سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك قارساڭىنداعى ەلىمىزدەگى ساياسي احۋالدىڭ ۇلتتىق قىرىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ جولىندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, رەفورمالاردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋدىڭ ماڭىزى ارتتى. ەلباسى ءبىر مەزگىلدە ىسكە اسىرۋدى ماقسات ەتكەن دەموكراتيا دا, ازاماتتىق قوعام دا, مەملەكەت قۇرۋ دا تۇبىندە ۇلت ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەتىندىگىن جاقسى ءتۇسىندى. سوناۋ 1990 جىلى «قازاقستان كوپۇلتتى, ونىڭ بىرەگەيلىگىنىڭ ءوزى دە وسىندا», دەگەندى تۇڭعىش پرەزيدەنت بەكەر ايتپاسا كەرەك.
ەلباسى ەگەمەندىگىن العان كەزدەن باستاپ قازاقستاننىڭ الدىندا كوپۇلتتى ەلدىڭ مەملەكەتتىك سايكەستىگىن, ياعني ازاماتتىعىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىن شەشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا كوپ كوڭىل ءبولدى. سەبەبى جاس تاۋەلسىز مەملەكەت ءۇشىن ازاماتتىق بىرەگەيلىك ەل دامۋىنىڭ باستى فاكتورى جانە ونىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ العىشارتى بولاتىن. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي جانە دەموگرافيالىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى قازاقستاندىق, ۇلتتىق نەمەسە مەملەكەتتىك بىرەگەيلىك دەۋگە دە بولادى. ەلىمىزدىڭ كوپەتنوستى قۇرامى مەن كوپكونفەسسيالىعىن ەسكەرە وتىرىپ مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ازاماتتىق سايكەستىكتىڭ شەشىمىن تابۋ قاجەتتىگىن كورىپ, ماسەلەنىڭ استارىنا تەرەڭ ءۇڭىلدى.
وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ-اق ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋ جانە قازاقستاندىق سايكەستىكتى نەمەسە تاقىلەتتەستىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ جەكە مودەلىنىڭ نەگىزىنە ەتنوستىق ەمەس, ازاماتتىلىق قاعيداتىن الىپ, جۇزەگە اسىردى. ەلباسى «...ءبىز ساياسي, ازاماتتىق بىرلىككە ۇمتىلىپ وتىرمىز جانە دە قازاقستان حالقى الدەبىر جاڭا ەتنيكالىق قاۋىمداستىق رەتىندە ەمەس, ءتۇرلى ۇلتتار ازاماتتارىنىڭ قاۋىمداستىعى رەتىندە كورىنۋگە ءتيىس, وسى زامانعى قازاقستاننىڭ بىرەگەيلىگى – ەتنوستىق سانالۋاندىعىندا. ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتىمىز – قوعامدى ودان ءارى توپتاستىرۋ جانە ءبىرتۇتاس قازاقستاندىق, باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتى قالىپتاستىرۋ», دەپ, ماسەلەنى تۋراسىنان قويدى.
ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى نەمەسە بىرتەكتىلىكتى جەكە ادامنىڭ الەۋمەتتىك بىرەگەيلىگىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرعان جاعدايدا, ن.ءا.نازارباەۆ ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ ءاربىر تۇرعىنى ءوزىن ەتنوسىنا قاراماستان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى, ياعني قازاقستاندىق رەتىندە سەزىنۋى, ءوزىنىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعىن قازاقستانمەن بايلانىستىرۋى كەرەك. ازاماتتىڭ ءوزىن وسى مەملەكەتپەن, ونىڭ ماقساتتارى جانە مادەني, ەتنوستىق, تىلدىك, ءدىني ارالۋاندىلىققا نەگىزدەلگەن جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتارىمەن بىردەي ساناۋى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇزىلمەي جالعاساتىن وسىناۋ ۇدەرىستە ءوزىنىڭ رۋحاني بايلانىسىن ۇعىنۋى, سول سياقتى مەملەكەت پەن قوعام ومىرىنە بەلسەندى قاتىسۋى نەمەسە ارالاسۋى سول مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ العىشارتى بولدى. وسى نەگىزدە بىرىككەن حالىق مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا مۇددەلى بولادى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ جانە دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, وسى ماسەلەگە دەگەن ءوزىنىڭ جاڭا كونتسەپتۋالدىق ۇستانىمى – قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن نەگىزدەدى. سوندىقتان دا بۇگىن ءبىز بىرلىكسىز ۇلتتىڭ بولمايتىنىن, ۇلتسىز مەملەكەتتىڭ قالىپتاسپايتىندىعىن, ال مەملەكەتسىز بولاشاقتىڭ جوقتىعىنا كوز جەتكىزىپ, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بىرلىگى «ارالۋاندىقتاعى بىرلىكتە» ەكەندىگىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. ەندەشە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, قوعامدىق بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى بۇرىنعىشا وزىنەن-ءوزى اسپاننان تۇسە قالعان سىي رەتىندە ەمەس, كەرىسىنشە, بار بولمىسىمىزبەن ونىڭ ادام ايتقىسىز جاۋاپكەرشىلىك پەن شىدامدىلىقتى, ەڭ باستىسى, ادامگەرشىلىك پەن سىيلاستىقتى, كوپ تەر توگۋدى تالاپ ەتەتىن ەڭبەك ەكەندىگىن تۇيسىنگەن ابزال. وسىلاي بولعاندا عانا قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ جۇرەگىنىڭ تۇبىندە قازاقستاندىق پاتريوتيزم سەزىمى ۇيالايتىنى انىق.
ارينە, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ەتنومادەني جانە دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدان بولشەكتەنىپ كەتكەن قوعامدا بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. دەگەنمەن ماسەلە قانشالىقتى قيىن بولسا دا, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ العىشارتتارى بار بولاتىن. بۇل – ەڭ الدىمەن ورتاق تاريح پەن مەنتاليتەت جانە ۇلتارالىق كەلىسىم. مەملەكەت تە ءوز كەزەگىندە قاجەتتى شارالاردى ىسكە اسىرىپ, ادامداردىڭ سانا-سەزىمىن وزگەرتىپ, ولاردىڭ بەتتەرىن بەرى قاراتۋعا جاعداي جاساۋعا كىرىستى. ەڭ الدىمەن تۇرالاپ قالعان ەكونوميكانى كوتەرىپ, حالىقتىڭ الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدى قولعا الۋدىڭ ماڭىزى زور ەدى. حالىققا تاۋەلسىزدىك العان قازاقستاننىڭ الداعى ۋاقىتتاعى دامۋىنىڭ باعىت-باعدارىن, ماقسات-مۇددەلەرى مەن پەرسپەكتيۆالارىن تاپتىشتەپ تۇرىپ ءتۇسىندىرىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ, ءسوز بەن ءىستىڭ اراسىن الشاقتاتپاي ولاردىڭ جۇرەگىنە سەنىم ۇيالاتۋ قاجەت بولدى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا ازاماتتىق بىرەگەيلىك پەن ازاماتتىق قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزى قالانىپ, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ قالىپتاسا باستاۋى كوپۇلتتى جانە كوپدىندى ەلدە ويداعىداي ىسكە اسىرىلىپ جاتقاندىعىنا كوپ ءمان بەرىلدى. ويتكەنى «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات دەگەن» ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندىق جول» ۇستانىمىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قوعامدىق كەلىسىم مەن ازاماتتىق تاتۋلىق قاجەت بولدى. قازاقستانداعى تۇراقتىلىق كوپەتنوستىق قوعامعا جانە ۇلتارالىق كەلىسىمگە ارقا سۇيەيتىنى بەلگىلى. وسى ۇستانىمعا ساي ۇلت ساياساتىن ساياساتتاندىرۋعا جول بەرىلمەدى. كەرىسىنشە, قازاقستاندى مەكەندەگەن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ومىرلىك قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني ماسەلەلەرگە كوپ كوڭىل ءبولىندى. ناتيجەسىندە, ەلباسى قازاقستاندا ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك قازاقستاندىق مودەلىن قۇردى. كەز كەلگەن ەتنوسقا جانە دىنگە جاتاتىن قازاقستاندىق – تەڭ قۇقىلى ازامات, ءبىرتۇتاس ازاماتتىق قوعامنىڭ اجىراماس بولىگى. بۇل, شىن مانىندە, الەۋمەتتىك باعدارداعى نارىق, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق توزىمدىلىك, الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىق ۇستانىمدارىنا ارقا سۇيەيتىن كۇشتى, ومىرشەڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ ەدى. ەلباسى اسەمدىك پەن اقىلعا سىيىمدى تۇتاستىق استاسا كەلىپ, ۇلتتىق داستۇرلەر مەن دەموكراتيالىق ۇستانىمدار قالىپتاستىراتىن ەركىن قوعام», دەپ وسى ماسەلەدەگى «قازاقستاندىق ۇستانىمدى» ناقتىلاپ تا بەردى.
«قازاقستاندىق جول» تۇراقتىلىقتان – جاڭعىرۋ ارقىلى – وركەندەۋگە جەتۋدى كوزدەيدى. ەلباسى ونى بارلىق ەتنوستار ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن نىعايتۋ باعىتىمەن تىعىز بايلانىستىرا قارادى. وسى تۇستا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ەڭ شەتىن دە ماڭىزدى ءورىسى ۇلتارالىق قاتىناستار ەكەندىگىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ, ول ەكسپەريمەنت جاسايتىن جەر ەمەس, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار دا, ازاماتتىق قوعامداردىڭ ينستيتۋتتارى دا بىردەي جاۋاپتى دەپ ۇنەمى ەسكەرتۋمەن بولعانىن ەسكە سالعان ءجون.
سونىمەن بىرگە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ سويلەگەن سوزدەرىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك قازاقستان قوعامىنداعى تاتۋلىق پەن بىرلىكتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا باسا نازار اۋداردى. سايىپ كەلگەندە, قوعامنىڭ بىرلىگى مەن ۇلتارالىق كەلىسىم, تولەرانتتىلىق جانە ورتاق تاريحي تاعدىر سياقتى حالىق قۇندىلىقتارى, جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق بىرلىك پەن ەتنوسارالىق ءوزارا قۇرمەتتىڭ قازاقستاندىق مودەلى ەلدەگى جۇرگىزىلىپ جاتقان ۇلت ساياساتىنىڭ نەگىزىنە اينالدى. ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلىمىزدەگى مىزعىماس بىرلىكتىڭ ۇيتقىسى, سارقىلماس بەرەكەنىڭ باستاۋى, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ەڭ باستى كەپىلى بولماق.
قازاقستاندا ەلدىڭ اتا زاڭىنا سايكەس حالىقتاردى الالامايتىن, بارشانىڭ ەركىن دامۋىنا مۇمكىندىك جاسايتىن اشىق ساياسات جۇرگىزىلەدى. وسىلايشا قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كەلىسىم مودەلىن جاساۋعا بارلىق ۇلت وكىلدەرى ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا مۇمكىندىك الدى. وسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاندىق مودەلدىڭ ەتنوستىق, كونفەسسيالىق جانە تىلدىك سانالۋاندىلىعى, ەلدەگى ەتنوستاردىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلىن دامىتۋ, تاعاتتىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىك, قازاق ەتنوسىنىڭ توپتاستىرۋشى ءرولى جانە قازاق حالقىنىڭ بىرلىگى سياقتى قاعيداتتارى ەكشەلىپ شىقتى. ەڭ باستىسى, ۇلتتىق بىرلىكتىڭ بەرىكتىگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن بارلىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن تۇسىنگەن ءجون.
بۇل – قوعامدا مەملەكەتتىك جانە پاتريوتتىق سانا-سەزىمدى وياتۋدىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن قادام بولدى. وسى جاعدايلار ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆقا «...ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىمىز ءبىرماندى, ول – قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ ساياسي تۇتاستىعىنىڭ باسىمدىعى, ءبىزدىڭ ورتاق ازاماتتىعىمىزدىڭ بىرەگەيلىكتىڭ بارلىق باسقا تۇرلەرىنەن باسىمدىعى», دەگەن قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. ويتكەنى, سوندا عانا بۇكىلقازاقستاندىق بىرەگەيلىك ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىنىڭ وزەگىنە اينالادى.
قازاقستان تاڭداعان كوپ ەڭبەكتى جانە تىنىمسىز جۇمىستى تالاپ ەتەتىن جولدىڭ باسى-قاسىندا تۇرعاندىقتان ەلباسى تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا ءاۋ باستان-اق ءتۇيىسۋ نۇكتەلەرىن ىزدەپ, حالىقتار اراسىنداعى كەلىسىم مەن سەنىم ايماقتارىن كەڭەيتۋگە بار كۇشىن سالدى. ۇلتتىق ماسەلەنى ادىلەتتى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى مەن ينستيتۋتى رەتىنە 1995 جىلى قازاقستان حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسىن قۇرىپ, ونى ءتۇرلى ۇلتتار ازاماتتارىنىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرۋدىڭ, ءتۇرلى ەتنوستار وكىلدەرىن ازاماتتىق تۇتاستىرۋ قۇرالدارىنىڭ بىرىنە تەڭەدى جانە ۇلت ساياساتىن ىلگەرىلەتۋدىڭ باستى قۇرالى دەپ ەسەپتەدى. ۇلتتىق ساياساتتىڭ باستى قاعيداتتارى ايقىندالدى. ول مامىلەگە نەگىزدەلگەن قوعامدىق تۇراقتىلىق, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ بولاتىن. بۇل ماسەلەنى شەشۋدە ەۆوليۋتسيالىق ۇستانىمعا باسىمدىق بەرىلدى. اسسامبلەيانى قۇرۋداعى باستى ماقسات – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ. سونىمەن قاتار الدا تۇرعان ماقساتتاردىڭ اراسىندا ەلدىڭ ەتنوستىق دارالىعىن دامىتۋ مەن ۇلتتىق-مادەني سانالۋاندىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ قۇقىق تەڭدىگى نەگىزىندەگى ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىق, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن كوپۇلتتى حالىقتىڭ بىرلىگىنە قول جەتكىزۋ.
بۇل ماسەلەدە ەشبىر كۇدىك كەلتىرمەي ۇعىنىپ الاتىن ەكى اقيقاتتىڭ بارلىعىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ەسكەرتكەن بولاتىن: قازاقستان ارقاشان دا كوپەتنوستى مەملەكەت بولادى جانە ءبىزدىڭ كوپەتنوستىعىمىز – وراسان زور مادەني, ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەسۋرس. ۇلتارالىق قاتىناستارعا مۇقيات بولۋ, وندا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە دەر كەزىندە قۇلاق اسۋ قاجەتتىگىنە سول كەزدىڭ وزىندە-اق كوڭىل اۋدارىلدى. ويتكەنى تۇراقتىلىق كوپەتنوستىق قوعامعا جانە ۇلتارالىق كەلىسىمگە ارقا سۇيەيدى. ال ۇلتارالىق كەلىسىم – ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزى بولدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ ۇندەسۋىن جولعا قويىپ, جالپى قازاقستاندىق ازاماتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن كوپ مادەنيەتتى قوعام قالىپتاستىرىلدى. ۇيلەسىمدى ءتىل ساياساتى ىسكە اسىرىلىپ, ەلىمىزدىڭ رۋحاني تۇلەۋىن, ونىڭ دىنارالىق كەلىسىمى مەن قوعامدا ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن جاتسىنباۋىنا قول جەتكىزدىك. ەندەشە ۇلتتىق كەلىسىمنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ قاتارىنا قازاقستاندى رۋحاني كەلىسىم ەلىنە اينالدىرۋدىڭ دا جاتاتىنىن ەستەن شىعارماعان ابزال. بۇل جاعداي ازاماتتارىمىزدىڭ ساناسىنداعى بەتبۇرىسقا اكەلدى. ءسويتىپ, ءبىز قازاقستان ءۇشىن كوپۇلتتىلىق قوعامنىڭ كەمشىلىگى ەمەس, قايتا ارتىقشىلىعى ەكەندىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدىك. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستان جاعدايىندا «وسال تۇسىمىز» دەپ سانالعان كوپەتنوستىعىمىز بەن كونفەسسيالىعىمىزدى ءوز ارتىقشىلىعىمىزعا اينالدىرا الدىق. ول جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى ءبىزدىڭ ۇلتارالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە «كوپقىرلىلىقتىڭ بىرلىگى» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا العاندىعىمىزدا بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك ساياسات ۇلتتىق بىرلىككە, قوعامنىڭ توپتاسۋىنا باعىتتالعان جاعدايدا ەلدىڭ الەۋمەتتىك مۇمكىندىگىن ەسەلەي تۇسەرى انىق. قازاقستانداعى ساۋاتتى ۇلتتىق ساياساتتىڭ ارقاسىندا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاقتاردىڭ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ مەن بارلىق ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق بەلگىلەرى بويىنشا قۇقىقتارىن شەكتەۋگە جول بەرىلگەن جوق. ءسويتىپ, تۇراقتىلىق ساقتالىپ, قازاقستاندىق قوعام ۇلتتىڭ دامۋ مەن وركەندەۋ جولىندا بىرىگۋىنە جاعداي جاسالدى.
ۇلتتىق بىرلىكتىڭ بەرىكتىگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن بارلىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن رۋحاني كەلىسىم كۇنى, قۇربان ايت, پاسحا سياقتى داستۇرلەر قالىپتاستىرىلدى. قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى ۇلتتىق كەلىسىم مەن ءدىني تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن بىرەگەي قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا جەتكىزدى. بۇل قوعامنىڭ اسىل مۇراتتارىنا تاۋەلسىزدىك, بىرلىك, كەلىسىم جانە وركەندەۋ جاتادى. سوندىقتان قازاقستان – ءبىرتۇتاس جەر, ءبىرتۇتاس حالىق, ءبىرتۇتاس بولاشاق مەكەنىنە اينالدى. مۇنداي كوپۇلتتى قوعامدا, ۇلتارالىق قاتىناستار ماسەلەسىندە ەشقانداي قوسارلانعان ستاندارتتارعا جول بەرىلمەۋى ءتيىس.
جاڭا جاعدايلاردا جالپىازاماتتىق, ساياساتۇستىلىك جانە جالپىحالىقتىق ينستيتۋت بولۋى ءتيىس. اسسامبلەيا – ناعىز جالپىحالىقتىق وكىلدىك. قحا جاڭا مىندەتتەرىنىڭ قاتارىنا زاماناۋي جۇيەلى مودەرنيزاتسيالاۋ مىندەتتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن قوعامدىق سانا-سەزىمدى قالىپتاستىرۋ, ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ مەن بىرلىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋ جاتادى. ال جالپى العاندا, اسسامبلەيانىڭ ەڭ باستى مىندەتى – ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ. ولاي بولسا, قازاقستاننىڭ جاعدايىندا ۇلتتىق كەلىسىم مەن مادەنيەتتەردىڭ ۇندەسۋى سونىمەن بىرگە دىندەردىڭ ۇندەسۋى دەگەندى اڭعارتسا كەرەك. ول «بىرلىك الۋاندىقتا, كوپۇلتتىلىقتا, كوپكونفەسسيالىقتا» دەگەن قاعيداعا نەگىزدەلەدى جانە باسقا وركەنيەتتەردىڭ, مادەنيەتتەردىڭ بار ەكەندىگىن, ولاردىڭ دا تەرەڭ تاريحىمەن, دىلىمەن ساناسۋ كەرەكتىگىن ەسكەرەدى. ەندەشە مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ بايلانىسى جاعدايىندا ءومىر سۇرە ءبىلۋ, وعان ۇيرەنۋ قازاقستاندىق قوعام ءۇشىن وتە ماڭىزدى قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبىرى دەپ تۇسىنگەنىمىز ءجون. قازاقستاندا قازىرگى كەزدە ۇلتارالىق جانە كونفەسسيالىق كەلىسىمنىڭ ءتيىمدى جۇيەسى نەگىزىنەن قالىپتاسقان. ول قوعامدىق-ساياسي جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋدىڭ ەلەۋلى فاكتورى بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان دا ءدىن ماسەلەسىنىڭ ساياساتتانۋىنا جول بەرمەۋ ءبىزدىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتىمىز دەپ ۇعىنعان دۇرىس. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندىق كونفەسسيالاردىڭ جەتەكشىلەرى اسسامبلەيانىڭ مۇشەلەرى. ەندەشە ءدىن دە كوپتەگەن حالىقتىڭ ۇلتتىق توپتاسۋ فاكتورىنا اينالۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ابزال. ساياسي رەتتەۋ ءداستۇرى دارمەنسىز جاعدايدا قۇداي ءسوزى تاتۋلاسۋ مەن ءۇمىتتىڭ جالعىز قۇرالى بولىپ قالا بەرەدى. ءدىننىڭ دىڭگەگى – داستۇرمەن بەرىك دەگەن بار. ول دەگەن ءسوز سول زايىرلى قوعامنىڭ داستۇرلەرى مەن مادەني ۇدەرىستەرىنە ساي كەلەتىن ءدىني سانا قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن مەڭزەيدى. سوندىقتان قازاق قوعامىنىڭ الدىندا مەملەكەتتىڭ, قوعام مەن ءدىننىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ مودەلىن تابۋ مىندەتى تۇردى. الايدا زايىرلىلىق دەگەن اتەيستىك دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. كەرىسىنشە, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, زايىرلى دەگەنىمىز – ىلگەرىشىل, بەيبىت سۇيگىش, تولەرانتتى, اشىق قوعام دەگەندى اڭعارتادى.
قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسى دەگەننىڭ ورنىنا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەگەن جاڭا اتاۋى بەرىلگەندە وعان قوعامدى ودان ءارى توپتاستىرۋ باستى ماقسات رەتىندە جۇكتەلگەن بولاتىن. ياعني بولاشاقتا اسسامبلەيا تاريحىن تۇراقتىلىق تاريحىنا اينالدىرۋ مىندەتى تۇردى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اسسامبلەيا قۇرۋ ارقىلى ۇلتارالىق بىرلىكتىڭ ستراتەگيالىق دەربەس جولىن تاپتى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى كىرىكتىرۋشى مودەلىن دۇنيەگە اكەلدى. ول «سانالۋاندىلىقتاعى بىرلىك» جانە ء«بىر ەل, ءبىر تاعدىر» سياقتى ەتنوسارالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى نەگىزىندە ىسكە اسىرىلۋدا.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى
