كاسابلانكا – افريكاعا كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەرى اسەر ەتىپ, ىشكى جالپى ءونىم كولەمى كۇرت قۇلدىراۋى مۇمكىن. وعان قوسا, افريكانىڭ بىرقاتار مەملەكەتى قازىرگى تاڭدا شيكىزات باعاسىنىڭ ارزانداپ كەتۋىنەن قاتتى زارداپ شەگىپ وتىر. بۇل قازىرگى قۇلدىراۋ ۇدەرىسىن ودان سايىن كۇشەيتىپ جىبەرەدى.
قۇرلىق ەكونوميكانىڭ كەرى كەتۋىمەن بەلسەندى تۇردە كۇرەسىپ, ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ءتيىس. سونداي-اق كەلەشەكتەگى ىقتيمال داعدارىستارعا ازىرلەنۋى كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن كۇشەيتۋدەن باستاپ, ەكونوميكانى دامىتا وتىرىپ ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ نازارعا الىنۋى قاجەت. افريكا كوشباسشىلارى وسىنداي قۇرىلىمدىق قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن دامۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن ازىرلەگەنى ابزال. افريكا قۇرلىعىنىڭ باستى سىرتقى ارىپتەستەرى دە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان زارداپ شەگىپ, ىشكى ماسەلەسىمەن اينالىسۋعا ءماجبۇر بولعانىن, ءتىپتى ىندەت باستالماي تۇرىپ-اق دامۋشى ەلدەردىڭ (ونىڭ ىشىندە افريكا ەلدەرى دە بار) كاپيتالى وتە جەدەل تۇردە سىرتقا كەتىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, قۇرلىقتىڭ ساياساتكەرلەرى قايتا ويلانۋىنا تۋرا كەلەدى.
مۇنداي ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى – ينفراقۇرىلىمعا باعىتتالعان كەڭ كولەمدى ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما. وسىلايشا, اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ ارقىلى جەرگىلىكتى رەسۋرستاردى پايدالانۋدى وڭتايلاندىرىپ, بيلىك وكىلدەرى قازىر قولدا بار كاپيتالعا ارقا سۇيەيدى. وسى اكتيۆتەردى كونتسەسسيالىق سحەمالار ارقىلى سەنىمدى جەكە ينۆەستورلارعا ۇسىنىپ, افريكا ەلدەرى ماڭىزدى جاڭا جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتا الادى.
مۇنداي جەڭىلدىكتەر ۇزاق مەرزىمدى كىرىس اكەلىپ, افريكاعا كوبىرەك ينۆەستيتسيالىق كاپيتالدى تارتاتىن جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق-ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىك ۇسىنادى. وسىلايشا, اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ قۇرلىقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلكەن ايىرماشىلىعىن جويۋعا كومەكتەسەدى. افريكانىڭ دامۋ بانكى (AfDB) ونىڭ جىل سايىنعى كولەمى 68-108 ميلليارد دوللارعا تەڭ دەپ ەسەپتەيدى.
ەلەكتر ستانسالارى, اقىلى اۆتوموبيل جولدارى, پورتتار, اۋەجايلار, تالشىقتى-وپتيكالىق جەلىلەر, قۇبىرلار جانە وسى سەكىلدى ينفراقۇرىلىمدار قايتا وڭدەلەتىن اكتيۆتەر قاتارىنا كىرەدى. سولاردى مونەتيزاتسيالاۋ ارقىلى جينالاتىن قاراجات مۋلتيپليكاتيۆتى تيىمدىلىگى مول جاڭا جوبالارعا جۇمسالىپ, بۇكىل قۇرلىقتاعى ەكونوميكالاردا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلىپ, بيزنەس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قۇرلىقتاعى جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ جابىلۋى مەن جىل سايىن ميلليونداعان جاستىڭ جۇمىس ىستەۋگە جارامدى جاسقا جەتەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل – وتە ماڭىزدى.
اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ افريكادا ەشقاشان قولدانىلماعانىمەن, اۋستراليادا مۇنداي تاجىريبە ءوزىنىڭ جەمىسىن بەرىپ وتىر. بۇل ەلدە مەملەكەت مەنشىگىندەگى 12 اكتيۆتى جەكەشەلەندىرۋ ارقىلى ءۇش جىل ىشىندە 18 ملرد دوللار پايدا تاپتى. افريكا ەلدەرى بۇكىل قۇرلىقتا وسى ءتاسىلدى قايتالاپ, جىل سايىن ينفراقۇرىلىمدى قارجىلاندىرۋعا جەتپەي قالاتىن قاراجات تاپشىلىعىن جابۋعا جول اشادى.
قىسقا مەرزىمدە تۇسەتىن پايدادان بولەك, افريكاداعى اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستورلاردىڭ جاڭا توبىن قالىپتاستىرادى. اۋستراليادا ءال-اۋقات قورى, زەينەتاقى قورى جانە جەكە ينۆەستيتسيالىق قورلار بىرىگىپ وسىنداي جوبالارعا قاتىسادى. قولدانىستاعى اكتيۆتەردى پايدالانۋ ارقىلى وسىنداي ينۆەستورلاردى تارتۋ افريكا ۇكىمەتتەرىنىڭ تەك دونورلار مەن دامۋ جونىندەگى قارجى ينستيتۋتتارىنا تاۋەلدىلىگىن توقتاتادى. قازىرگى تاڭدا «افريكا50» ۇيىمى اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا قۇرلىقتىڭ بىرقاتار ۇكىمەتىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىر.
تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار ازايادى. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك جانە جەكە تاراپتاردىڭ شىعىندارىن ازايتۋعا, ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, فيزيكالىق كەدەرگىلەردى جەڭۋگە جانە كليەنتتەر مەن ازاماتتارعا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى. قۇرلىقتاعى تسيفرلى ترانسفورماتسيا بۇكىل كورسەتكىش بويىنشا جاقسى دامىپ كەلەدى. جاڭا كەڭ جولاقتى ينتەرنەت اۋقىمى كەڭەيدى, ۇيالى تەلەفونداردى پايدالانۋ ءۇردىسى جوعارىلاي بەرمەك, قۇرلىق ۇيالى بايلانىس ارقىلى تولەم جاساۋدا الەمدە الدىڭعى قاتاردا. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان كەيىن تۋىنداعان قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدىڭ «جاڭا نورماسى» جانە قوزعاعان تۇتىنۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى وزگەرىستەر بۇل پروتسەستى جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلاندىرۋدى جالعاستىرۋ ارقىلى افريكادا ەكونوميكا ءوسىپ, جۇمىس ورىندارى قۇرىلسا دا, كەڭ جولاقتى ينتەرنەتتى جاپپاي ەنگىزۋ ءالى دە ورتاشا الەمدىك دەڭگەيدەن تومەن. تسيفرلى ترانسفورماتسيانى تولىقتاي جۇرگىزۋ سەنىمدى ينفراقۇرىلىمدىق كەشەندەر ارقىلى مۇمكىن ەمەس. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, 4G/5G تەحنولوگيالارى مەن امبەباپ كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋ, تالشىقتى-وپتيكالىق كابەلدىك جەلىلەردى كەڭەيتۋ 2030 جىلعا قاراي قوسىمشا 100 ميلليارد دوللاردى قاجەت ەتەدى. قاجەتتى قاراجاتتى جيناۋ افريكا ەلدەرى ءۇشىن باستى باسىمدىققا اينالدى. ولار كوروناۆيرۋستان كەيىنگى احۋالعا بەيىمدەلۋگە ءتيىس. «Africa50» قازىردىڭ وزىندە اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ ءپرينتسيپىن قولدانۋ ارقىلى وسىنداي تسيفرلى وزگەرىس جاساۋعا كىرىسىپ كەتتى.
اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ ستراتەگياسى افريكا مەملەكەتتەرىنە قاجەتتى ينۆەستيتسيانى ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەكشە ءادىس ۇسىنادى. افريكا ەلدەرى ءۇشىن اۋقىمدى تسيفرلى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باستى باسىمدىق بولىپ سانالسا دا, سونىمەن قاتار بيلىك وكىلدەرى تسيفرلى يننوۆاتسيانى قامتاماسىز ەتەتىن ەكوجۇيەسى بار كاسىپكەرلەردى قولداۋعا باسا نازار اۋدارۋى كەرەك. Kigali Innovation City سياقتى باستامالار تەحنولوگيالىق جانە بىلىمگە نەگىزدەلگەن كومپانيالارعا «قوس تا, جۇمىس ىستە» قاعيداتىن ۇسىنادى.
افريكا ەلدەرى افريكا قۇرلىعىنىڭ ەركىن ساۋدا ايماعى (AfCFTA) ارقىلى ايماقتىق ينتەگراتسيانى ودان ءارى دامىتقانى ءجون. بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىم وندىرىستىك الەۋەتتى دامىتۋدا وتە ماڭىزدى. بىراق قۇرلىقتاعى كوپتەگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعى بۇل ماسەلەگە قۇلشىنىپ وتىرعان جوق. اسىرەسە, ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ەسكەرسەك, ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى بىرىكتىرۋ ۇسىنىستى كوبەيتىپ, قۇنىن تومەندەتەدى. ماسەلەن, افريكا دامۋ بانكىنىڭ Desert to Power باستاماسى نيگەريا, ماۆريتانيا, مالي, بۋركينا-فاسو, نيگەر, دجيبۋتي جانە ەريترەيا سياقتى 11 ەلدى ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن ساحەل ايماعىندا قۋاتى 310 گيگاۆاتتىق ەنەرگيا شىعاراتىن جاڭارمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتپاق.
AfCFTA-نى تولىعىمەن ەنگىزۋ ارقىلى ۇسىنىس تىزبەكتەرىن ايماقتىق ينتەگراتسيالاۋ جەرگىلىكتى ەكونوميكانى كوتەرىپ, وتاندىق ءوندىرىستىڭ الەۋەتىن كۇشەيتە تۇسەدى. افريكا ەلدەرىنىڭ كوبى سىرتقى سەرىكتەستەرمەن ساۋدا-ساتتىق ارقىلى ىشكى جالپى ءونىمدى 30 پايىزعا ارتتىرادى. ىشكى قۇرلىقتىق ساۋداعا ەكپىن بەرۋ ارقىلى AfCFTA جەرگىلىكتى نارىققا قاتىسى بار وندىرىستىك سەكتوردىڭ وسۋىنە قولداۋ كورسەتەدى. وسىلايشا قۇرلىقتاعى تاۋار اينالىمىن قازىرگى دەڭگەيىنەن (بارلىق ساۋدانىڭ 15 پايىزى) 60 پايىزعا دەيىن ءوسىرىپ, ميلليونداعان جۇمىس ورنىن اشادى.
قىسقاسى, افريكالىقتاردىڭ وزدەرى ازىرلەپ, وزدەرى قارجىلاندىراتىن قالپىنا كەلۋ جوسپارىن ورىنداۋ مۇمكىن ەكەنى انىق. پاندەميا قۇرلىققا قاتتى اسەر ەتكەندىكتەن, اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ, تسيفرلاندىرۋدى جالعاستىرۋ جانە وڭىرلىك ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋ سەكىلدى ستراتەگيالار سوندا عانا ىندەتپەن كۇرەسۋدەگى افريكانىڭ الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەدى.
ەلەين ەبوبيسسە,
Africa50 كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
