ءوندىرىسى كولەمىنىڭ 43 پايىزدان كەم تۇسپەيتىن دەڭگەيىنە جەتكىزۋ; - وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن كەم دەگەندە 1,5 ەسەگە ۇلعايتۋ. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى: 1.جاڭا بيزنەس-باستامالارعا قولداۋ كورسەتۋ. 2.كاسىپكەرلىك سەكتوردى ساۋىقتىرۋ. 3.ەكسپورتقا باعدارلانعان وندىرىستەرگە قولداۋ كورسەتۋ. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلمەك نەمەسە باستى ماقساتتار قانداي؟ ءبىرىنشى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا باعىتتالعان جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جەكە سەكتورداعى كاسىپورىندار ءۇشىن قارجى رەسۋرستارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ەكىنشى, جەكە سەكتوردىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە بانك­تەردىڭ قارجىلارىن ەكونوميكانىڭ شي­كىزاتتىق ەمەس سەكتورلارىنداعى ينۆەستي­تسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا تارتۋ. ءۇشىنشى, جەكە سەكتوردىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىنىڭ قارجىلىق-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭدەرى. ءى ساتى—2010 جىلدان 2014 جىلعا دەيىن, بۇل ورايدا 2010 جىل قاناتقاقتى جىل رەتىندە بولادى; ءىى ساتى—2014 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن. قاجەتتى قارجىلار جانە ولاردى قارجى­لاندىرۋ كوزدەرى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن 2010 جىلى 30 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە: جاڭا بيزنەس-باستا­مالاردى قولداۋعا—11,2 ميلليارد تەڭگە; كاسىپكەرلىك سەكتوردى ساۋىقتىرۋعا—16 ميلليارد تەڭگە; ەكسپورتقا باعدارلانعان وندىرىستەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن  2,8 ميلليارد تەڭگە بولىنبەك. وسى ورايدا ۇكىمەت باس­شىسىنىڭ مىنا ءبىر ءسوزىن ەسكە سالا كەتۋ ورىندى. “بولىنگەن قارجىلاردى پايدالانۋدىڭ ءمول­دىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى وراسان زور. ءبىزدىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاما بويىنشا  بىرلەسكەن  تاجىريبەمىز  وعان ناقتى دالەل بولىپ تابىلادى. وسىنداي ماڭىزدى جۇمىستى رەسپۋب­ليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردە  جالعاستىرۋدىڭ  ماڭىزى  زور  دەپ ەسەپتەيمىن”,  دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا. ەندى بيزنەس-باستامالارعا قالايشا قولداۋ كورسەتىلەدى دەگەن ماسەلەگە كەلەر بولساق, بۇل رەتتە مىنا تومەندەگىدەي ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ شەشىم تاباتىنىن اتاپ كورسەتۋ قاجەت. ولار: 1.جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بانكتەر بەرگەن نەسيەلەردىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋ. 2.جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بانكتەر بەرگەن نەسيەلەردى ءىشىنارا كەپىلدەندىرۋ. 3.وندىرىستىك (يندۋستريالىق) ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ. 4.بيزنەس جۇرگىزۋگە سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ. 5. كادرلار  دايارلاۋ,  جاستار تاجىريبەسى جانە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن ۇيىمداستىرۋ. كەلەسى باعىت نەمەسە كاسىپكەرلىك سەكتوردى ساۋىقتىرۋ. ول قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ ساۋىقتىرۋ شەڭبەرىندە مىناداي قولداۋلار كورسەتىلۋى مۇمكىن: -بورىشكەرگە بانكتەر نەسيەلەرى بويىنشا بۇرىننان بار جانە  جوبا قولداۋ تاپقاننان كەيىن پايدا بولاتىن ءبىر نەسيەلىك جەلىدەگى جاڭا بورىشتار بويىنشا پايىزدىق ستاۆكالاردى سۋبسيديالاۋ; -بورىشكەردىڭ سالىقتار مەن بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردى  (دەربەس تابىس سالىعىنان وزگە)  تولەۋىن  كەيىنگە, ياعني  وسىماقى  ەسەپتەمەستەن 3 جىل مەرزىمگە قالدىرا تۇرۋدى زاڭدىق دەڭگەيدە قاراۋ; -كاسىپورىندى قارجىلىق-ەكونوميكالىق ساۋىقتىرۋ جوسپارى شەڭبەرىندەگى وزگە دە ساۋىقتىرۋ شارالارى, ونىڭ ىشىندە قازاق­ستاننىڭ قور بيرجاسىندا ورنالاستىرىلعان وبليگاتسيالار بويىنشا ىشكى كرەديتورلار الدىنداعى بورىشتار. باعدارلامانىڭ بۇل باعىتىنا ەكونومي­كانىڭ باسىمدىقتى سەكتورلارىنداعى كاسىپكەرلەر عانا قاتىسا الادى. ءۇشىنشى باعىت—ەكسپورتقا باعدارلانعان وندىرىستەرگە قولداۋ كورسەتۋ. بۇل رەتتە  مەملەكەتتىك  قولداۋ بۇرىننان بار بانك نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. باعدارلامانىڭ بۇل باعىتىنا تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى  كاسىپورىندارىنان تىس,  ەكونوميكانىڭ  بىلايعى  بارلىق سەكتور­لارىندا وندىرگەن ونىمدەرىنىڭ 10 پايىزدان استامىن  ەكسپورتقا شىعاراتىن كاسىپكەرلەر قاتىسا الادى. بۇل جاعدايدا پايىزدىق ستاۆكالارى سۋب­سيديالاناتىن نەسيەلەردىڭ سوماسى ءبىر زاەم الۋشىعا شاققاندا 3 ميلليارد تەڭگەدەن اسپاۋى ءتيىس. سۋبسيديالاۋدىڭ ەڭ ۇزاق مەرزىمى ودان ءارى 10 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ مۇمكىنىكتەرىن قاراستىرا وتىرىپ, 1 جىلدان 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدى قۇرايدى. 2010 جىلى باعدارلاماعا قاتىسۋشى بانك­تەردىڭ سىياقى ستاۆكالارى 12 پايىزدان اسپايتىن بولۋى كەرەك. بۇل جاعدايدا ەكس­پورتتاۋشى 4 پايىزىن تولەيدى دە, مەملەكەت 8 پايىزىنا وتەماقى بەرەدى. 2011 جىلدان باستاپ سۋبسيديالاۋ مولشەرى بانك سىياقىسى ستاۆكاسىنىڭ 70 پايىزىن قۇرايتىن بولادى. پايىزدىق ستاۆكالاردى سۋبسيديالاۋ جانە بانكتەردىڭ نەسيەلەرى بويىنشا كەپىلدىك بەرۋ ءتارتىبىن باعدارلامانىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ايقىندايتىن بولادى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.nature.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.ءdarى.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.kz قارجى مينيسترلىگى           www.mf.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى              www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى            www.sana.gov.kz ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى           www.memr.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى              www.ءmىt.kz تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى             www.auzr.kz بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ اگەنتتىگى ww.alc.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى                           www.ءdemomىgratىon.kz