ولەڭ ەكەن ءومىرىمنىڭ ءمانى شىن,
ولەڭىمدە سەزىمىم مەن نامىسىم.
ءار ولەڭىم – حالقىما جازعان حاتتارىم,
حالقىم مەنى سول ارقىلى تانىسىن! –
دەپ, مۇرات-ماقساتىن تۇلپار عىپ, تاۋداي تالابىن قامشى عىپ, ىلعي دا قاسىمىزدان تابىلىپ, كوز الدىمىزدا جۇرگەن نارشادان – تالاستىڭ نارشاسىنان قاپيادا ايىرىلىپ قالامىز دەپ كىم ويلاعان.
ولەڭ ەكەن ءومىرىمنىڭ ءمانى شىن,
ولەڭىمدە سەزىمىم مەن نامىسىم.
ءار ولەڭىم – حالقىما جازعان حاتتارىم,
حالقىم مەنى سول ارقىلى تانىسىن! –
دەپ, مۇرات-ماقساتىن تۇلپار عىپ, تاۋداي تالابىن قامشى عىپ, ىلعي دا قاسىمىزدان تابىلىپ, كوز الدىمىزدا جۇرگەن نارشادان – تالاستىڭ نارشاسىنان قاپيادا ايىرىلىپ قالامىز دەپ كىم ويلاعان.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى», «قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى», «تالاس اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن رەسمي اتاقتارىن ايتپاعاندا, العاشقى كىتابى جارىققا شىقپاي تۇرىپ-اق اتى الىسقا كەتكەن, داڭقى ءدۇيىم ەلگە جەتكەن, سوڭعى جىلدارى سىرقاتتانىپ قالعان سۇيىكتى جارىنا: «سەنەن بۇرىن مەن كەتەيىن. سەن امان بول, سەنىڭ الدىڭدا مەن كەتەيىن» دەپ مۇڭىن شاعا بۋىنىن بەكىتىپ, ءوزىن دە جىگەرلەندىرىپ, جارى بولعان اپكەنى دە قايراپ قوياتىن ناكەڭنىڭ, ءبىر قاراعانعا, ارمانى جوقتاي كورىنەدى. اللا تىلەۋىن بەرگەن ەكەن, بالا-شاعاسىنىڭ, وتباسىنىڭ ورتاسىندا, ەشكىمگە ەشقانداي سالماعىن سالماي-اق, اۋىرماي-سىرقاماي-اق قاس-قاعىم ساتتە كەتە بارىپتى دەپ جۇباتىستى ءبىر-ءبىرىن ارتىندا قالعان حالقى, قالىڭ ورمان وقىرمانى.
پەداگوگيكالىق پسيحولوگيادا «ۇنەمى جاقسى ويلاساڭ ساناڭ ساۋلەلەنىپ, كەلەشەك جولىڭ داڭعىلدانىپ, جاقسىلىققا تەز جەتەسىڭ» دەگەن قاعيدات بار. «ەشكىمگە پايداڭ تيمەسە – ءومىر سۇرمەگەنىڭ» دەپ بىلگەن نارشانىڭ وزىمە قول سوزعان كومەكتەرىن ەسىمە الدىم. سانامالاپ تەرىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن, سان قىرلى قابىلەتىمەن, جان-جاقتى ازاماتتىق تۇلعاسىمەن كوزگە تۇسكەن اۋداندىق رەداكتسيا قىزمەتكەرى – جاس اقىندى مەنىڭ اۋىلداستارىم ەڭ العاش رەت وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ءبىزدىڭ اۋىلىمىز – «تالاس» كەڭشارىنىڭ رەسپۋبليكا, وداق كولەمىندە اتالىپ وتكەن 50 جىلدىق مەرەيتويىندا كورىپ, تانىعان بولاتىن. كەيىن, شىمكەنتتە وقىعان, ستۋدەنت كەزىمدە تۋعان اۋدانىمنىڭ «لەنين جولى» گازەتىنە جاريالانعان ولەڭدەرىم مەن ماقالالارىما ءوز وي-پىكىرىن ءبىلدىرىپ, اقىلىن قوسىپ, جازىپ جىبەرەتىن ناكەڭنىڭ حاتتارىنىڭ دەنى جەكە مۇراعاتىمدا ءالى كۇنگە ساقتاۋلى. مەن ول كىسىنى وزىمە رۋحاني ۇستاز سانايتىنىم سوندىقتان.
اۋىلعا ورالىپ, مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن مەنى اقكولدە تۇراتىن سۋىرىپسالما اقىن شورابەك ايداروۆ ايتىسقا تارتتى. ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز – ايتىس ونەرىن دامىتىپ, تاريحتا اتى قالعان ۇلبيكە جانكەلدىقىزىنىڭ مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ اۋىلدا وبلىستىق اقىندار ايتىسىن ۇيىمداستىردى.
«لەنين جولىندا» «...ءۇشارالدى اقىندار اۋىلى دەگەندى بايقاماي ايتىپ قالعان جوقپىز. وسى اۋىلدا ءۇمىت بيتەنوۆا دەگەن اقىن قىز تۇرادى. ءۇمىت – اناسىنىڭ, اقىنجاندى جارىنىڭ عانا ەمەس, ءۇشارالدىڭ ءۇمىتى, بۇگىنگى ۇلبيكەسى! قولدا بار التىننىڭ قادىرىن بىلمەۋدەن اۋزىمىز از كۇيگەن جوق. ءۇمىتتىڭ تاعدىرىنا قۇرمەتپەن, قامقورلىقپەن قاراۋ – ءۇشارال حالقىنا, اۋىل اعالارىنا سىن (ن.قاشاعان ۇلى. «لەنين جولى», 16.09.1989 جىل)» دەگەن نارشانىڭ كولەمدى ماقالاسىن وقىپ, ايتىستان باس جۇلدە العان مەنىڭ اكەسىز وسكەن جاسىق كوڭىلىم كوزىمە قۋانىش جاسىن الدىرعان...
قايران نارشا اعام! مۇڭايا وتىرىپ – قۋانۋدى, قۋانا وتىرىپ – قاناعات قىلۋدى سەنەن ۇيرەنىپ ەدىك. ەل ءىشىن ارالاپ, اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ كەتكەن سەنىڭ ايتقىشتىعىڭ, تاپقىرلىعىڭنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى!..
اۋدان ورتالىعى اقكولدەن قاراتاۋعا اۋىسقان.
تالاس اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى نارشا قاشاعان ۇلى. مەنىڭ جۇبايىم ەربول ونىڭ ورىنباسارى. ءالى كوشىپ كەلمەگەن, اۋىلىنان – اقكولدەن قاراتاۋعا تاكسيمەن قاتىناپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ناكەڭدى قالادا كۇن دە ءبىر ءۇي داستارقان جايىپ شاقىراتىن شاق. ەربول ءوزىنىڭ قارا «جيگۋليىمەن» تاسيدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە, قوناقتا وتىرسا دا تاماقتى شۇقىلاپ قانا جەيتىن كىرپياز ناكەڭ قاسىنداعى ەڭگەزەردەي ەربولعا:
– ال, جە, ءىش, ەربول! باياعىنىڭ مەن سياقتى يگى-جاقسىلارى جانىنا ءبىر اقىن, ءبىر ءانشى, ءبىر بالۋان, ءبىر مەشكەي ەرتىپ جۇرگەن. قازىر بيۋدجەتتە اقشا از. سوندىقتان ءبىر شتاتپەن ەربولدى ۇستاپ وتىرمىن – اقىنىم دا وسى, ءانشىم دە وسى, شوپىرىم دا وسى... – دەپ جۇرتتى ابدەن كۇلكىگە كەنەلتىپتى.
1998 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءوزىم قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ارالاس ءتىلدى مەكتەپ-ليتسەيدە «اقىن بولىپ ءومىر كەشىرۋ وڭاي دەيمىسىڭ, قاراعىم» رۋبريكاسى اياسىندا نارشا قاشاعان ۇلىمەن كەزدەسۋ كەشىن ۇيىمداستىردىم. وبلىستىق تەلەۆيدەنيە, فوتورەپورتەر, گازەت تىلشىلەرىمەن بىرگە اۋداننىڭ باسشىلارى, ەل اعالارى, زيالى قاۋىم جانە مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار قاتىسقان وسى ءبىر ءان مەن جىردىڭ اسەرلى كەشىن ناكەڭ «ءالى قازاقتانا قويماعان قالالىقتارعا مەنىڭ تۇساۋىمدى كەسىپ, تانىستىرعان, العاشقى جىر جيناعىمدى جارنامالاپ تاراتقان تاماشا ءبىر كەش بولدى» دەپ كەزدەسكەن جەردە كوپكە دەيىن ريزاشىلىقپەن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ ءجۇردى.
2001 جىلى وسى كۇنگى ۇلبيكە اقىن اتىنداعى مادەنيەت ۇيىندە نارشانىڭ ەردىڭ جاسى ەلۋگە كەلگەن مەرەيتويى اتاپ ءوتىلدى.
مادەنيەت پەن ادەبيەت, ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن, قاسقىر قىلىقتاس نارىقتىق قوعامنىڭ قاتىگەز قىسپاعىندا قالىپ, قورعانسىز قالتىراپ, الىستا-جاقىندا جۇرگەن جۇمساق جۇرەكتى اقىندار مەن جازۋشىلاردىڭ الاقانىن بوسقا جايدىرماۋعا تىرىسىپ, شىعارماشىلىق جولىنا جارىق الاۋ, جاداۋ جاندارىنا جىلۋ – الاۋ بولا ءبىلىپ, تالاس اۋدانىن توعىز جىل باسقاراتىن باتىربەك قۇلەكەەۆ – باتەكەڭ تەمىر تۇلپار مىنگىزگەن بۇل تويعا الماتى, استانادان نارشانىڭ ءوز تىلىمەن ايتقاندا, كوپتەگەن جاقسىلار مەن جايساڭدار كەلدى. جۋرناليست-جازۋشىلار قالي سارسەنباي, كوسەمالى ءساتتىباي ۇلى, بولات بەكجاندار تۇششىمدى ءسوز سويلەپ, ورنىقتى پىكىرلەر بىلدىرسە, ب.بايقوشقار ۇلى, ب.جاڭاباي ۇلى, ە.داداباەۆ, ءا.مامەش ۇلى سىندى ەل اعالارى اقجارما كوڭىلدەرىنەن شىققان اقەدىل تىلەكتەرىن ارنادى.
وسى شاقتار نارشانىڭ ناعىز كەمەلدەنگەن كەزى ەدى. تالاستىقتاردىڭ ەڭكەيگەن كارىسىنەن ەڭبەكتەگەن سابيىنە دەيىن «اۋىل دەيتىن اۋىسپايتىن استانا», «كوپ ادامدار كوشىپ جاتىر اقكولدەن» اتتى جىرلارىن باستارىنا جاستانىپ جاتىپ:
اتتىڭ باسىن اۋىل جاققا بۇرماساڭ,
اقساقالعا سالەم بەرىپ تۇرماساڭ,
اعايىننىڭ ادال مالىن ۇرلاساڭ,
قازاقپىن دەپ ايتپاي-اق قوي, باۋىرىم!
– دەگەن ولەڭدەرىن جاتقا وقيتىن.
«اقىندار قاشان جارىعان, اقشا مەنەن كيىمگە» دەگەندى ارلانباي ايتقان نارشا:
ۇندەمەي قۇل بولساڭ,
ماقتايدى كىم-كىم دە.
ۇلتىڭا ۇل بولساڭ
ۇندەمەۋ مۇمكىن بە؟ – دەپ ءجۇرىپ ۇندەمەي قويا المايتىندىعىنىڭ زاردابىن دا تالاي شەكتى...
نارشانىڭ ءبىر ولەڭىنە مەن دە ءان جازدىم. ءانىم ناكەڭنىڭ ويىنان شىققانى سونشالىق, ۇيىشىلىك وتىرىستاردا بولسىن, ساحنادا بولسىن, «ۇمىتا المايسىڭدى» ايتشى دەپ ءجيى قولقالايتىن. ءالى كۇنگە ارانجيروۆكادان جۇتاپ, جارناماسى جەتكىلىكسىز بولىپ, ءارىن كەلتىرەر ءانشىسى كەزىكپەي, باعىن اشار ورىنداۋشىسى تابىلماي, ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ جۇرەك تورىنەن تيتتەي دە ءبىر ورىن الا الماي جۇرگەن وسىناۋ ءبىر ليريكالىق ءاندى قايتا-قايتا ايتۋدان جالىقپايمىز, ءوزدى-وزىمىزگە قوشەمەت كورسەتىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولپاشتاپ, كەرەمەت ءبىر جاساپ قالۋشى ەدىك. «بۇل ءاندى تۇڭعىشبايعا ء(ال-تارازي) اپارىپ بەرەمىن» دەپ ارمان قىلدى:
ۇمىتقىڭ قانشاما كەلسە دە,
ۇمىتا المايسىڭ مەنى,
سەزىمدى اقىلىڭ جەڭسە دە,
بۇل دەرتتىڭ جوق ەندى ەمى.
...كۇندەردى وتكىزگەن سەزىممەن,
كۇرسىنىپ اڭسارسىڭ تالاي,
مەن ءوزىڭمىن عوي – وزىڭنەن
قاشىپ قۇتىلاسىڭ قالاي.
...كىرپىگىڭ ىلىنبەي تاڭداردا
كىم ءبىلسىن, كۇتەسىڭ نەنى.
ماحاببات تۋرالى ءان باردا,
ۇمىتا المايسىڭ مەنى...
نەشە جىل قىزمەت اتقارىپ, ليتسەيدىڭ ديرەكتورى دا بولىپ, اللاعا شۇكىر, «قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن ءبىلىم سالاسىمەن قوش ايتىسقانىما ءبىراز بولدى. اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىن باسقارۋعا اۋىسقان نارشانىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ «ۇلبيكە اقىن» مادەنيەت ورتالىعىندا ەركىن شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋدامىن. اۋدان مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسى بار نارشانىڭ بۇل عيماراتتا قولتاڭباسى قالعانىنا كوزىم كورگەن جايتتار مەن جىلجىعان جىلدار كۋا. كەنجەالى تاۋكەباەۆ ارقىلى تاپسىرىس بەرىپ, اقكولدىك دارىندى سۋرەتشى دوسمۇراتقا سالدىرعان نارشا قاشاعان ۇلىنىڭ پورترەتىن كابينەتىمنىڭ قابىرعاسىنا ىلگىزىپ قويدىم. مۇراجاي دەمەكشى... نارشانىڭ وسى مۇراجاي ديرەكتورلىعىنا كەلۋى تۋرالى دا اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە قالدى ارتىندا. سول كەزدەگى جامبىل وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى الىبەك امزە ۇلىنىڭ اتىنا ءوزىن قىزمەتكە قابىلداۋ تۋرالى ءوتىنىشىن ناكەڭ بىلاي دەپ ولەڭمەن ءورىپ جولداعان عوي:
ءوتىنىش جازدى ەرىڭىز,
تاعى دا سىناپ كورىڭىز.
ءتۇبى باراتىن جەرىمىز –
مۋزەيدى ماعان بەرىڭىز!
ءوتىنىش جازدى ەرىڭىز,
نارشاعا تاعى سەنىڭىز.
سىزگە دە ورىن قامدايمىن –
مۋزەيدى ماعان بەرىڭىز!
...ءوزىنىڭ بولاشاعىن بۇلجىتپاي بولجاعان ناراعانىڭ مۇرالارى ەندى, ارينە, وسى مۇراجايدان ورىن الادى...
اسىرەسە, قايتىس بولارىنان از-اق بۇرىن, 2012 جىلدىڭ جايماشۋاق جىلى ءبىر كۇنىندە سۇحبات الىنىپ, نارشانىڭ وبلىستىق «اينا» تەلەحابارىنا تۇسىرىلگەنى كوڭىلگە مەدەت, داتكە قۋات.
بەلگىلى زيالى قاۋىم وكىلدەرى, مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرى مەن تانىمال تۇلعالار جايلى بۇل تەلەحاباردىڭ رەداكتورى ءارى جۇرگىزۋشىسى, اقىن عايني الىمبەكقىزىنىڭ «ەلدە تۇرىپ-اق وتكىر, ۇتقىر ءسوز سويلەپ, جىر جازىپ جاتىرسىز. ءوزىڭىزدى باقىتتى سەزىنەسىز بە؟» دەگەن ساۋالىنا دا نار اقىن سول قاراپايىم قاناعاتشىل پەيىلىمەن – ولەڭى ارقىلى جاۋاپ بەرىپتى:
ەلدە تۋدىم. ەلدە ەسەيدىم. ەر جەتتىم.
كىسىلىكتىڭ مەكتەبىنەن ەلدە ءوتتىم.
ەلدە جۇرسە بولادى ەكەن ەردە ەكپىن,
ەسىك جاقتا قالماي ەركىن تورلەتتىم!
«اقىندار پروۆينتسيادا تۋىپ, پاريجدە ولەدى» دەيتىن قاعيدانىڭ قامال-قابىرعاسىن قاقىراتا سوگىپ, الاقانداي اۋىلدا تۇرىپ-اق الىسقا اتى شىققان نارشاعا – نارشا قاشاعان ۇلىنا ءوزىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنى دە تۋعان جەرىنەن بۇيىردى.
ءۇمىت بيتەنوۆا,
اقىن, قازاقستان جازۋشىلار
وداعىنىڭ مۇشەسى.
قاراتاۋ قالاسى.
