ءتۇرلى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر, فيلولوگيا جانە لينگۆيستيكا سالاسىنىڭ ساراپشىلارى, قوعام قايراتكەرلەرى, ءتىل جاناشىرلارى, اسسامبلەيا مۇشەلەرى, ەتنومادەني جانە جاستار بىرلەستىكتەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان القالى جيىن تولىعىمەن قازاق تىلىندە ءوتىپ, سپيكەرلەر رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ مۇشەلەرى ءسوز سويلەگەنى قۋانتادى. وسىلايشا, ءىس-شارا بارىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى ءتىل ۇيرەنۋ تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ جولدارى تۋرالى ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
ءيا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتەتىن كەز الدەقاشان كەلدى. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتار بولساق, الداعى ۋاقىتتا «قازاق ءتىلى بارشانى بىرىكتىرەتىن, جاستاردى جاقىنداستىراتىن تاتۋلىق تىلىنە اينالۋعا ءتيىس». مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى حالىققا جولداۋىندا ايتىپ وتكەندەي, «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى». وسى ويدى كونگرەسكە قاتىسۋشىلار دا ۇشتاپ وتىر.
ۆلاديمير چەپەل,
اقسۋ اۋدانى, قاپال اۋىلدىق وكرۋگى اكىمى اپپاراتىنىڭ باس مامانى:
– مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرمىن. التىن بەسىگىمىز اۋىلدا تۇرعاندىقتان, ءار ءتۇرلى ماسەلەلەرمەن كەلگەن ازاماتتاردىڭ ماسەلەسىن ەشبىر قيىندىقسىز ءتۇسىنىپ, بىردەن كومەكتەسۋگە تىرىسامىن. قازاق ءتىلىن بىلگەندىكتەن اشىق-جارقىن اڭگىمەلەسىپ, ەركىن پىكىر الماسامىز. مەنىڭشە ءار وتانداسىمىزدىڭ جۇرەگىندە قازاق ءتىلى بار. تەك ونى وياتۋ كەرەك. اۋىلدىق ايماقتاردا قازاق ءتىلىن ءبارى بىلەدى. جانە قازاق ءتىلىنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى ماسەلە جوق. ال قالاعا كەلسەڭ, مۇنداي ماسەلە بار ەكەنىن كورەسىڭ. قالادا جاستار قازاقشا سويلەسپەيدى. جۇمىس بارىسىندا ماعان ەكى اقساقال كەلدى. ولار مەنىڭ تۇرىمە قاراپ, سوزدەرىن ورىسشا باستادى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە قاي تىلدە سۇراسا, سول تىلدە جاۋاپ بەرۋىڭ كەرەك. سوندىقتان ورىس تىلىندە جاۋاپ بەردىم دە, «قۇرمەتتى اقساقالدار, قازاق تىلىندە سويلەسسەك قالاي بولادى؟» دەپ سۇرادىم. ولار قۋانىپ كەتتى. «بالام قازاق ەكەن عوي» دەپ جاتىر. مۇنداي ماقتانعا ماسايراپ, ءتىپتى جۇرەگىڭ جىلىنىپ, بىرازعا دەيىن ىشكى بۋىڭ باسىلماي تۇرادى. سول سەبەپتى قازىرگى جاستاردى ەكى-ءۇش ايعا اۋىلعا جىبەرسە, اۋىلدا ءتىلدىڭ, ءدىننىڭ ساقتاۋشىلارى بولىپ وتىرعان اقساقالداردىڭ ولارعا ۇيرەتەرى كوپ بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
ءبىزدىڭ ارالۋاندىعىمىز باسىمدىعىمىز, ال كۇشىمىز بىرلىكتە ەكەنىن ەلباسى ءاۋ باستا ايتقان ەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاپ, تاتۋلىعىمىزدى ارتتىرۋدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ رولىنە ايرىقشا ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سوندىقتان, ءبىز ەڭ الدىمەن تۋعان ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتىمىز. قازاق ءتىلى – ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن!
ۆيكتوريا ترەگۋبوۆا,
جۋرناليست:
– مەن تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنىمىن. ءوزىمدى ۇدايى «ورىستىڭ قازاق قىزىمىن» دەپ تانىستىرامىن. قازاق اۋىلىندا ءوسىپ, قازاق مەكتەبىن بىتىرگەندىكتەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلەمىن. ماماندىعىم – جۋرناليست. جۇمىستان بوس كەزدە قوعامدىق ىستەرگە بەلسەنە قاتىسامىن. قازاقتىڭ دانىشپانى ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقۋ سۇيىكتى ىسىمە اينالىپ كەتكەن. جىرلارىن جاتقا بىلەمىن. قارا سوزدەرىن ۇدايى وقىپ تۇرامىن.
1998 جىلى رەسەيدىڭ ۋليانوۆسك وبلىسىندا تۋعانمىن. انام – جامبىل وبلىسى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ تۋماسى. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, ءىلىم-ءبىلىم ىزدەپ, رەسەيگە بارعان بولاتىن. سول كەزدە اكەمدى جولىقتىرىپ, ەكەۋى شاڭىراق كوتەرەدى. بەس-التى جىل رەسەيدە تۇرعان. سوسىن شەشەم اكەمدى توركىنىنە الىپ كەلىپ تانىستىرىپ, تۋعان جەرىن – قازاقستاندى كورسەتكىسى كەلەدى. 2000 جىلى قازاقستانعا قايتىپ كەلدىك. سودان كەيىن رەسەيگە قايتپاي, قازاقستاندا قالدىق. اكەمنىڭ دە قالاۋى وسى بولدى. قازاق جەرى, ەلىنىڭ قوناقجايلىلىعى ۇناعان بولار.
ءوزىم تارازداعى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەنمىن. مەكتەپتى دە, ۋنيۆەرسيتەتتى دە قازاقشا وقىدىم. ۇلانبەل اتتى شاعىن اۋىلدا تۇردىق. اكە-شەشەم ءبىزدى امالىنىڭ جوعىنان قازاق مەكتەبىنە بەرگەن بولار. بىراق قازىر, قازاق ءتىلىن وسىنداي دەڭگەيدە بىلەتىنىمىز ءۇشىن اكە-شەشەمە العىسىمىز شەكسىز. وزىمنەن ءۇش جاس ۇلكەن اعام بار. ول دا قازاقشانى جەتىك بىلەدى. ول قازىر اۋىلدا, اكە-شەشەمنىڭ قاسىندا.
كەيبىر ادامدار قازاقشا تازا سويلەگەنىمە تاڭ قالادى. ريزا بولادى. ۇلكەن كىسىلەر باتاسىن بەرىپ جاتادى. بۇل – مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت. مەنىڭ ورتام قازاقتىلدى. دوستارىم قازاقتار. قالالى جەردە جۇمىس ىستەي باستاعانىمدا ورىسشا دۇرىس سويلەي المايتىنىمدى ۇقتىم. گرامماتيكام تومەن ەكەن. قازاق ءتىلى مەن ءۇشىن انا ءتىلىم بولىپ كەتكەنىن ۇقتىم سول كەزدە. قالالى جەرگە كەلگەن سوڭ, وسى جەردەگى ادامدار ورىسشا سويلەگەننەن كەيىن, ماماندىعىما قاجەت بولعاننان سوڭ ورىس ءتىلىن قولعا الدىم. قازىر ەكى ءتىلدى دە قاتار ۇستاپ جۇرە الامىن. وزگە تىلدەردى ۇيرەنۋ ماعان قيىن سوقپايدى. تۇسىنبەگەنىمدى قازاقشاعا اۋدارىپ ءبىلىپ الامىن, بولماسا, ورىسشاعا اۋدارىپ ءتۇسىنىپ الامىن.
جالپى ءار قازاقستاندىق مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ءبىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. سول سەبەپتى ءبىز اسسامبلەيا مۇشەلەرى, قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن جاستار, ءوزىمىز سياقتى وزگە ۇلت وكىلدەرىنە كومەك قولىن سوزۋىمىز قاجەت. بىزدە, اسسامبلەيادا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتەتىن ۇيىرمەلەرىمىز جوق ەمەس, ەندى سول ۇيىرمەلەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن ارتتىرۋ ءۇشىن, ءوزىمىز بەلسەنە ات سالىسۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن. قازاق ءتىلىنىڭ بىزگە تيگەن پايداسىن ايتساق, جەتىستىكتەرىمىزدى كورسەتسەك, ماڭىزدىلىعىن تۇسىندىرسەك, ولارعا ۇلگى بولا بىلسەك, قىزىعۋشىلىعىن دا ارتتىرا الامىز دەگەن ويدامىن. بۇل ماسەلەگە كوڭىل ءبولىپ, جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن.
سابينا پاك,
تۇركىستان وبلىسى, كورەي ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى:
– مەن قايماعى بۇزىلماعان وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ تۋماسىمىن, قازاق ۇلتىنىڭ بولمىسى مەن مادەنيەتى وزىندىك مانگە يە, تاتۋلىعى تۇراقتى مەكەننىڭ ءتول پەرزەنتىمىن. مەن, بىرىنشىدەن, قاسيەتتى قازاق جەرىندە تۋعانىما شەكسىز باقىتتىمىن. وسىناۋ بەيبىت ەلدە كۇن كەشىپ, قازاق تىلىندە تازا سويلەگەنىم – مەن ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ, حاكىم ابايدى تانىعانىم ءۇشىن, قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ارقىلى ونىڭ قاراسوزدەرىن وقىعانىم ءۇشىن قۋانامىن. قازاق ءتىلىنىڭ شەكسىز قۇدىرەتىن بالا كەزىمىزدەن سەزىنىپ وستىك. ويتكەنى ءبىز وتباسىمىزدا تەك قازاق تىلىندە سويلەيمىز. ابايدىڭ ولەڭدەرىن باۋىرلارىممەن بىرگە تالاسا-تارماسا وقيمىز.
قازىرگى كۇنى ۋنيۆەرسيتەتتە دە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتىرمىن. تۋعان اعام ابايدىڭ قارا سوزدەرىن جاتقا ايتادى. سونىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق سايىستارعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ ءجۇر. ء«وزىمنىڭ اينام – اعام» دەپ ايتا الامىن. ءبىز ۇيدە ءوزىمىز حاكىم ابايدىڭ سوزدەرىن, ونىڭ ىشىندە 31-قارا ءسوزىن كورەي تىلىنە اۋداردىق. سوندىقتان وزدەرى قازاق بولا تۇرا, قازاقشا سويلەمەيتىن جاستار مەنى قاتتى تاڭعالدىرادى. ولار نە سەبەپتى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەيىنگى ورىنعا قويادى دەپ ويلانامىن. كەلەشەكتە قازاق ءتىلىنىڭ كەڭ قانات جايۋى ءۇشىن قازاق توپىراعىن باسىپ, اۋاسىمەن تىنىستاپ, وسى مەكەندە كۇن كەشىپ جۇرگەن ءاربىر ازامات تەك قازاق تىلىندە تازا مۇدىرمەي, كەدەرگىسىز سويلەسە دەيمىن. ەگەر دە بىزگە قوعامدىق ورتادا ورىس نەمەسە وزگە تىلدە ءتىل قاتسا, تەك قازاق تىلىندە عانا جاۋاپ بەرۋ ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىن جارقىن ەتە الامىز. عاسىرلار قويناۋىنان كەلە جاتقان مول قازىناسىن كەيىنگى جاسقا ناسيحاتتاي الامىز. وسى ارقىلى بىزگە بابالارىمىزدان جەتكەن اسىل مۇرانى ۇلىقتاي الامىز دەر ەدىم. ءسوز سوڭىندا ءاربىر جاستى قازاق ءتىلىن ارداقتاپ, انا ءتىلىن قۇرمەتتەۋگە, قوعامدىق ورىنداردا تەك قانا قازاقشا سويلەۋگە شاقىرامىن. تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, قازاق ءتىلىمىز عۇمىرلى بولسىن!
ۆالەنتينا تاليۋس,
ىلە اۋدانى, №18 قاراوي ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى:
– مەن ليتۆان قىزىمىن. بىراق وزگە ۇلت وكىلى بولسام دا, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى مەڭگەرىپ جانە قۇرمەتتەپ كەلەمىن. مەن 1994 جىلى رەسەيدىڭ استاراحان قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىم. جاسقا تولماي جاتىپ وتباسىمىزبەن بىرگە اتىراۋ وبلىسىنداعى قازىرگى قۇرمانعازى اۋىلىندا تۇراتىن اتا-اجەمنىڭ ۇيىنە كوشىپ كەلدىك. سودان بەرى مەن اتام حاسانبەك پەن اجەم نينانىڭ تاربيەسىندە بولدىم. اتام مەنى كىشكەنتاي كەزىمنەن قازاقشا سويلەۋگە ۇيرەتتى. سونىمەن قاتار بىرگە جۇرگەن دوستارىمنان جانە كورشىلەرىمنەن ۇيرەنگەنىم تاعى بار. 5 جاسىمنان باستاپ قازاق تىلىندە سويلەي باستادىم. مەملەكەتتىك ءتىل – ومىرىمدە ەرەكشە ورىن الادى. مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورنىن ورىس تىلىندە بىتىرسەم دە, مەن مەملەكەتتىك تىلگە بايلانىستى ءار ءتۇرلى وليمپيادا, سايىستارعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنىپ ءجۇردىم. قازىرگى تاڭدا الماتى وبلىسىنداعى ىلە اۋدانىنىڭ مەكتەبىندە پەداگوگ-پسيحولوگ بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. مۇندا قازاق ءتىلىن ءبىلۋ بالالارمەن ءتىل تابىسۋىما كومەكتەسەدى. مەنى قازاق ۇلتىنا, قازاق تىلىنە قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەتكەنى ءۇشىن اتا-اجەمە شەكسىز ريزامىن. مەنىڭ ويىمشا, مەملەكەتتىك ءتىل – تەك قازاقتىڭ ءتىلى ەمەس, قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ ۇلتارالىق ورتاق ءتىلى.
نارگيزام ماحمۋدوۆا,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنداعى نۇر-سۇلتان قالالىق «جاڭعىرۋ جولى» رجق شتابى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– مەن قازاقتىڭ تىلىنە, سالت-داستۇرىنە قۇرمەتپەن قاراپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ, قولدانىپ, ناسيحاتتاپ ءجۇرمىن. «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل, ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە» دەمەكشى, مەنىڭ ەكى انا ءتىلىم بار. انا سۇتىمەن دارىعان جانە سۇيگەن جەرىمنىڭ توپىراعىمەن دارىعان ۇيعىر ءتىلى مەن قازاق ءتىلىن اجىراتۋ – مەن ءۇشىن مۇمكىن ەمەس! مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن ءاربىر ازاماتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى – پارىز. وتانداستارىمىز قازاق ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك. قاي ۇلت بولماسىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى اسا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان الداعى ون جىلدا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ بويىنشا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تۋىندامايدى دەپ سەنەمىن.
مەملەكەتتىك ءتىلدى بەسىكتەن باستاپ دامىتىپ, بەسىك جىرىن ايتۋ قاجەت. بالاباقشادا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا اسا ءمان بەرگەن ءجون. سونىڭ ناتيجەسىندە ءجاسوسپىرىم ەسەيىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرىسكەن ساتىندە قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدەن قيىندىق كورمەيتىنى ءسوزسىز!
سۆەتلانا كريۋگەر,
قىزىلوردا وبلىستىق «قوعامدىق كەلىسىم» كمم ساراپشىسى:
– مەنىڭ ۇلتىم – نەمىس. ەلباسى الاشتىڭ اناسىنا بالاعان قاسيەتتى سىر ەلىندەگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قىزىمىن. قازاق جاستارىنىڭ تۇڭعىش كوشباسشىسى, اتاقتى عاني مۇراتباەۆ دۇنيەگە كەلگەن كيەلى قازالى اۋدانىنىڭ تۋماسىمىن. قالىڭ قازاقتىڭ ورتاسىندا ءوستىم. سىر ەلىندەگى ىستىق كۇننىڭ نۇرىنا شومىلىپ, مايلى توپىراعىن كەشىپ, ارىقتاعى سۋىندا قازاقتىڭ قارا دومالاق بالالارىمەن قاتار ويناپ ءجۇرىپ قازاق ءتىلىن قالاي بىلمەيىن؟! مەنى ەشكىم قازاق ءتىلىن ۇيرەن دەپ قيناعان جوق. ءوزىم ۇيرەندىم. ونى مەنىڭ بويىما قازاقتىڭ ورتاسى ءسىڭىردى. قازاق ءتىلىن ءبىلۋدى وتباسىنداعى تاربيەمەن دە بايلانىستىرامىن. اتام قازاق تىلىندە وتە جاقسى سويلەيتىن, قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرىن قۇرمەت تۇتاتىن. ۇلتى قازاق جولداستارى دا كوپ ەدى. اتام مەنى قازاق بالاباقشاسىنا بەردى. تاربيەشى اپايلار مەنى «قازاقتىڭ سارى قىزى» دەپ اتايتىن. قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيمىن, ساۋاتتى جازامىن, ورنىقتى ويلايمىن.
مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «جۋرناليستيكا» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الۋعا بەل بۋدىم. وندا ورىس توبىنىڭ اشىلمايتىنىن ەستىگەن كەزدە, ويلانباستان قازاق بولىمىنە قۇجاتتارىمدى تاپسىردىم. وتانىمنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن تولىق مەڭگەرگەنىم مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت! وسى كۇنگە دەيىن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋىمنىڭ وڭ ناتيجەسى دەپ ەسەپتەيمىن. مەنىڭ ومىرلىك سەرىگىم دە – قازاقتىڭ جىگىتى. ويتكەنى مەن جانىممەن دە, جۇرەگىممەن دە قازاققا اينالعانمىن. بۇگىنگى كۇنى جانەركە مەن جانسايا ەسىمدى قاراكوز قىزدارىم قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الۋدا. قازاق تىلىندە ەركىن سويلەگەنىمدە ماعان – كوك كوز, سارى شاشتى جانعا قازاقتاردىڭ وزدەرى تاڭىرقاي قارايدى!
ۇلى اباي اتامىز «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا بار قالان» دەپ ايتقانداي, مەن بۇل ومىردە ءوز ورنىمدى تاپتىم دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىن.
دايىنداعان
راۋان قابيدولدا,
«Egemen Qazaqstan»
