قانات اۋەسباي كوزى قاراقتى كورەرمەنگە «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى ارقىلى جاقسى تانىس. ول – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى, «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى. بىرنەشە جىل بويى تەلەارنادا وزەكتى رەپورتاجداردىڭ اۆتورى جانە «قازاقستان. مەنىڭ ەلىم», «اپتا.kz», «وزەكجاردى», «الاڭ» سياقتى باعدارلامالاردىڭ تىزگىنۇستارى رەتىندە تانىلعان تالاپتى جاس قازىردە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا انگليانىڭ نورۆيچ قالاسىندا تاعىلىمدامادان ءوتىپ ءجۇر. ءبىز ق.اۋەسبايعا سۇراقتار جىبەرىپ, «بولاشاق» باعدارلاماسى, جاڭا ءداۋىر اقپاراتى جانە بريتان ءباسپاسوزى جونىندە وي
بولىسكەن ەدىك.
قانات اۋەسباي كوزى قاراقتى كورەرمەنگە «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى ارقىلى جاقسى تانىس. ول – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى, «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى. بىرنەشە جىل بويى تەلەارنادا وزەكتى رەپورتاجداردىڭ اۆتورى جانە «قازاقستان. مەنىڭ ەلىم», «اپتا.kz», «وزەكجاردى», «الاڭ» سياقتى باعدارلامالاردىڭ تىزگىنۇستارى رەتىندە تانىلعان تالاپتى جاس قازىردە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا انگليانىڭ نورۆيچ قالاسىندا تاعىلىمدامادان ءوتىپ ءجۇر. ءبىز ق.اۋەسبايعا سۇراقتار جىبەرىپ, «بولاشاق» باعدارلاماسى, جاڭا ءداۋىر اقپاراتى جانە بريتان ءباسپاسوزى جونىندە وي بولىسكەن ەدىك.
– قانات, جۋىردا «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانۋىڭمەن قۇتتىقتاپ قويالىق. شەتەلدە ءجۇرىپ, ەلدە ماراپاتتالعانىڭ توسىن سىيداي اسەر ەتكەن بولار.
– راحمەت, البەتتە شالعايدا ءجۇرىپ, ەلگە دەگەن ساعىنىشتى سەزىنگەندە قازاق ەلى جاستار وداعىنىڭ بۇل سىيلىعى الدەبىر شاتتىق پەن شابىت سىيلاعانى راس. مەن بۇعان فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قارادىم. دەربەس مەملەكەتىڭنىڭ بولۋى بار باقىتتىڭ ۇلكەنى عوي. سول ءوز مەملەكەتىڭنىڭ ماراپاتىنا يە بولۋ – تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن ءسوزىمنىڭ شالقىعان شاتتىعى دەپ تۇسىنەمىن. ورايى كەلگەندە, وتانىمنىڭ باس باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى بۇل سىيلىعىمدى حالىقارالىق «بولاشاق» پرەزيدەنت ستيپەندياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنايتىنىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. كونكۋرسانتتاردى قاراعان كوميسسيا مۇشەلەرى مەنىڭ تەلەۆيزيا ءجۋرناليسى بولا ءجۇرىپ, تاجىريبەمدى ستۋدەنتتەرمەن بولىسكەن ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى ەكەنىمدى دە ەسكەرگەن ەكەن. تۇيىندەي ايتسام, بريتانيادا جۇرگەندە ءبىر كۇندە ەستىگەن ەكى جاڭالىق ءۇشىن قۋانىشىم شەكسىز. ءبىرىنشىسى – بۇدان بىلاي «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى جۋرناليستەر دە تاعىلىمدامادان وتە الاتىنى تۋرالى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جەتكىزسە, ەكىنشىسىن – وسى سىيلىق العانىم تۋرالى فەيسبۋكتاعى دوستارىم ءسۇيىنشى سۇرادى.
– جۇزدەن جۇيرىكتەر وقيتىن وسى باعدارلاماعا قالاي ىلىكتىڭ؟
– بىرنەشە جىلدان بەرى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەرگە تەلەجۋرناليستيكادان ءدارىس وقىپ جۇرگەن ەدىم. سودان, «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى وقىتۋشىلار تاعىلىمدامادان وتە الاتىنىن ەستىپ, باعىمدى سىناپ ەدىم, سىننان سۇرىنبەي ءوتتىم. ءوزىم ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن «حالىقارالىق جۋرناليستيكا» ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەنمىن. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ, اعىلشىنشا ءتىل سىندىردىق. سونىڭ دا پايداسى ءتيىپ جاتىر. مۇندا جۋرناليست ەمەس, وقىتۋشى رەتىندە كەلگەندىكتەن, كەلەشەكتە وسى باعدارلاما ارقىلى جۋرناليستەر دە دايىندالسا دەپ ارماندايتىنمىن.
– جۋرناليستەردى «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا تاعىلىمداماعا جىبەرۋدىڭ ماڭىزىن ءوزىڭ قاي تۇرعىدان باعالايتىنىڭدى بىلسەك دەپ ەدىك.
– مەنىڭشە, زاماناۋي عالامدىق ۇردىستەرگە قۇلاعى تۇرىك ءجۇرۋ ءۇشىن, شەتەلدىك ءىسساپارلاردا ءتىل بىلگەنىڭ ءجون. ءوزىڭدى ەركىن سەزىنەسىڭ. حالىقارالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ جولىندا جۋرناليستەرگە مىندەتتى تۇردە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ قاجەت. ەۋروپالىق, ونىڭ ىشىندە باتىستىق جۋرناليستيكانىڭ ەڭ سوقتالى دەگەن جەتىستىكتەرىن, تاجىريبەسىن ۇيرەنۋدە البەتتە ءتىل سىندىرۋدىڭ كەرەكتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازاق جۋرناليستەرى اعىلشىنشا ەركىن سويلەپ, كەز كەلگەن اعىلشىن تىلدەس اداممەن ەركىن سۇحبات قۇرا الاتىنداي دارەجەگە جەتۋى ءتيىس سەكىلدى. بۇل ءجۋرناليستىڭ ءوز جۇمىسىن حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. ماسەلەن, بۇرىن تەلەارنادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىندىكتەن, ىسساپارعا مەنى ءبىرىنشى جىبەرەتىن. ويتكەنى, وزگە ارىپتەستەرىممەن سالىستىرعاندا مەنىڭ ءتىل ءبىلۋ ارتىقشىلىعىم وزىق تۇراتىن. جۋرناليستەردى شەتەلدىك تاجىريبە الماسۋعا جىبەرۋ ارقىلى ءبىز وتاندىق اقپارات جۇيەسىندەگى بۇگىندە كەنجە قالىپ وتىرعان حالىقارالىق جۋرناليستيكا سياقتى سالانى ۋاقىت تالابىنا ساي دامىتا الامىز. سول سەبەپتەن, ءوز باسىم جۋىردا ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلگە 20 جۋرناليست جىبەرىلەتىنى تۋرالى جاڭالىعىن زور قۋانىشپەن قابىلدادىم. ودان بولەك, قازىر قازاقستاندىق اقپارات قۇرالدارى الىس-جاقىن مەملەكەتتەردە مەنشىكتى ءتىلشى ۇستاۋ تاجىريبەسىن ءجيى قولدانا باستادى. بۇل دا قۇپتارلىق ءىس. سەبەبى, حالىقارالىق تاقىرىپقا قالام تەربەگەن قازاق جۋرناليستەرى كوبىنە وسى تاقىرىپتى قاۋزاعان رەسەيلىك دەرەككوزدەرىنە قاراپ, سونىڭ نەگىزىندە ماقالا جازادى. الايدا, ول دەرەككوزدەرىندە رەسەيلىك مۇددەنى كوزدەگەن سۋبەكتيۆتىلىك بارشىلىق. سول سۋبەكتيۆتىلىككە ۇرىنباس ءۇشىن قازاق ەلى جۋرناليستەرى شەتەلدىك ءىسساپارلاردا كوبىرەك بولىپ, ءاربىر حالىقارالىق تاقىرىپقا وتانىمىزدىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان قالام تەربەگەنى ابزال.
– اعىلشىندىق باسىلىمدار مەن ەلەكتروندىق اقپارات قۇرالدارىندا نەندەي ەرەكشەلىكتى بايقادىڭ؟
– بريتانيادا باسىلىمدار مەن تەلەديدار, راديو سياقتى ەلەكتروندىق اقپارات قۇرالدارىنا, مەنىڭشە, الەۋمەتتىك مەديا سياقتى وتە كۇشتى باسەكەلەستىك قانات جايعان. ول باسەكەلەستىكتىڭ اۋديتورياسى دا وتە ۇلكەن. ويتكەنى, حالىق بۇل الەۋمەتتىك جەلىلەردە وي-پىكىرلەرىن اشىق جازا الادى. تيىسىنشە, گازەت پەن تەلەۆيزيانىڭ وقىرمانى مەن كورەرمەنى باسىلىمدار مەن تەلەديداردا «سۇزگىدەن» وتكەن اقپاراتتى تۇتىنۋدان گورى, راستىعى كۇماندى بولسا دا وسىنداي «كىلەگەيى» الىنباعان سۋبەكتيۆتى اقپاراتتى قولايلى كورەدى. ارينە, بۇل جاعدايدا ءداستۇرلى مەديا اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ءوز ورنىن جوعالتىپ الدى دەي الماساق تا, ءوز ىقپالىن تومەندەتكەنى شىندىق.
البەتتە, ءداستۇرلى مەدياداعى اقپاراتتىڭ سالماقتىلىعىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. بىراق الەۋمەتتىك مەديا شىققالى, ادام ءوزىنىڭ ويىن ءبىلدىرىپ, ءوزىن ينديۆيد رەتىندە سەزىنۋگە كوبىرەك مۇمكىندىك الدى. ۆيرتۋالدى الەمدە ونىڭ جەكە بلوگى, پروفايلى, بەينەجازبالارى – ءبارى-ءبارى ساقتالادى. مۇنى عالىمداردىڭ ءبىر شوعىرى ازاماتتىق جۋرناليستيكاعا جاتقىزىپ ءجۇر. بىراق ءوز باسىم قۇر ەموتسياعا قۇرىلعان جازبالاردى جۋرناليستيكانىڭ ماڭىنا دا جۋىتا الماس ەدىم.
– ينتەرنەتتىڭ قوعامعا دەندەپ ەنۋى اعىلشىندىق اقپارات قۇرالىن قانشالىقتى ەۆوليۋتسياعا ۇشىراتتى دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
– الەۋمەتتىك مەديا, ينتەرنەتتىك باسىلىمدار پايدا بولعالى ءداستۇرلى مەديانىڭ ىقپالى باسەڭسىگەنىن ايتىپ وتتىك. وسىنداي قاتاڭ باسەكەلەستىك جاعدايىندا تەك بريتانيادا ەمەس, كۇللى باتىس ەلدەرىندە مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ تارالىمى ازايىپ, تەلەۆيزيا مەن راديونىڭ كورەرمەنى مەن تىڭدارمانى ينتەرنەتكە جاپپاي كوشە باستاعانىن اڭعارۋعا بولادى. قازاقستاندا قۇلاق ەستىپ, كوز ۇيرەنگەن ءداستۇرلى گازەتكە جازىلۋ ءۇردىسىنىڭ بريتانيادا جوق ەكەنىن ءبىلىپ, اۋەلگىدە تاڭعالعانىم بار. ينتەرنەتكە كوشۋ قالاي جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا كەلەر بولساق, ءداستۇرلى جازىلىمنىڭ ورنىنا باسىلىمدار عالامتور ارقىلى جازىلۋدىڭ جولىن ءتيىمدى تابۋدىڭ ىزدەنىسىندە ءجۇر دەپ ايتساق تا بولادى. بۇل جەردە نەعۇرلىم كوپ ايعا جازىلساڭ, سوعۇرلىم عالامتورداعى جازىلىم باعاسى ارزانداي تۇسەدى. پوشتا تاسىمالىنا اقشا شىعىندالماعان سوڭ, مۇنداي ۆيرتۋالدى گازەتتەردىڭ ۆيرتۋالدى باعاسى دا سالىستىرمالى تۇردە ارزان. ءارى قالاعان گازەتىڭىزدىڭ سانىن قالاعان ۋاقىتتا جاھاندىق جەلىدەن ساتىپ الا الاسىز. ودان بولەك, ينتەرنەت-گازەت تەك بولعان جايدىڭ فوتوسۋرەتتەرىن عانا ەمەس, بەينەجازباسىن دا ۇسىنۋ مۇمكىندىگىنە يە. ال تەلەديدار مەن راديوعا كەلەر بولساق, مۇندا دا بۇل ەلەكتروندى مەديالاردىڭ ينتەرنەتتەنە باستاۋى بايقالادى. ول ءۇشىن ماسەلەن, ەڭ كوپ اۋديتوريانى قامتي الادى دەگەن BBC دە سمارتفون, ايپاد سياقتى قۇرالداردا ءوز «قاجەتتەرىن», ياعني كورۋ تەتىكتەرىن ورنالاستىرا باستادى. ياكي, كەز كەلگەن ۋاقىتتا, قاي جەردە جۇرسەڭىز دە قالاعان حابارىڭىزدى, قالاعان جاڭالىعىڭىزدى تەلەفونىڭىزدان تابا الاسىز. مۇنداي جاعدايدا حالىقتىڭ كادۋىلگى ەكراننان تەلەديدار قاراۋ بەلسەندىلىگى دە تومەندەي تۇسەتىنى ءسوزسىز.
ونى جاقسى, جامان دەپ بىرجاقتى ءۇزىلدى-كەسىلدى ايتۋ قيىن. بىراق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءححى عاسىردىڭ باسىندا كەزەكتى ەۆوليۋتسياسىن كەشىرىپ جاتقانى شىندىق. مۇنداي جاعدايدا گازەت پەن تەلەديدار جوعالىپ كەتەدى دەپ تە ساۋەگەيلىك جاساۋ ءتيىمسىز. تەك ىقپالى تومەندەگەنىن جوققا شىعارا الماساق كەرەك.
مەنىڭشە, ءبارى ادەتكە بايلانىستى. گازەت بوياۋىنىڭ ءيىسىن بۇرقىراتا وقىپ, تەلەديداردى شالقايا ديۆاندا جاتىپ كورۋ ادەتتەرى ازايعان سايىن عالامتورداعى ۆيرتۋالدى مەديانىڭ ىقپالى ارتا بەرەتىندەي. ونىڭ ۇستىنە ينتەرنەتتەنگەن مەديا ءبىر تاراپتان وزدەرىنىڭ وقىرمان, كورەرمەن اۋقىمىن دا كەڭەيتە الادى. ويتكەنى, ينتەرنەتكە كوشكەن سوڭ, «نيۋ-يورك تايمستى» نەمەسە «گاردياندى» قازاقستاننىڭ, ماسەلەن, سارىسۋ اۋدانى, جايىلما اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءبىر كەزدەرى وقي الادى. بۇل قازىر قيال كورىنگەنمەن, قيال شىندىققا اينالماي قويمايتىن تۇستارى جانە بار ەمەس پە؟ نەمەسە كەرىسىنشە, «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اعىلشىنشا نۇسقاسىن شالعايداعى شوتلانديا شوپاندارى وقيتىن كۇن دە الىس بولماۋى كەرەك. بۇل – جاھاندانۋ اسەرى. مۇنداي جاھاندانۋ اسەرىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ەلدىڭ جاعىمدى ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا دا سەپتىگى جەتىپ-ارتىلادى. ماسەلەن, جۋىردا «ۆاشينگتون پوستتان» وقىدىم. قازاقستان شەتەلدىك تۋريستەرگە بارىنشا اشىق مەملەكەتتەر تىزىمىندە ەكەن. سول تۋريستەر قازاقستانعا كەلمەي تۇرىپ, مالىمەتتى الدىمەن اقپارات قۇرالدارىنان ىزدەيدى. وسىعان قاراساق قازاقستاندىق باق-تىڭ اعىلشىنشا نۇسقاسىنا دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسكەنىنە بىردەن كوز جەتكىزەسىڭ.
– اقپارات قۇرالدارى تۇرلەرىنىڭ كوبەيۋى جۋرناليستەردىڭ جازۋ مانەرىنە قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟ بريتان مىسالىندا تاراتىپ ايتساق تاعىلىمدى بولار ەدى.
– قازىر وقيتىن ادامعا اقپارات كوپ. اقپاراتتىڭ شەكتەن تىستىعى باتىس جۋرناليستەرىنىڭ بويىندا بارىنشا قىسقا دا نۇسقا جازۋ ماشىعىن قالىپتاستىرىپ وتىر. ءتىپتى, ساراپتامالىق ۇزىن سونار ماقالالاردىڭ وقىرمانى دا بارعان سايىن ازايىپ بارا جاتىر. ونى ءبىز ءدارىس العان بريتاندىق ۇستازداردىڭ ءبارى ايتىپ ءجۇر. ءتىپتى, ءجۋرناليستىڭ ءوز ويىن قوسىپ, ماقالا جازۋى جوققا ءتان دەرلىك دەسە دە بولادى. ويتكەنى, سۋبەكتيۆتى پىكىرگە يەك ارتىپ, باس شۇلعيتىن وقىرمان ازايعان. سەبەبى, بۇگىنگىنىڭ وقىرمانى ابدەن اقپاراتتانعان وقىرمان. ول مانيپۋلياتسياعا كونبەيدى, وزىندىك مەنى باسىم ينديۆيد. سوندىقتان وعان اقپارات ارقىلى يدەولوگيامدى جۇرگىزەم دەۋ دە قيىنداۋ. ازىرگە قازاق جۋرناليستەرىنىڭ باتىس جۋرناليستەرىنە قاراعاندا ەرەكشەلىگىن مەن وسى تۇستان كورەمىن. بىزدە ءالى كۇنگە ۇتقىر ءسوز, وردالى ويدىڭ قادىرى بار. مۇنى ۇلتتىق ۇلگى رەتىندە باعالاۋىمىز كەرەك. مۇمكىن وسى ارتىقشىلىعىمىزدى جاھاندانۋعا «جەم» ەتپەي, ءتيىمدى تاسىلمەن الەمدىك اقپاراتقا كىرىكتىرسەك دەگەن ويدى ورتاعا سالا كەتسەم دەيمىن. ءيا, قازاق ءجۋرناليسى دە ءوز پىكىرىن وقىرمانىنا ۇسىنا الادى. ال كەلىسۋ-كەلىسپەۋ وقىرماننىڭ ءوز ەركىندە. بىراق مەن سولاي ەكەن دەپ, قازاق جۋرناليستەرىنىڭ شەكتەن تىس قىزىل-سوزدىككە ۇرىنعانىن دا قالامايمىن. بۇل – جەكە پىكىرىم. كەيدە ءبىر ماقالانى وقىپ, نەمەسە تەلەديداردان بەينەسيۋجەتتى كورىپ وتىرساڭ, بۇل «ءونىم» اقپارات بەرۋ ءۇشىن ەمەس, ءجۋرناليستىڭ ءتىلىنىڭ بايلىعىن كورسەتۋ ءۇشىن جازىلعانداي كورىنەدى. مەنىڭشە, ينتەرنەتتىڭ دەندەپ ەنۋى ارقاسىندا وسىنداي قىزىلتىلدىككە توسقاۋىل قويىلماق. قازىر ارتىق ءسوز وقىپ وتىراتىن ارتىق ۋاقىت جوق.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
