تانىم • 16 قاراشا، 2020

«ەسەپ» قاھارمانى

342 رەت كورسەتىلدى

ءبىزدىڭ بۇل ماقالامىزعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان ايتباي نارەش ۇلى – ۇلاعاتتى ۇستاز، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرى رەتىندە تانىلعان تۇلعا. وسىناۋ اياۋلى ازاماتتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى اياۋسىز جانشىپ وتىرعان كوممۋنيستىك جۇيەگە قارسى باعىتتالعان ەلشىل جاستاردىڭ «ەسەپ» (ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى) استىرتىن ساياسي ۇيىمىنداعى قايرات­كەرلىك قىزمەتى ايتىلماي كەلەدى.

ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ايتباي نا­رە­ش­ ۇلىنا قاتىستى كوپتەگەن ارحيۆ قۇجات­تارىنا دەن قويساق، حالقىمىز باسىنان وتكەرگەن كۇردەلى كەزەڭ مەن قىتىمىر زامان اعىمىنا تەرەڭ بويلايمىز.

ەلشىل تۇلعا ءوز قولىمەن جازىپ تول­تىرعان ومىرباياندىق انكەتاسىندا: «مەن، ايتباي نارەشەۆ، 1915 جىلى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ قا­راباۋ اۋىلىندا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم 1919 جىلى، ال انام 1931 جىلى قايتىس بولعان. 1926 جىلعا دەيىن انامنىڭ تاربيەسىندە بولدىم. 1926 جىلدان 1929 جىلدار ارالىعىندا بايدىڭ جالشىسى بولىپ جۇمىس اتقاردىم. 1929 جانە 1934 جىلدارى جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتا، 1934 پەن 1938 جىلدارى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىدىم» دەيدى.

قازاقستاندا وقۋ-اعارتۋ سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا العاشقى پەداگوگ ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورنىندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە 1932 جىلى اشىلعان ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا (قازىرگى تاڭدا ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى) ءبىلىم الۋى جاس وسكىننىڭ ومىرىنە ۇلكەن سەرپىلىس اكەلدى. ينستيتۋتتا قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ ءىسىن دامىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان بەلگىلى عالىم-پەداگوگتەر ۆ.س.بويكو، ك.ا.ۋتەحينا، ن.م.مالەچا، ق.جۇماليەۆ جانە ت.ب. ۇستازدىق ەتىپ، ءتالىم-تاربيە بەرگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ايتباي نارەش ۇلىنىڭ ورال پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت فاكۋل­تە­تىندە 1936 جىلى ەكىنشى كۋرستى وقىپ جۇر­گەندە گرۋپپاسىمەن تۇسكەن فوتوسۋرەتتە بەلگىلى عالىم قاجىم جۇماليەۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ وقىتۋشىسى بولعاندىعى كورسەتىلگەن.

1

ايتباي ورال پەداگوگيكا ينستيتۋ­تىندا ءبىلىم العان جىلدارى اقىن قاسىم امانجولوۆپەن ەتەنە ارالاسادى. اقىن-پۋبليتسيست رامازان نارەش ۇلى قاسىم امانجولوۆ ومىرىنە ارنالعان «ۇمىتىلماس بەينە» اتتى ەستەلىگىندە: «مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىمدە اعايىم ايتبايدىڭ اۋزىنان قاسىم امانجولوۆ تۋرالى، ونىڭ تالانتتى دا دارىندى اقىن ەكەندىگىن ءجيى ەستيتىنمىن» دەپ جازادى.

ايتباي نارەشەۆ 1938 جىلدان 1981 جىلعا دەيىن قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا، ودان كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق ادەبيەتى تاريحىنان ءدارىس وقىعان ۇلاعاتتى ۇستاز، بىلگىر ادەبيەتشىلەردىڭ ءبىرى ەدى.

– ءبىز، – دەيتىن ول، – 1936 جىلدارى ورالدىڭ ا.س.پۋشكين اتىنداعى پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىندا قاسىممەن بىرگە وقىدىق. ول ستۋدەنت كەزىنەن-اق ءورشىل، ليريك اقىن، ۇلكەن ونەرپاز جان بولدى. ونىڭ تۇلا بويى تۇنعان جىر، جۇرگەن جەرى ويىن-ساۋىق بولاتىن، – دەپ جازادى.

الاش قايراتكەرى ءالىمحان ەرمەك­ ۇلى­نىڭ ۇستازدىق ونەگەسىن العان قاجىم جۇماليەۆتىڭ الدىن كورگەن ايتباي نارەش ۇلى اتالعان جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان سوڭ قازاق كسر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى (ناركومپروس) جولداماسىمەن قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا وقىتۋشىلىققا جىبەرىلەدى. 1938 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىنەن باستاپ 1942 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن وقىتۋشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. بۇل تۇستا ول وقىتۋشىلىق قىزمەتىمەن قاتار قوعام­دىق ىستەرگە دە بەلسەنە ارالاسا باس­تاي­دى. وسى كەزەڭ تۋراسىندا اقىن، عالىم، «ەسەپ» پارتياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى بۇركىت ىسقاق ۇلى ءوز ەستەلىگىندە: «1940 جىلى نۇرادان ءبىر توپ وقۋشى (ىشىندە ە.بيماعامبەتوۆ، ج.اۋباكىروۆ، م.تەمىروۆ، د.شالابەكوۆ، ا.دۇيسەمباەۆ، ءا.سۇلەيمەنوۆ بار) قاراعاندىعا كەلىپ، ونداعى وقىتۋشىلار ينستيتۋتىنا (ول 1952 جىلدان – پەدينستيتۋت، ال 1972 جىلدان – ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدى) وقۋعا تۇستىك. باقسام، باياعى دوسىم جاپپار ومىربەكوۆ تە وسىندا وقۋعا ءتۇسىپتى. ونى كورىپ قۋانىپ كەتتىم. ورتا مەكتەپكە قا­راعاندا، مۇندا قازاق، ورىس جانە باتىس ەۋروپا ادەبيەتتەرى كەڭىرەك جانە تەرە­ڭىرەك وتىلەدى. بۇل پاندەردەن سوعىس الدىندا جانە سوعىس جىلدارى ماسكەۋ، لەنينگراد، ساراتوۆ جانە رەسەيدىڭ باسقا دا ورتالىق قالالارىنان اۋىسىپ كەلگەن اتاقتى وقىتۋشى-پروفەسسورلارى (ماسەلەن، پروف. پ.س.بوگوسلاۆسكي، پروف. ا.رومانوۆسكي، پروف. ش.ليف، دوتسەنتتەر ا.پ.سپاسيبەنكو، س.ف.مەدەلەتس، م.ستاركوۆ، س.ي.تابىشەۆا ت.ب.) ساباق بەردى. ونىڭ ۇستىنە ينستيتۋت جانىندا «جاس قالام» اتتى ادەبيەت ۇيىرمەسى جۇمىس ىستەدى جانە وسى اتتاس قولجازبا جۋرنال شىعىپ تۇردى. ۇيىرمەنىڭ جە­تەكشىسى – ا.س.پۋشكين اتىنداعى ورال پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەن، قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى ا.نارەشەۆ بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا ستۋدەنتتەر ج.ومىربەكوۆ، ق.ىدىرىسوۆ، ج.باياحمەتوۆ، د.مىرزاحمەتوۆ، د.تۇرعانبەكوۆ، ت.ب. بەلسەنە قاتىسادى ەكەن. سول ادەبي ور­تاعا مەن دە ارالاسىپ كەتتىم» دەپ جازا­دى. دەرەكتە كەلتىرىلگەن ينستيتۋت قابىر­عاسىنداعى «جاس قازاق» ادەبيەت ۇيىر­مەسىنەن باستالعان ەلدىك بۇلقىنىس جاس­تاردىڭ استىرتىن ۇيىمى «ەسەپ» پار­تياسىنىڭ قۇرىلۋىنا اكەلگەندىگىن كورۋىمىزگە بولادى.

ينستيتۋتتاعى وقىتۋشىلىق ەڭبەگىندە جاس شاكىرتتەرىنىڭ ساناسىنا ەلدىك قاسيەت­تەر ءسىڭىرىپ، الاش ارداقتىلارىنىڭ يدەو­لو­گيالىق قىسىمداعى ادەبي مۇراسىن ناسيحاتتايدى. «ەسەپ» پارتياسىنىڭ مۇشەسى ماحمەت تەمىر ۇلى: «ايتباي نا­رەش­ ۇلى دارىستەرىنىڭ ماڭىزى، ينستي­تۋتتاعى «جاس قالام» اتالاتىن ۇيىرمەگە باسشىلىق ەتكەنىن ايتا كەلىپ: «...ءبىر كۇنى ايتباي نارەشەۆ اۋىرىپ قالىپ، ينستيتۋتقا كەلمەگەن سوڭ، بۇركىت ەكەۋىمىز ۇيىنە باردىق. توسەك تارتىپ جاتىر ەكەن. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن ءىنىسى رامازانعا كىتاپ سورەلەرىنەن ءبىر-ەكى كىتاپ العىزىپ بەردى. ونىڭ جەكە كى­تاپحاناسىنداعى كىتاپتاردىڭ كوپتىگىنەن، بۇرىن مۇندايدى كورمەگەن بۇركىت ەكە­ۋىمىزدىڭ ەسىمىز شىقتى... كەيىننەن اعا­سىنىڭ ۇيدە جوقتىعىن پايدالانىپ، ءىنىسى رامازانعا جالىنىپ شكافتى اشتىرىپ كورسەك، ءىشى تولعان «حالىق جاۋلارى» ساكەننىڭ، بەيىمبەتتىڭ، ءىلياستىڭ ت.ب. كىتاپتارى. شكافتىڭ ەڭ تومەنگى ءتۇپ جاعىندا ءبىزدى ەرەكشە قىزىقتىراتىن اراپشا ارىپتەرمەن جازىلعان احمەت باي­تۇرسىنوۆتىڭ «ماسا»، «قىرىق مىسال» كىتاپتارى، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان، قازاق!» سياقتى كىتاپتارى ساقتاۋلى ەكەن.

بۇركىت ەكەۋىمىزدى ەرەكشە قىزىقتىرعان تاعى ءبىر كىتاپ ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى» (1-ءبولىم، ۇلت­شىلدىق – بايشىلدىق ءداۋىر. قازاقستان باسپاسى. 1932 جىل. قىزىلوردا. لاتىن ارىپتەرىمەن جازىلعان) دەگەن كىتابى بولدى. بۇركىت ەكەۋىمىز بۇل كىتاپتاردى بىرتىندەپ قانا بىلدىرتپەي الىپ، ەشكىمگە كورسەتپەي وڭاشا وقىپ شىقتىق. وزىمىزگە ۇناعان ولەڭدەردى داپتەرگە جازىپ الىپ، جاتتاپ وتىردىق»، – دەيدى.

وسى تۋراسىندا ءبىزدىڭ 2011 جى­لى ماحمەت تەمىر ۇلىمەن بولعان سۇحباتى­مىزدا اسىل اعا سول ءبىر كۇندەردى: «ولەڭدى وقىپ وتىرعان كەزدە، بىزدە سۇيىسپەنشىلىك پايدا بولدى. مىسال ءۇشىن ساكەندەردىڭ ولەڭىن وقىعان كەزدە زاماننىڭ كۇيىن سەزدىرتىپ، ال ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن وقى­عان كەزدە، ءتىپتى كەرەمەت اسەر بەرەتىن بولدى. ءسويتىپ، ءبىز قازاقتىڭ الاش اقىندارى، الاش قايراتكەرلەرى «شىركىن-اي، سوۆەت وكىمەتىندە كومۋنيستىك پارتيا ەمەس، الاش پارتياسى بولسا قازاق حالقى مۇنداي قىرعىنعا ۇشىراماس ەدى» دەپ ويلايتىن ەدىك. قازاق حالقى ءوزىنىڭ اسىلدارىن ساقتار ەدى. ەندەشە كوممۋنيستىك پارتيا ەمەس، ەلىن سۇيەتىن، ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن جاڭا پارتيا كەرەك دەگەن ۇران تاستادىق. ءسويتىپ، ءبىز قازاقتىڭ قامىن ويلايتىن جاڭا پارتيا قۇرماق بولدىق. 1941 جىلى پارتيا قۇردىق. ونىڭ اتىن ەسەپ – ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى دەپ قويدىق. حالقى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن پارتيا كەرەك دەپ، 1941 جىلدىڭ باس كەزىندە وزىمىزشە پارتيا ۇيىمداستىرىپ الدىق»، – دەپ ەسكە العان-دى.

ايتباي نارەش ۇلى 1942 جىلى 9 تا­مىزدا پارتيالىق موبيليزاتسيامەن سو­عىسقا اتتانىپ، 1945 جىلدىڭ قازان ايى­نا دەيىن اسكەردە رەاكتيۆتى سنارياد (رس) جۇيەسىندە قىزمەت ەتەدى. ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك قان-قاساپ سوعىستىڭ مايدان دالاسىنا بارۋىنىڭ ءوزى تۇلعانىڭ زەرتتەلمەي جاتقان قىرى. قولدا بار دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق، سۇراپىل سوعىستىڭ ال­دىڭعى شەبىنەن قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش حاتتا رەاكتيۆتى سنارياد (رس) جۇيەسى قىز­مەتىنە بىلىكتى ماماندار كەرەكتىگى باسا كورسەتىلىپتى. سول حاتتىڭ نەگىزىندە، قارا­عاندى قالاسىنان جاركوۆ، كۋزۋباەۆ، گريب، جومارتوۆ، پانكرەتوۆ، لىسەنكو، ەمەليانوۆتار قاتارىندا ا.نارەش ۇلى دا تاڭداپ الىنادى. «كاتيۋشا» دالالىق زىمىراندىق ارتيللەريالىق جۇيەلەرىندە مايداندا بولعان سەگىز قاراعاندىلىق جاۋىنگەرلەر جونىندە سول كەزەڭنىڭ وزىندە سوعىس جىلدارىنداعى باسىلىمداردا قۇن­دى ماقالار جاريالانعان بولاتىن. سوندىقتان دا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستىڭ ءمالىم دە بەيمالىم جىلناما­سىن زەرتتەپ، زەردەلەۋدە اتالعان قارا­عاندىلىق سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەلەۋسىز ەرلىگى نازاردان تىس قالماعانى ابزال.

مايدان دالاسىنان ورالعان ايت­باي­دىڭ جەكە ومىرباياندىق قۇجاتتارىنان تومەن­دەگىدەي دەرەكتەردى وقيمىز: «دەمو­بي­ليزاتسيادان كەيىن 1945 جىلدىڭ 11 قازانىنان 1950 جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ مادەني-اعارتۋ مەكەمەلەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. 1950 جىلدىڭ شىلدە ايىنان 1951 جىلدىڭ اقپان ارا­لى­عىندا قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستي­تۋتىندا وقىتۋشى جانە فاكۋلتەت ءبولى­مىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. 1951 جىل­دىڭ 28 اقپانىنان 1956 جىلدىڭ 17 شىل­دەسىنە دەيىن 58-باپپەن سوتتالىپ، ساياسي قىلمىسكەر اتاندىم. 1956 جىلدىڭ 17 قاراشا كۇنى كسرو جوعارى سوتىمەن اق­تالدىم».

ۇقك ارحيۆىندە جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا «ەسەپ» پارتياسىندا بولعان تۇلعالارعا قاتىستى كوپتومدىق قىلمىس­تىق ىسپەن جان-جاقتى تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق. «ەسەپ» پارتياسىنا بايلانىس­تى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قا­ۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ الماتى قالاسى بو­يىنشا دەپارتامەنتى ارحيۆ قۇجاتىندا تىر­كەلگەن ەسەپ پارتياسى مۇشەلەرىنە ارنالعان قىلمىستىق ءىس بويىنشا ماتەريالدارىندا 1951 جىلعى 19 قاڭتاردا ءىستى قابىلداۋ جانە جۇرگىزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعانى جازىلعان.

وسى قىلمىستىق ءىس بويىنشا ب.ىس­قاق­ ۇلى، م.تەمىر ۇلى، ا.نارەش ۇلى، ر.نا­رەش­ ۇلى، ج.قالي ۇلى، م.ازانباەۆ، ا.امان­قۇلوۆ قۋدالانىپ، تۇتقىندالدى. ايتباي نارەش ۇلىن 1951 جىلى 23 اقپاندا قاماۋعا الۋ تۋرالى قاۋلىدا: «...ءوزىنىڭ دۇشپاندىق سەنىمىمەن سوۆەت­كە قارسى ۇلت­شىلدىق ۇگىت-ناسيحات جۇمىس­تارىن جۇر­گىزىپ، اينالاسىنداعى ادام­دارعا الاشوردا جازۋشىلارىنىڭ شىعار­مالارىن تاراتادى» – دەپ كورسەتىلدى.

1951 جىلى 23 اقپاندا بۇلتارتپاۋ شاراسىن تاڭداۋ تۋرالى، 1951 جىلى 28 اقپاندا قاراعاندىدان الماتىعا ەتاپپەن ايداۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانادى. 1951 جىلى 28 اقپانداعى تۇتقىنعا الۋ تۋرالى وردەر نەگىزىندە قاراعاندى قالاسى لەنين كوشەسىندەگى №48 پاتەرىنە ءتىنتۋ جۇرگىزىلدى.

ارحيۆ قۇجاتتارىنداعى ا.نارەش ۇلى­نىڭ وتباسىنا قاتىستى دەرەكتەردە ايەلى گالينا مادەنوۆانىڭ 1917 جىلى تۋعانى، بالالارى اسقار 1937 جىلى، ايان 1939 جىلى، ناۋرىزباي 1942 جىلى، نويان 1947 جىلى دۇنيەگە كەلگەنى جازىلعان.

الماتىدا 1951 جىلى 15 قاڭتارداعى ايىپ تاعۋ تۋرالى جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ قاۋ­لىسىندا «ۇلتشىلدىعى»: «...ءىس بويىن­شا تەرگەۋ تاريحىن قاراپ، ايتباي نارە­شەۆتىڭ 1940-1942 جىلدارداعى سوۆەت وكىمەتىنە قارسى دۇشپاندىق كوزقاراسىن بىلدىرە وتىرىپ، قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدە جاس­تاردى سوۆەتكە قارسى ۇلتشىلدىق رۋحتا تاربيەلەگەنى، ولاردى سوۆەت وكىمەتىنە قارسى ۇيىمداسقان كۇرەسكە باعىتتاعانى ايعاقتالدى. ول سو­عىستان كەيىنگى ۋاقىتتا دا سوۆەتكە قارسى جۇمىس جۇرگىزدى» – دەپ كورسەتىلگەن. دە­مەك، جاپپاي رەپرەسسيا جىلدارى «حالىق جاۋلارى» اتانىپ اتى­لىپ كەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ وقۋعا تىيىم سالىنعان كىتاپتارىمەن ستۋدەنت­تەردى تانىستىرعان ايتباي نارەش ۇلى بولعانىن ارحيۆ قۇجات­تارى دايەكتەي تۇسەدى.

ايتباي نارەش ۇلى – تاۋەلسىزدىك جو­لىندا كۇرەسكەن الاشتىڭ اسىل پەرزەنت­تەرىنىڭ ۇلتتىق يدەياسىن تاريحي ساباق­تاستىقتا جاڭعىرۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعا. «ەسەپ» پارتياسىنىڭ مۇ­شەلەرى سول ءبىر قىتىمىر جىلدارى الەۋ­مەت ساناسىنا الاش يدەياسىن ءسىڭىرىپ، تاريح تاعىلىمىنا بويلاۋلارىنا سەرپىلىس دارىتتى.

1951 جىلى 36 جاستاعى جالىندى جىگىت ايتباي نارەش ۇلى قازاق كسر جو­عارعى سوتىنىڭ قىلمىستى ىستەر جو­نىندەگى كوللەگياسىنىڭ 1951 جىلعى 14-15 ماۋسىمداعى ۇكىمى بويىنشا رسفسر قىلمىستى ىستەر كودەكسىنىڭ 58-10، 58-11 باپتارىنىڭ 2-تارماعىمەن ايىپتالىپ، 25 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايى­رىلادى. وعان قوسىمشا 5 جىلعا ازا­ماتتىق قۇقىعىنان شەتتەتىلەدى. ەلىم دەگەن ەسىل ەر وتىز جىلدى ارقالاپ يتجەككەنگە كەتە باردى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، وگپۋ-كگب قىزمەتكەرلەرى ادام ايتقىسىز قاتىگەزدىكتەرىمەن قانشالىقتى ۇرىپ-سوعىپ، قيناعانىمەن الدىن الا تەرگەۋ بارىسىندا دا، سوتتا دا تاعىلعان ايىپ­تار بويىنشا ءوزىن كىنالى دەپ تانىماعان جالعىز تۇلعا – ايتباي نارەش ۇلى بولعا­نىن ارحيۆ قۇجاتتارى ايعاقتايدى.

لاگەردە جازاسىن وتەپ جۇرگەن كە­زەڭ­دەرى قيىندىقتارعا مويىماي، ار-ۇج­­دانىن قورعاۋ ماقساتىندا كسرو جو­­عارعى سوتى توراعاسىنا ءوتىنىش جا­زادى. وتىنىشتەرى قاراستىرىلىپ، كسرو جوعارعى سوتى قىلمىستى ىس­تەر جونىن­دەگى كوللەگياسىنىڭ 1956 جىل­عى 17 قارا­شا­داعى قاۋلىسىمەن «ەسەپ» پارتياسى مۇشەلەرى تولىق اق­تا­لادى. 1993 جىلعى 14 ساۋىردەگى قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى «جاپ­پاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋ­رالى» زاڭىمەن «ەسەپ» پارتيا­سى مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارى قالپىنا كەلتىرىلدى. وكىنىشتىسى، ايتباي نارەش ۇلى سىندى «ەسەپ» پارتياسىنىڭ كەيبىر مۇشەلەرى تاريحي ادىلدىك سالتانات قۇرعان كۇندەردى كورە الماي ومىردەن ءوتتى.

گۋلاگ جۇيەسىنىڭ قاندى تەزىنەن وت­كەن ايتباي نارەش ۇلى وقىتۋشىلىق قىز­­مەتىنە قايتا ورالادى. بۇعان قاتىستى ءومىر دەرەگىندە: «1956 جىلدىڭ 15 قاراشا مەن 1957 جىلدىڭ 16 ماۋسىم ارالىعىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ مۇعالىمدەر بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتىندا ادىسكەر قىزمەتىندە بولدىم. 1957 جىلى 16 ماۋ­سىمنان 1958 جىلدىڭ 15 ءساۋىرى ارا­لىعىندا قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىندا وقىتۋشى، 1957 جىلدىڭ 15 ساۋىرىنەن باس­تاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن سىرتتاي وقىتۋ بويىنشا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارامىن. 1942 جىلدان باستاپ كەڭەس وداعىنىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى مۇشەسىمىن»، – دەپ جازادى. 1981 جىلى 24 ساۋىرگە دەيىن قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىن­دە ءارتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. سول ارقىلى ۇلتتىق رۋ­حا­نيا­تىمىزدىڭ وركەندەۋىنە، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ بىلىكتى ماماندارىن دايىن­داۋدا ولشەۋسىز ۇلەسىن قوستى. ەلشىل تۇلعا، وتانشىل ازا­مات قانداي بولۋ كەرەكتىگىن ىسىمەن دا­لەلدەپ ءوتتى.

ءبىز وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا، ايتباي نارەش ۇلىنىڭ نەمەرەسى لي­كا اپا­مىزبەن كەزدەسىپ، سۇحباتتاسقان ەدىك. ليكا ناۋانقىزى سول ءبىر كەلمەس كۇندەر ەلەسىن: «اكەم – ناۋان اتامنىڭ تۇڭعىش بالاسى. اجەم – گۇلزاعيپا مالىك­قىزى سەيفۋللينا قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ تۋعان جيەن قارىنداسى بولىپ كەلەدى. ءوزىنىڭ بالاسى بولماعاندىقتان، تۋعان قىزىنداي وسىرگەن ەكەن. ساكەن سەيفۋللين ۇستالعاندا، اجەم ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن. تىعىلىپ جۇرگەن اجەمە ساكەننىڭ جاقىن تانىسى گالينا سەرەبرياكوۆا قاشۋعا كومەكتەسكەن. سودان گالينا مادەنوۆنا مادەنوۆا بولىپ اتى-ءجونىن تولىق وزگەر­تىپ تاستاعان. مەن بۇلاردى اكەمنىڭ ايت­قانى بويىنشا ايتىپ وتىرمىن»، – دەپ جەتكىزگەن-ءدى.

ليكا ناۋانقىزى: «اتام ۇستالعان كە­زىندە اجەمە: «ساعان بالالاردى ءوسىرىپ، جەتكىزۋ كەرەك، سوندىقتان دا مەنى كۇتپە، تۇرمىسقا شىعا بەر» دەپ ايتىپ كەتكەن ەكەن»، – دەيدى. مەرزىمىن وتەپ، 1956 جىلى تولىق اقتالىپ وتباسىنا كەلگەن ايتبايدى ايەلى گۇلزاعيپا اياعى اۋىر بولىپ قارسى الادى. سودان ەكىنشى مارتە ماريام انامىزعا ۇيلەنەدى. قاراپ وتىر­ساڭىز، جاۋىڭىزعا تىلەمەيتىن قورقى­نىشتى كورىنىس، توتاليتارلىق جۇيە وسىنداي قانشاما وتباسىن ويرانداپ، تاعدىر-تالكەگىنە ۇشىراتتى دەسەڭىزشى!

ءتۇيىپ ايتقاندا، ءامىرشىل-اكىمشىل جۇ­يە­نىڭ قيتۇرقى ساياساتىنا قارسىلىق تانىتىپ، كۇرەسكە شىققان ەلشىل جاستاردىڭ استىرتىن ساياسي ۇيىمى «ەسەپ» پارتياسى قازىرگى وتاندىق تاريحتا ءالى دە تولىق باعاسىن العان جوق. بۇل باعىتتا قولعا الار، اتقارىلار ىستەر جەتىپ ارتىلادى.

تۋعانىنا ءجۇز بەس جىل تولىپ وتىر­عان ۇستاز، تالىمگەر، پەداگوگ ايتباي نارەش­­ ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسى جۇ­يەلى زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەدى. ستالينيزم جىل­­دارى قۋعىندالعان تۋعان باۋىرى راما­زان نارەش ۇلىنىڭ دا ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعى بايىپتى قاراستىرۋعا مۇقتاج.

الاش يدەياسىن كەڭەس داۋىرىندە جاڭ­عىرتىپ، «ەسەپ» پارتياسىن قۇرعان تۇل­عالاردىڭ قوعامدىق قىزمەتى باق جۇيە­سىندە كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ، ولاردىڭ اياۋلى ەسىمدەرى ۇلىقتالۋى قاجەت. ەلىن سۇيگەن ەرلەردى قاستەرلەۋ – ەلدىككە سىن!

 

ساعىمباي جۇماعۇل،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

ادىلەت جاعىپار،

تاريحشى

سوڭعى جاڭالىقتار

اماناتقا ادالدىق

ادەبيەت • كەشە

ديلليان ۋايت قاھارىنا ءمىندى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار