رۋحانيات • 06 قاراشا، 2020

اندە دە تاعدىر بار...

166 رەت كورسەتىلدى

«قۇلاقتان كىرىپ، بويدى الار» دەيدى ۇلى اباي ءان جايلى. ساناڭدا سىلكىنىس تۋدىرىپ، جان دۇنيەڭدى الەمتاپىرىق كۇيگە بولەيتىن ونەردىڭ وسى ءبىر ەرەكشە ءتۇرىنىڭ بار قۇدىرەتى تەك اۋەنىندە عانا ما؟ مۋزىكانى جۇرەككە مىڭ ەسە اسەرلى ەتىپ جەتكىزۋدە ورىنداۋ شەبەرلىگىنىڭ دە الار ورنى وراسان. كوڭىل كوزىنەن وتكىزىپ، جۇرەك پەرنەسى ءدوپ تابىلىپ ايتىلعان ءان تىڭداۋشىسىنىڭ دا ساناسىندا ۇزاق ۋاقىت ساقتالارى ءسوزسىز. وسى ورايدا: «شىركىن، ايتۋشى مەن بولعاندا، ۇنەمى ۇقتىرۋشىم سەن بولسايشى، اباي!» دەيتىن ءان ءدۇلد ۇلى ءبىرجان سال تىلەگىنىڭ استارى دا وسى ويىمىزبەن توقايلاسسا كەرەك.

ءيا، ءان دەگەنىمىز – سىعىم­دالعان درا­ما­تۋرگيا. مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ءىليا جا­قانوۆ انگە وسىنداي انىقتاما بەرەدى. دەمەك، ءاننىڭ تاعدىرىن زەردەلەپ، جۇرەك كوزىنەن وتكىزىپ، سەزىنىپ ايتۋ – ورىنداۋ­شىدان دا ساليقالى زەرتتەۋ مەن سالماقتى ساراپتامانى قاجەت ەتەدى ەكەن. جۇرەكتەن شىققان ءاننىڭ جۇرەككە جەتۋى دەپ جاتاتىنىمىز دا ورىنداۋدىڭ وسى تالابى ورىندالعاندا عانا جۇزەگە اسسا كەرەك.

ماسەلەن، ايگىلى ء«ترانس­سىبىر ەكسپرەسى» فيلمىندەگى ساي-سۇيەگىڭىزدى سىرقىراتىپ، جانىڭىزدى الەمتاپىراق كۇيگە تۇسىرەتىن:

ومىرگە ەرتە تۋىپ اسىعا وسكەن،

دۇنيەگە ادام قوناق تۇنەي كوشكەن.

ەر تۋىپ، ەل قورعاعان اتا-بابا،

بۇل كۇندە ءىزى جاتىر، توزاڭى وشكەن...

– دەپ، ەن دالانى شارلاپ، دارقان دۇنيەنى دۇبىرلەتىپ وتكەن بابالار ءۇنىن قۇلاعى­مىزعا اكەلەتىن شاكەن ايما­نوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «جيىر­ما بەس» اتالاتىن كەڭ تىنىستى وسى ءبىر كەرە­مەت ءان ەسىڭىزدە بولار. دا­ۋىس مۇمكىندىگى الەمدى مويىن­داتقان كۇمىس كومەي ءانشى، كاسىبي مۋزىكا مامانى ەمەس، قاراپايىم اكتەر ورىنداعان بۇل ءان قاي-قايسىمىزدىڭ دا جانىمىزعا سونداي جاقىن. اۋەن استارىنان ۇلى دالانىڭ ءۇنىن ەستىگەندەي راحاتتاناسىز، جۇرەگىڭىز شىمىرلاپ، سوزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز كۇيدى باستان كەشەسىز. سەبەبى اندە تاعدىر بار، ءار سوزىندە تاپجىلتپاي تىڭداتار سەزىم بار...

بۇل مىسالدى بەكەر كەل­تىرىپ وتىرعان جوقپىز. جۇ­رەكتەن شىققان ءاندى جۇرەك­تەرگە جەتكىزۋ ءۇشىن تەك الاپات داۋىسقا يەلىك ەتۋ جەت­كىلىكسىز، مۋزىكا تابيعاتى كەمەل ءبىلىم مەن بيىك پارا­ساتتىڭ يەسى بولۋدى دا قاجەت ەتەدى. سەبەبى ءاننىڭ دە ءوز تاع­­دىرى، ءوز مىنەزى، ءوز ءبىتىمى بولادى. سونى دىتتەگەن دەڭ­گەيىنە جەتكىزىپ ورىنداماۋ – ۇلى ونەرگە جاسالعان قياناتتىڭ ۇلكەنى. ماسەلەن، اقان سەرىنىڭ جاھانعا ءماشھۇر «بالقاديشا» ءانىن الىپ قارايىق. بالقاديشا ءانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا كەلگەندە كوپتەگەن بەيماعلۇم جايتتاردى انىقتاپ، زەرتتەۋ جازىلعانعا دەيىن حالىق تەرىس ءتۇسىنىپ كەلگەن دۇنيەلەردى دايەكتەپ، اقان سەرى انىنە قوسار بالقاديشانىڭ ومىردە بولعان ادام ەكەنىن، فوتوسۋرەتىنە دەيىن ءباسپاسوز بەتىنە جاريالاپ، كوزايىم ەتكەن مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ءىليا جاقانوۆ ءان كەيىپكەرىنىڭ اقان سەرىنىڭ ەشقانداي دا عاشىعى بولماعانىن، سەرىنىڭ ءانى تەك بويجەتكەن بالقاديشانىڭ سۇلۋلىعىنا، ونەرىنە سۇيسىنگەندىكتەن تۋعان تۋىندى ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. سونىمەن قاتار ءان ءماتىنىنىڭ كەڭەستىك داۋىرگە لايىقتالىپ بۇرمالانعانىن دا انىق ايتتى. ولەڭ جولدارىنداعى تۇپنۇسقالىق نۇسقاسى كەيىنىرەك ساياسات سالقىنىنىڭ اسەرىنەن «دەگەندە بالقاديشا، بالقاديشا، كۇ­يەۋى سەكسەن بەستە شال قاديشا» بولىپ وزگەرتىلگەنىن دە اقيقات بيىگىنەن زەر­دە­­لەدى. بالقاديشانىڭ سۇيگەن جارى سۇ­­­لەيمەن دەگەن نار تۇلعالى، ەلدىڭ حا­­­لىق قۇرمەتتەگەن ارداقتى ازاماتى بول­­­­عان­دىعىن، ونىڭ «بالقاديشا» ءانىن وتە جاقسى كورگەنىن، بالقاديشاعا ار­نال­­عان انگە سۇيسىنگەننەن، انشىلەرگە، بال­قا­ديشانىڭ وزىنە ۇنەمى ايتقىزىپ، اقان سەرىنىڭ تالانتىنا باس ءيىپ وتكەن ادام ەكەنىن جاقسى بەينەلەپ كورسەتكەن دەرەكتەرى-اق، ءبىزدىڭ بۇگىنگى انشىلەردىڭ «ورىم­دەي قىزدىڭ سەكسەندەگى شالعا ۇزا­تىلدى» دەپ زارلانۋىنىڭ بەكەر ەكەندىگىن قولمەن ۇستاتقانداي ەتىپ دالەلدەپ بەرگەن جوق پا؟!

كەيدە، كەرىسىنشە، ءبىرجان، اقان، مۇحيت، جاياۋ مۇسا سىندى تاعدىرلارى كۇردەلى تۇلعالاردىڭ جۇرەك قىلىن، ىشكى جان دۇنيە يىرىمدەرىن بەرەتىن ءاندى تىم كوتەرىڭكى، جەڭىل-جەلپى ورىندايتىن ءانشىنى تىڭداپ، جان جۇرەگىڭىز قارس ايىرلاتىن تۇستار دا از كەزدەسپەيدى. بۇدان نە تۇيەمىز؟ ءان، اسىرەسە ءداستۇرلى ءان ءوزىن ورىنداماس بۇرىن، كەز كەلگەن انشىگە تۋىندى تاريحىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن دەرەكتىك جايتتارعا قانىعىپ، تەرەڭنەن ىزدەنۋدى جۇكتەيدى. تاعدىرىن ءبىلىپ سال­عان ءان تىڭدارمانىن دا تولعانتپاي جىبەرمەيدى. ياعني، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءبىز ادەبيەتتەن جاتتاپ وسكەن دراماتۋر­گيا زاڭدىلىعى ءان تابيعاتىندا دا الدى­ڭىزدان كەسە كولدەنەڭ شىعادى. ادەبي تەوريا دراماتۋرگيانى ادەبيەتتىڭ ءبىر سالاسى دەپ نەگىزدەسە، دەمەك، ءاندى دە سول درامالىق شىعارمانىڭ سىعىمدالعان نۇسقاسى دەپ قاراۋىمىز كەرەك. اندە دە دراماداعى سەكىلدى وقيعانىڭ باسى، شارىقتاۋ شەگى، اياعى بولادى. سول زاڭ­دى­لىقتارعا باعىنعانى شىنايى شىعادى. داۋىس مەنىكى ەكەن دەپ، قاجەتتى-قاجەتسىز تۇسىندا قۇر ايقايعا باسا بەرەتىن ونەر­پازدى استە ءانشى دەي الامىز با؟ تەگىندە، قۇر ايقاي قۇلاققا ءان دە بولا الماسا كەرەك. وسى ورايدا ايگىلى ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ: ء«اندى ۇيرەنىپ ايتۋ انشىلىك ەمەس، ءاندى زەردەلەپ ايتۋ – انشىلىك» – دەيتىن ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالادى. كەز كەل­گەن ءانشى ورىنداماق ءانىن شاعىن قويى­لىمعا اينالدىرا الۋى كەرەك. سوندا عانا ءان تابيعاتى تولىققاندى اشىلىپ، تاعدىرى تارازىلانىپ، سول زاماننىڭ احۋالى تىڭدارمانىنىڭ كوز الدىندا كولبەڭدەيدى.

...بىردە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ تۋعان جەرى قاسيەتتى قارقارالى وڭىرىنە دەمالىسقا كەلەدى. جانىندا جەرلەسى ءارى اعا دوسى، سىنشىسى قاليبەك قۋانىشباەۆ بار. جول بويى تالاي اڭگىمەنىڭ تيەگى اعىتىلىپ، نە­بىر سىرلار شەرتىلەدى. اۋەلەپ ءان دە شىر­قالادى. كەزەك ءماديدىڭ اتاقتى «قار­قا­را­لىسىنا» كەلگەندە، قاللەكي ءاندى ءۇزىپ جىبەرەدى:

– جۇسىپبەك، ءبىزدىڭ ايتىپ كەلە جاتقا­نىمىز ءماديدىڭ زارى، مۇڭى، ەلىنە دەگەن ەلجىرەگەن جۇرەگىنىڭ ساعىنىشى عوي. ال سول ءماديدىڭ قايراتى، كەگى قاي­دا؟ ءمادي بۇلاي مۇڭايا بەرمەس بولار. ونىڭ مۇڭىنان قايراتى باسىم جان. ەندەشە بۇل ءاننىڭ اياعى ءالى بىتپەگەن. سول جىگەرلى قايرات پەن كەك ارالاسقان قا­جىرلى ءان­نىڭ جالعاسىن سەن تاپ! – دەپ قول­قا سالىپتى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن ءارتىسى حابيبا ەلەبەكوۆانىڭ ەستە­لىگىندە باياندالعانداي، وسى كەزدە جۇسىپبەك ءانشى ءبىر ءسات قاللەكيدەن كوز الماي قا­راپ قالادى. ءبىر ءسات ءماديدىڭ ورنىنا ءوزىن قويىپ، ءان اياعىن ىزدەپ شارق ۇرادى، قاي­تالاپ ايتا بەرەدى. ءاننىڭ ءتورت شۋماعىن ايتىپ بىتىرەدى دە، ەندى اياققى قايىرماسىنا كەلگەندە ىزالانا كەكتەنگەن كۇشتى دە قاي­راتتى داۋىستى قوسادى. داۋىس ەڭ جوعارى ساتىسىنا جەتىپ، قايتا تومەندەي باستايدى. بىراق جاسىق، قامىققان ءۇن ەمەس، سول جىگەرلى، سول قاجىرلى قالپىندا مۇقال­ماي كەلە جاتادى. تومەندەپ كەلگەن ءان دى­بىسى «وۋ، ارقاداعى» دەپ بارىپ تىنىس الا­دى. سوندا كوزى باقىرايىپ، انشىگە ءۇنسىز تاڭدانا قاراپ قالعان قاللەكي: «كوپ­تەن ىزدەگەن، تابا الماي جۇرگەنىمدى تاپ­­تىم. اينالايىن جۇسەكەم، مۇنى ەندى ۇمىتا كورمە، تاعى قايتالا. سەنىڭ مى­نا تاپقان قايىرماڭ ءماديدىڭ عانا وش­پەندىلىك كەگى ەمەس، سول زاماننىڭ تار جول، تايعاق كەشۋىندە قىسپاقتا كەلگەن، ءۇنىن شىعارتپاي، تىرىدەي كومگىسى كەلەتىن باس كەسەر، دۇلەي قارا كۇشتەرىنە كەك شى­عار. سول ىزا، سول كەك بۇگىنگى ۇرپاققا دا جالعاسىپ، ءمادي كورگەن زورلىقتى ەش ۋاقىتتا قايتالاتپاسقا ۇندەيتىندەي. كەك­پەن سۋارعان الماس قىلىشتاي جىگەرلى كۇش بار بۇل قوسقان ءاننىڭ اياعىندا، – دەپ ريزا بولعان ەكەن.

قاللەكي سىندى ءادىل سىنشى، باپ­كەرى بار جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەي انشى­لەر­دىڭ ءاندى جەتكىزۋدەگى وسىنداي ەرەكشە ىقتياتتىعى، وي تەرەڭىن ۇعىنا الىپ، ءان دراماتۋرگياسى مەن تاعدىرىنا ۇل­كەن ىزدەنىس تۇرعىسىنان كەلەتىن تانىم تەرەڭ­دىگى بولسا كەرەك. التىن قوردان ارا-تۇرا بەرىلىپ قالار وسى ورىنداۋداعى ءاننىڭ قاي-قايسى دا تىڭداۋشىسىن بەيجاي قالدىرمايتىندىعى، ءبىرجان، اقان، مۇحيت، ماديلەردىڭ سەرىلىك قۇرعان زامانىن كوز الدىمىزعا اينا-قاتەسىز اكەلەتىندىگى، سول ءداۋىردى انمەن بىرگە ءسىز دە كەشىپ جۇرگەندەي ەرەكشە سۋرەتكەرلىك اسەرگە بولەيتىندىگى. دەمەك، ءان ءيىرىمى انشىگە سۇڭعىلا سەزىمتالدىقتان بولەك، اكتەرلىك شەبەرلىك پەن ۇلكەن ءبىلىم يەسى بولۋدى دا تالاپ ەتەدى. ايتپەسە، نوتانى اركىم-اق ورىندايدى. ال جان جۇرەكپەن، ءان تاعدىرىن سەزىنىپ، كوڭىل كوزىنەن وتكىزىپ ايتۋ، ورىنداۋ بارىسىندا ءاننىڭ وزىنە اينالا الۋ تەك ءانشىنىڭ ءانشىسىنىڭ عانا قولىنان كەلسە كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

«وميكرون» «تويوتانى» قىسپاققا الدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 14:00

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار