ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ايتباي نارەش ۇلىنا قاتىستى كوپتەگەن ارحيۆ قۇجاتتارىنا دەن قويساق, حالقىمىز باسىنان وتكەرگەن كۇردەلى كەزەڭ مەن قىتىمىر زامان اعىمىنا تەرەڭ بويلايمىز.
ەلشىل تۇلعا ءوز قولىمەن جازىپ تولتىرعان ومىرباياندىق انكەتاسىندا: «مەن, ايتباي نارەشەۆ, 1915 جىلى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ قاراباۋ اۋىلىندا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم 1919 جىلى, ال انام 1931 جىلى قايتىس بولعان. 1926 جىلعا دەيىن انامنىڭ تاربيەسىندە بولدىم. 1926 جىلدان 1929 جىلدار ارالىعىندا بايدىڭ جالشىسى بولىپ جۇمىس اتقاردىم. 1929 جانە 1934 جىلدارى جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتا, 1934 پەن 1938 جىلدارى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىدىم» دەيدى.
قازاقستاندا وقۋ-اعارتۋ سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا العاشقى پەداگوگ ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورنىندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە 1932 جىلى اشىلعان ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا (قازىرگى تاڭدا ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى) ءبىلىم الۋى جاس وسكىننىڭ ومىرىنە ۇلكەن سەرپىلىس اكەلدى. ينستيتۋتتا قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ ءىسىن دامىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان بەلگىلى عالىم-پەداگوگتەر ۆ.س.بويكو, ك.ا.ۋتەحينا, ن.م.مالەچا, ق.جۇماليەۆ جانە ت.ب. ۇستازدىق ەتىپ, ءتالىم-تاربيە بەرگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ايتباي نارەش ۇلىنىڭ ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت فاكۋلتەتىندە 1936 جىلى ەكىنشى كۋرستى وقىپ جۇرگەندە گرۋپپاسىمەن تۇسكەن فوتوسۋرەتتە بەلگىلى عالىم قاجىم جۇماليەۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ وقىتۋشىسى بولعاندىعى كورسەتىلگەن.
ايتباي ورال پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان جىلدارى اقىن قاسىم امانجولوۆپەن ەتەنە ارالاسادى. اقىن-پۋبليتسيست رامازان نارەش ۇلى قاسىم امانجولوۆ ومىرىنە ارنالعان «ۇمىتىلماس بەينە» اتتى ەستەلىگىندە: «مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىمدە اعايىم ايتبايدىڭ اۋزىنان قاسىم امانجولوۆ تۋرالى, ونىڭ تالانتتى دا دارىندى اقىن ەكەندىگىن ءجيى ەستيتىنمىن» دەپ جازادى.
ايتباي نارەشەۆ 1938 جىلدان 1981 جىلعا دەيىن قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا, ودان كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق ادەبيەتى تاريحىنان ءدارىس وقىعان ۇلاعاتتى ۇستاز, بىلگىر ادەبيەتشىلەردىڭ ءبىرى ەدى.
– ءبىز, – دەيتىن ول, – 1936 جىلدارى ورالدىڭ ا.س.پۋشكين اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا قاسىممەن بىرگە وقىدىق. ول ستۋدەنت كەزىنەن-اق ءورشىل, ليريك اقىن, ۇلكەن ونەرپاز جان بولدى. ونىڭ تۇلا بويى تۇنعان جىر, جۇرگەن جەرى ويىن-ساۋىق بولاتىن, – دەپ جازادى.
الاش قايراتكەرى ءالىمحان ەرمەك ۇلىنىڭ ۇستازدىق ونەگەسىن العان قاجىم جۇماليەۆتىڭ الدىن كورگەن ايتباي نارەش ۇلى اتالعان جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان سوڭ قازاق كسر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى (ناركومپروس) جولداماسىمەن قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا وقىتۋشىلىققا جىبەرىلەدى. 1938 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىنەن باستاپ 1942 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن وقىتۋشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. بۇل تۇستا ول وقىتۋشىلىق قىزمەتىمەن قاتار قوعامدىق ىستەرگە دە بەلسەنە ارالاسا باستايدى. وسى كەزەڭ تۋراسىندا اقىن, عالىم, «ەسەپ» پارتياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى بۇركىت ىسقاق ۇلى ءوز ەستەلىگىندە: «1940 جىلى نۇرادان ءبىر توپ وقۋشى (ىشىندە ە.بيماعامبەتوۆ, ج.اۋباكىروۆ, م.تەمىروۆ, د.شالابەكوۆ, ا.دۇيسەمباەۆ, ءا.سۇلەيمەنوۆ بار) قاراعاندىعا كەلىپ, ونداعى وقىتۋشىلار ينستيتۋتىنا (ول 1952 جىلدان – پەدينستيتۋت, ال 1972 جىلدان – ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدى) وقۋعا تۇستىك. باقسام, باياعى دوسىم جاپپار ومىربەكوۆ تە وسىندا وقۋعا ءتۇسىپتى. ونى كورىپ قۋانىپ كەتتىم. ورتا مەكتەپكە قاراعاندا, مۇندا قازاق, ورىس جانە باتىس ەۋروپا ادەبيەتتەرى كەڭىرەك جانە تەرەڭىرەك وتىلەدى. بۇل پاندەردەن سوعىس الدىندا جانە سوعىس جىلدارى ماسكەۋ, لەنينگراد, ساراتوۆ جانە رەسەيدىڭ باسقا دا ورتالىق قالالارىنان اۋىسىپ كەلگەن اتاقتى وقىتۋشى-پروفەسسورلارى (ماسەلەن, پروف. پ.س.بوگوسلاۆسكي, پروف. ا.رومانوۆسكي, پروف. ش.ليف, دوتسەنتتەر ا.پ.سپاسيبەنكو, س.ف.مەدەلەتس, م.ستاركوۆ, س.ي.تابىشەۆا ت.ب.) ساباق بەردى. ونىڭ ۇستىنە ينستيتۋت جانىندا «جاس قالام» اتتى ادەبيەت ۇيىرمەسى جۇمىس ىستەدى جانە وسى اتتاس قولجازبا جۋرنال شىعىپ تۇردى. ۇيىرمەنىڭ جەتەكشىسى – ا.س.پۋشكين اتىنداعى ورال پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەن, قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى ا.نارەشەۆ بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا ستۋدەنتتەر ج.ومىربەكوۆ, ق.ىدىرىسوۆ, ج.باياحمەتوۆ, د.مىرزاحمەتوۆ, د.تۇرعانبەكوۆ, ت.ب. بەلسەنە قاتىسادى ەكەن. سول ادەبي ورتاعا مەن دە ارالاسىپ كەتتىم» دەپ جازادى. دەرەكتە كەلتىرىلگەن ينستيتۋت قابىرعاسىنداعى «جاس قازاق» ادەبيەت ۇيىرمەسىنەن باستالعان ەلدىك بۇلقىنىس جاستاردىڭ استىرتىن ۇيىمى «ەسەپ» پارتياسىنىڭ قۇرىلۋىنا اكەلگەندىگىن كورۋىمىزگە بولادى.
ينستيتۋتتاعى وقىتۋشىلىق ەڭبەگىندە جاس شاكىرتتەرىنىڭ ساناسىنا ەلدىك قاسيەتتەر ءسىڭىرىپ, الاش ارداقتىلارىنىڭ يدەولوگيالىق قىسىمداعى ادەبي مۇراسىن ناسيحاتتايدى. «ەسەپ» پارتياسىنىڭ مۇشەسى ماحمەت تەمىر ۇلى: «ايتباي نارەش ۇلى دارىستەرىنىڭ ماڭىزى, ينستيتۋتتاعى «جاس قالام» اتالاتىن ۇيىرمەگە باسشىلىق ەتكەنىن ايتا كەلىپ: «...ءبىر كۇنى ايتباي نارەشەۆ اۋىرىپ قالىپ, ينستيتۋتقا كەلمەگەن سوڭ, بۇركىت ەكەۋىمىز ۇيىنە باردىق. توسەك تارتىپ جاتىر ەكەن. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن ءىنىسى رامازانعا كىتاپ سورەلەرىنەن ءبىر-ەكى كىتاپ العىزىپ بەردى. ونىڭ جەكە كىتاپحاناسىنداعى كىتاپتاردىڭ كوپتىگىنەن, بۇرىن مۇندايدى كورمەگەن بۇركىت ەكەۋىمىزدىڭ ەسىمىز شىقتى... كەيىننەن اعاسىنىڭ ۇيدە جوقتىعىن پايدالانىپ, ءىنىسى رامازانعا جالىنىپ شكافتى اشتىرىپ كورسەك, ءىشى تولعان «حالىق جاۋلارى» ساكەننىڭ, بەيىمبەتتىڭ, ءىلياستىڭ ت.ب. كىتاپتارى. شكافتىڭ ەڭ تومەنگى ءتۇپ جاعىندا ءبىزدى ەرەكشە قىزىقتىراتىن اراپشا ارىپتەرمەن جازىلعان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «ماسا», «قىرىق مىسال» كىتاپتارى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان, قازاق!» سياقتى كىتاپتارى ساقتاۋلى ەكەن.
بۇركىت ەكەۋىمىزدى ەرەكشە قىزىقتىرعان تاعى ءبىر كىتاپ ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى» (1-ءبولىم, ۇلتشىلدىق – بايشىلدىق ءداۋىر. قازاقستان باسپاسى. 1932 جىل. قىزىلوردا. لاتىن ارىپتەرىمەن جازىلعان) دەگەن كىتابى بولدى. بۇركىت ەكەۋىمىز بۇل كىتاپتاردى بىرتىندەپ قانا بىلدىرتپەي الىپ, ەشكىمگە كورسەتپەي وڭاشا وقىپ شىقتىق. وزىمىزگە ۇناعان ولەڭدەردى داپتەرگە جازىپ الىپ, جاتتاپ وتىردىق», – دەيدى.
وسى تۋراسىندا ءبىزدىڭ 2011 جىلى ماحمەت تەمىر ۇلىمەن بولعان سۇحباتىمىزدا اسىل اعا سول ءبىر كۇندەردى: «ولەڭدى وقىپ وتىرعان كەزدە, بىزدە سۇيىسپەنشىلىك پايدا بولدى. مىسال ءۇشىن ساكەندەردىڭ ولەڭىن وقىعان كەزدە زاماننىڭ كۇيىن سەزدىرتىپ, ال ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن وقىعان كەزدە, ءتىپتى كەرەمەت اسەر بەرەتىن بولدى. ءسويتىپ, ءبىز قازاقتىڭ الاش اقىندارى, الاش قايراتكەرلەرى «شىركىن-اي, سوۆەت وكىمەتىندە كومۋنيستىك پارتيا ەمەس, الاش پارتياسى بولسا قازاق حالقى مۇنداي قىرعىنعا ۇشىراماس ەدى» دەپ ويلايتىن ەدىك. قازاق حالقى ءوزىنىڭ اسىلدارىن ساقتار ەدى. ەندەشە كوممۋنيستىك پارتيا ەمەس, ەلىن سۇيەتىن, ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن جاڭا پارتيا كەرەك دەگەن ۇران تاستادىق. ءسويتىپ, ءبىز قازاقتىڭ قامىن ويلايتىن جاڭا پارتيا قۇرماق بولدىق. 1941 جىلى پارتيا قۇردىق. ونىڭ اتىن ەسەپ – ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى دەپ قويدىق. حالقى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن پارتيا كەرەك دەپ, 1941 جىلدىڭ باس كەزىندە وزىمىزشە پارتيا ۇيىمداستىرىپ الدىق», – دەپ ەسكە العان-دى.
ايتباي نارەش ۇلى 1942 جىلى 9 تامىزدا پارتيالىق موبيليزاتسيامەن سوعىسقا اتتانىپ, 1945 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن اسكەردە رەاكتيۆتى سنارياد (رس) جۇيەسىندە قىزمەت ەتەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك قان-قاساپ سوعىستىڭ مايدان دالاسىنا بارۋىنىڭ ءوزى تۇلعانىڭ زەرتتەلمەي جاتقان قىرى. قولدا بار دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق, سۇراپىل سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىنەن قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش حاتتا رەاكتيۆتى سنارياد (رس) جۇيەسى قىزمەتىنە بىلىكتى ماماندار كەرەكتىگى باسا كورسەتىلىپتى. سول حاتتىڭ نەگىزىندە, قاراعاندى قالاسىنان جاركوۆ, كۋزۋباەۆ, گريب, جومارتوۆ, پانكرەتوۆ, لىسەنكو, ەمەليانوۆتار قاتارىندا ا.نارەش ۇلى دا تاڭداپ الىنادى. «كاتيۋشا» دالالىق زىمىراندىق ارتيللەريالىق جۇيەلەرىندە مايداندا بولعان سەگىز قاراعاندىلىق جاۋىنگەرلەر جونىندە سول كەزەڭنىڭ وزىندە سوعىس جىلدارىنداعى باسىلىمداردا قۇندى ماقالار جاريالانعان بولاتىن. سوندىقتان دا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءمالىم دە بەيمالىم جىلناماسىن زەرتتەپ, زەردەلەۋدە اتالعان قاراعاندىلىق سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەلەۋسىز ەرلىگى نازاردان تىس قالماعانى ابزال.
مايدان دالاسىنان ورالعان ايتبايدىڭ جەكە ومىرباياندىق قۇجاتتارىنان تومەندەگىدەي دەرەكتەردى وقيمىز: «دەموبيليزاتسيادان كەيىن 1945 جىلدىڭ 11 قازانىنان 1950 جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ مادەني-اعارتۋ مەكەمەلەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. 1950 جىلدىڭ شىلدە ايىنان 1951 جىلدىڭ اقپان ارالىعىندا قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا وقىتۋشى جانە فاكۋلتەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. 1951 جىلدىڭ 28 اقپانىنان 1956 جىلدىڭ 17 شىلدەسىنە دەيىن 58-باپپەن سوتتالىپ, ساياسي قىلمىسكەر اتاندىم. 1956 جىلدىڭ 17 قاراشا كۇنى كسرو جوعارى سوتىمەن اقتالدىم».
ۇقك ارحيۆىندە جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا «ەسەپ» پارتياسىندا بولعان تۇلعالارعا قاتىستى كوپتومدىق قىلمىستىق ىسپەن جان-جاقتى تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق. «ەسەپ» پارتياسىنا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ الماتى قالاسى بويىنشا دەپارتامەنتى ارحيۆ قۇجاتىندا تىركەلگەن ەسەپ پارتياسى مۇشەلەرىنە ارنالعان قىلمىستىق ءىس بويىنشا ماتەريالدارىندا 1951 جىلعى 19 قاڭتاردا ءىستى قابىلداۋ جانە جۇرگىزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعانى جازىلعان.
وسى قىلمىستىق ءىس بويىنشا ب.ىسقاق ۇلى, م.تەمىر ۇلى, ا.نارەش ۇلى, ر.نارەش ۇلى, ج.قالي ۇلى, م.ازانباەۆ, ا.امانقۇلوۆ قۋدالانىپ, تۇتقىندالدى. ايتباي نارەش ۇلىن 1951 جىلى 23 اقپاندا قاماۋعا الۋ تۋرالى قاۋلىدا: «...ءوزىنىڭ دۇشپاندىق سەنىمىمەن سوۆەتكە قارسى ۇلتشىلدىق ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, اينالاسىنداعى ادامدارعا الاشوردا جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن تاراتادى» – دەپ كورسەتىلدى.
1951 جىلى 23 اقپاندا بۇلتارتپاۋ شاراسىن تاڭداۋ تۋرالى, 1951 جىلى 28 اقپاندا قاراعاندىدان الماتىعا ەتاپپەن ايداۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانادى. 1951 جىلى 28 اقپانداعى تۇتقىنعا الۋ تۋرالى وردەر نەگىزىندە قاراعاندى قالاسى لەنين كوشەسىندەگى №48 پاتەرىنە ءتىنتۋ جۇرگىزىلدى.
ارحيۆ قۇجاتتارىنداعى ا.نارەش ۇلىنىڭ وتباسىنا قاتىستى دەرەكتەردە ايەلى گالينا مادەنوۆانىڭ 1917 جىلى تۋعانى, بالالارى اسقار 1937 جىلى, ايان 1939 جىلى, ناۋرىزباي 1942 جىلى, نويان 1947 جىلى دۇنيەگە كەلگەنى جازىلعان.
الماتىدا 1951 جىلى 15 قاڭتارداعى ايىپ تاعۋ تۋرالى جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ قاۋلىسىندا «ۇلتشىلدىعى»: «...ءىس بويىنشا تەرگەۋ تاريحىن قاراپ, ايتباي نارەشەۆتىڭ 1940-1942 جىلدارداعى سوۆەت وكىمەتىنە قارسى دۇشپاندىق كوزقاراسىن بىلدىرە وتىرىپ, قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدە جاستاردى سوۆەتكە قارسى ۇلتشىلدىق رۋحتا تاربيەلەگەنى, ولاردى سوۆەت وكىمەتىنە قارسى ۇيىمداسقان كۇرەسكە باعىتتاعانى ايعاقتالدى. ول سوعىستان كەيىنگى ۋاقىتتا دا سوۆەتكە قارسى جۇمىس جۇرگىزدى» – دەپ كورسەتىلگەن. دەمەك, جاپپاي رەپرەسسيا جىلدارى «حالىق جاۋلارى» اتانىپ اتىلىپ كەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ وقۋعا تىيىم سالىنعان كىتاپتارىمەن ستۋدەنتتەردى تانىستىرعان ايتباي نارەش ۇلى بولعانىن ارحيۆ قۇجاتتارى دايەكتەي تۇسەدى.
ايتباي نارەش ۇلى – تاۋەلسىزدىك جولىندا كۇرەسكەن الاشتىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنىڭ ۇلتتىق يدەياسىن تاريحي ساباقتاستىقتا جاڭعىرۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعا. «ەسەپ» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى سول ءبىر قىتىمىر جىلدارى الەۋمەت ساناسىنا الاش يدەياسىن ءسىڭىرىپ, تاريح تاعىلىمىنا بويلاۋلارىنا سەرپىلىس دارىتتى.
1951 جىلى 36 جاستاعى جالىندى جىگىت ايتباي نارەش ۇلى قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستى ىستەر جونىندەگى كوللەگياسىنىڭ 1951 جىلعى 14-15 ماۋسىمداعى ۇكىمى بويىنشا رسفسر قىلمىستى ىستەر كودەكسىنىڭ 58-10, 58-11 باپتارىنىڭ 2-تارماعىمەن ايىپتالىپ, 25 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. وعان قوسىمشا 5 جىلعا ازاماتتىق قۇقىعىنان شەتتەتىلەدى. ەلىم دەگەن ەسىل ەر وتىز جىلدى ارقالاپ يتجەككەنگە كەتە باردى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, وگپۋ-كگب قىزمەتكەرلەرى ادام ايتقىسىز قاتىگەزدىكتەرىمەن قانشالىقتى ۇرىپ-سوعىپ, قيناعانىمەن الدىن الا تەرگەۋ بارىسىندا دا, سوتتا دا تاعىلعان ايىپتار بويىنشا ءوزىن كىنالى دەپ تانىماعان جالعىز تۇلعا – ايتباي نارەش ۇلى بولعانىن ارحيۆ قۇجاتتارى ايعاقتايدى.
لاگەردە جازاسىن وتەپ جۇرگەن كەزەڭدەرى قيىندىقتارعا مويىماي, ار-ۇجدانىن قورعاۋ ماقساتىندا كسرو جوعارعى سوتى توراعاسىنا ءوتىنىش جازادى. وتىنىشتەرى قاراستىرىلىپ, كسرو جوعارعى سوتى قىلمىستى ىستەر جونىندەگى كوللەگياسىنىڭ 1956 جىلعى 17 قاراشاداعى قاۋلىسىمەن «ەسەپ» پارتياسى مۇشەلەرى تولىق اقتالادى. 1993 جىلعى 14 ساۋىردەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭىمەن «ەسەپ» پارتياسى مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارى قالپىنا كەلتىرىلدى. وكىنىشتىسى, ايتباي نارەش ۇلى سىندى «ەسەپ» پارتياسىنىڭ كەيبىر مۇشەلەرى تاريحي ادىلدىك سالتانات قۇرعان كۇندەردى كورە الماي ومىردەن ءوتتى.
گۋلاگ جۇيەسىنىڭ قاندى تەزىنەن وتكەن ايتباي نارەش ۇلى وقىتۋشىلىق قىزمەتىنە قايتا ورالادى. بۇعان قاتىستى ءومىر دەرەگىندە: «1956 جىلدىڭ 15 قاراشا مەن 1957 جىلدىڭ 16 ماۋسىم ارالىعىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ مۇعالىمدەر بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتىندا ادىسكەر قىزمەتىندە بولدىم. 1957 جىلى 16 ماۋسىمنان 1958 جىلدىڭ 15 ءساۋىرى ارالىعىندا قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىتۋشى, 1957 جىلدىڭ 15 ساۋىرىنەن باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن سىرتتاي وقىتۋ بويىنشا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارامىن. 1942 جىلدان باستاپ كەڭەس وداعىنىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى مۇشەسىمىن», – دەپ جازادى. 1981 جىلى 24 ساۋىرگە دەيىن قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىندە ءارتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. سول ارقىلى ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ بىلىكتى ماماندارىن دايىنداۋدا ولشەۋسىز ۇلەسىن قوستى. ەلشىل تۇلعا, وتانشىل ازامات قانداي بولۋ كەرەكتىگىن ىسىمەن دالەلدەپ ءوتتى.
ءبىز وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا, ايتباي نارەش ۇلىنىڭ نەمەرەسى ليكا اپامىزبەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسقان ەدىك. ليكا ناۋانقىزى سول ءبىر كەلمەس كۇندەر ەلەسىن: «اكەم – ناۋان اتامنىڭ تۇڭعىش بالاسى. اجەم – گۇلزاعيپا مالىكقىزى سەيفۋللينا قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ تۋعان جيەن قارىنداسى بولىپ كەلەدى. ءوزىنىڭ بالاسى بولماعاندىقتان, تۋعان قىزىنداي وسىرگەن ەكەن. ساكەن سەيفۋللين ۇستالعاندا, اجەم ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن. تىعىلىپ جۇرگەن اجەمە ساكەننىڭ جاقىن تانىسى گالينا سەرەبرياكوۆا قاشۋعا كومەكتەسكەن. سودان گالينا مادەنوۆنا مادەنوۆا بولىپ اتى-ءجونىن تولىق وزگەرتىپ تاستاعان. مەن بۇلاردى اكەمنىڭ ايتقانى بويىنشا ايتىپ وتىرمىن», – دەپ جەتكىزگەن-ءدى.
ليكا ناۋانقىزى: «اتام ۇستالعان كەزىندە اجەمە: «ساعان بالالاردى ءوسىرىپ, جەتكىزۋ كەرەك, سوندىقتان دا مەنى كۇتپە, تۇرمىسقا شىعا بەر» دەپ ايتىپ كەتكەن ەكەن», – دەيدى. مەرزىمىن وتەپ, 1956 جىلى تولىق اقتالىپ وتباسىنا كەلگەن ايتبايدى ايەلى گۇلزاعيپا اياعى اۋىر بولىپ قارسى الادى. سودان ەكىنشى مارتە ماريام انامىزعا ۇيلەنەدى. قاراپ وتىرساڭىز, جاۋىڭىزعا تىلەمەيتىن قورقىنىشتى كورىنىس, توتاليتارلىق جۇيە وسىنداي قانشاما وتباسىن ويرانداپ, تاعدىر-تالكەگىنە ۇشىراتتى دەسەڭىزشى!
ءتۇيىپ ايتقاندا, ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەنىڭ قيتۇرقى ساياساتىنا قارسىلىق تانىتىپ, كۇرەسكە شىققان ەلشىل جاستاردىڭ استىرتىن ساياسي ۇيىمى «ەسەپ» پارتياسى قازىرگى وتاندىق تاريحتا ءالى دە تولىق باعاسىن العان جوق. بۇل باعىتتا قولعا الار, اتقارىلار ىستەر جەتىپ ارتىلادى.
تۋعانىنا ءجۇز بەس جىل تولىپ وتىرعان ۇستاز, تالىمگەر, پەداگوگ ايتباي نارەش ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسى جۇيەلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ستالينيزم جىلدارى قۋعىندالعان تۋعان باۋىرى رامازان نارەش ۇلىنىڭ دا ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى بايىپتى قاراستىرۋعا مۇقتاج.
الاش يدەياسىن كەڭەس داۋىرىندە جاڭعىرتىپ, «ەسەپ» پارتياسىن قۇرعان تۇلعالاردىڭ قوعامدىق قىزمەتى باق جۇيەسىندە كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ, ولاردىڭ اياۋلى ەسىمدەرى ۇلىقتالۋى قاجەت. ەلىن سۇيگەن ەرلەردى قاستەرلەۋ – ەلدىككە سىن!
ساعىمباي جۇماعۇل,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
ادىلەت جاعىپار,
تاريحشى
