ءيا, ءان دەگەنىمىز – سىعىمدالعان دراماتۋرگيا. مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ءىليا جاقانوۆ انگە وسىنداي انىقتاما بەرەدى. دەمەك, ءاننىڭ تاعدىرىن زەردەلەپ, جۇرەك كوزىنەن وتكىزىپ, سەزىنىپ ايتۋ – ورىنداۋشىدان دا ساليقالى زەرتتەۋ مەن سالماقتى ساراپتامانى قاجەت ەتەدى ەكەن. جۇرەكتەن شىققان ءاننىڭ جۇرەككە جەتۋى دەپ جاتاتىنىمىز دا ورىنداۋدىڭ وسى تالابى ورىندالعاندا عانا جۇزەگە اسسا كەرەك.
ماسەلەن, ايگىلى ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسى» فيلمىندەگى ساي-سۇيەگىڭىزدى سىرقىراتىپ, جانىڭىزدى الەمتاپىراق كۇيگە تۇسىرەتىن:
ومىرگە ەرتە تۋىپ اسىعا وسكەن,
دۇنيەگە ادام قوناق تۇنەي كوشكەن.
ەر تۋىپ, ەل قورعاعان اتا-بابا,
بۇل كۇندە ءىزى جاتىر, توزاڭى وشكەن...
– دەپ, ەن دالانى شارلاپ, دارقان دۇنيەنى دۇبىرلەتىپ وتكەن بابالار ءۇنىن قۇلاعىمىزعا اكەلەتىن شاكەن ايمانوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «جيىرما بەس» اتالاتىن كەڭ تىنىستى وسى ءبىر كەرەمەت ءان ەسىڭىزدە بولار. داۋىس مۇمكىندىگى الەمدى مويىنداتقان كۇمىس كومەي ءانشى, كاسىبي مۋزىكا مامانى ەمەس, قاراپايىم اكتەر ورىنداعان بۇل ءان قاي-قايسىمىزدىڭ دا جانىمىزعا سونداي جاقىن. اۋەن استارىنان ۇلى دالانىڭ ءۇنىن ەستىگەندەي راحاتتاناسىز, جۇرەگىڭىز شىمىرلاپ, سوزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز كۇيدى باستان كەشەسىز. سەبەبى اندە تاعدىر بار, ءار سوزىندە تاپجىلتپاي تىڭداتار سەزىم بار...
بۇل مىسالدى بەكەر كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىز. جۇرەكتەن شىققان ءاندى جۇرەكتەرگە جەتكىزۋ ءۇشىن تەك الاپات داۋىسقا يەلىك ەتۋ جەتكىلىكسىز, مۋزىكا تابيعاتى كەمەل ءبىلىم مەن بيىك پاراساتتىڭ يەسى بولۋدى دا قاجەت ەتەدى. سەبەبى ءاننىڭ دە ءوز تاعدىرى, ءوز مىنەزى, ءوز ءبىتىمى بولادى. سونى دىتتەگەن دەڭگەيىنە جەتكىزىپ ورىنداماۋ – ۇلى ونەرگە جاسالعان قياناتتىڭ ۇلكەنى. ماسەلەن, اقان سەرىنىڭ جاھانعا ءماشھۇر «بالقاديشا» ءانىن الىپ قارايىق. بالقاديشا ءانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا كەلگەندە كوپتەگەن بەيماعلۇم جايتتاردى انىقتاپ, زەرتتەۋ جازىلعانعا دەيىن حالىق تەرىس ءتۇسىنىپ كەلگەن دۇنيەلەردى دايەكتەپ, اقان سەرى انىنە قوسار بالقاديشانىڭ ومىردە بولعان ادام ەكەنىن, فوتوسۋرەتىنە دەيىن ءباسپاسوز بەتىنە جاريالاپ, كوزايىم ەتكەن مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ءىليا جاقانوۆ ءان كەيىپكەرىنىڭ اقان سەرىنىڭ ەشقانداي دا عاشىعى بولماعانىن, سەرىنىڭ ءانى تەك بويجەتكەن بالقاديشانىڭ سۇلۋلىعىنا, ونەرىنە سۇيسىنگەندىكتەن تۋعان تۋىندى ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. سونىمەن قاتار ءان ءماتىنىنىڭ كەڭەستىك داۋىرگە لايىقتالىپ بۇرمالانعانىن دا انىق ايتتى. ولەڭ جولدارىنداعى تۇپنۇسقالىق نۇسقاسى كەيىنىرەك ساياسات سالقىنىنىڭ اسەرىنەن «دەگەندە بالقاديشا, بالقاديشا, كۇيەۋى سەكسەن بەستە شال قاديشا» بولىپ وزگەرتىلگەنىن دە اقيقات بيىگىنەن زەردەلەدى. بالقاديشانىڭ سۇيگەن جارى سۇلەيمەن دەگەن نار تۇلعالى, ەلدىڭ حالىق قۇرمەتتەگەن ارداقتى ازاماتى بولعاندىعىن, ونىڭ «بالقاديشا» ءانىن وتە جاقسى كورگەنىن, بالقاديشاعا ارنالعان انگە سۇيسىنگەننەن, انشىلەرگە, بالقاديشانىڭ وزىنە ۇنەمى ايتقىزىپ, اقان سەرىنىڭ تالانتىنا باس ءيىپ وتكەن ادام ەكەنىن جاقسى بەينەلەپ كورسەتكەن دەرەكتەرى-اق, ءبىزدىڭ بۇگىنگى انشىلەردىڭ «ورىمدەي قىزدىڭ سەكسەندەگى شالعا ۇزاتىلدى» دەپ زارلانۋىنىڭ بەكەر ەكەندىگىن قولمەن ۇستاتقانداي ەتىپ دالەلدەپ بەرگەن جوق پا؟!
كەيدە, كەرىسىنشە, ءبىرجان, اقان, مۇحيت, جاياۋ مۇسا سىندى تاعدىرلارى كۇردەلى تۇلعالاردىڭ جۇرەك قىلىن, ىشكى جان دۇنيە يىرىمدەرىن بەرەتىن ءاندى تىم كوتەرىڭكى, جەڭىل-جەلپى ورىندايتىن ءانشىنى تىڭداپ, جان جۇرەگىڭىز قارس ايىرلاتىن تۇستار دا از كەزدەسپەيدى. بۇدان نە تۇيەمىز؟ ءان, اسىرەسە ءداستۇرلى ءان ءوزىن ورىنداماس بۇرىن, كەز كەلگەن انشىگە تۋىندى تاريحىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن دەرەكتىك جايتتارعا قانىعىپ, تەرەڭنەن ىزدەنۋدى جۇكتەيدى. تاعدىرىن ءبىلىپ سالعان ءان تىڭدارمانىن دا تولعانتپاي جىبەرمەيدى. ياعني, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز ادەبيەتتەن جاتتاپ وسكەن دراماتۋرگيا زاڭدىلىعى ءان تابيعاتىندا دا الدىڭىزدان كەسە كولدەنەڭ شىعادى. ادەبي تەوريا دراماتۋرگيانى ادەبيەتتىڭ ءبىر سالاسى دەپ نەگىزدەسە, دەمەك, ءاندى دە سول درامالىق شىعارمانىڭ سىعىمدالعان نۇسقاسى دەپ قاراۋىمىز كەرەك. اندە دە دراماداعى سەكىلدى وقيعانىڭ باسى, شارىقتاۋ شەگى, اياعى بولادى. سول زاڭدىلىقتارعا باعىنعانى شىنايى شىعادى. داۋىس مەنىكى ەكەن دەپ, قاجەتتى-قاجەتسىز تۇسىندا قۇر ايقايعا باسا بەرەتىن ونەرپازدى استە ءانشى دەي الامىز با؟ تەگىندە, قۇر ايقاي قۇلاققا ءان دە بولا الماسا كەرەك. وسى ورايدا ايگىلى ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ: ء«اندى ۇيرەنىپ ايتۋ انشىلىك ەمەس, ءاندى زەردەلەپ ايتۋ – انشىلىك» – دەيتىن ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالادى. كەز كەلگەن ءانشى ورىنداماق ءانىن شاعىن قويىلىمعا اينالدىرا الۋى كەرەك. سوندا عانا ءان تابيعاتى تولىققاندى اشىلىپ, تاعدىرى تارازىلانىپ, سول زاماننىڭ احۋالى تىڭدارمانىنىڭ كوز الدىندا كولبەڭدەيدى.
...بىردە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ تۋعان جەرى قاسيەتتى قارقارالى وڭىرىنە دەمالىسقا كەلەدى. جانىندا جەرلەسى ءارى اعا دوسى, سىنشىسى قاليبەك قۋانىشباەۆ بار. جول بويى تالاي اڭگىمەنىڭ تيەگى اعىتىلىپ, نەبىر سىرلار شەرتىلەدى. اۋەلەپ ءان دە شىرقالادى. كەزەك ءماديدىڭ اتاقتى «قارقارالىسىنا» كەلگەندە, قاللەكي ءاندى ءۇزىپ جىبەرەدى:
– جۇسىپبەك, ءبىزدىڭ ايتىپ كەلە جاتقانىمىز ءماديدىڭ زارى, مۇڭى, ەلىنە دەگەن ەلجىرەگەن جۇرەگىنىڭ ساعىنىشى عوي. ال سول ءماديدىڭ قايراتى, كەگى قايدا؟ ءمادي بۇلاي مۇڭايا بەرمەس بولار. ونىڭ مۇڭىنان قايراتى باسىم جان. ەندەشە بۇل ءاننىڭ اياعى ءالى بىتپەگەن. سول جىگەرلى قايرات پەن كەك ارالاسقان قاجىرلى ءاننىڭ جالعاسىن سەن تاپ! – دەپ قولقا سالىپتى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى حابيبا ەلەبەكوۆانىڭ ەستەلىگىندە باياندالعانداي, وسى كەزدە جۇسىپبەك ءانشى ءبىر ءسات قاللەكيدەن كوز الماي قاراپ قالادى. ءبىر ءسات ءماديدىڭ ورنىنا ءوزىن قويىپ, ءان اياعىن ىزدەپ شارق ۇرادى, قايتالاپ ايتا بەرەدى. ءاننىڭ ءتورت شۋماعىن ايتىپ بىتىرەدى دە, ەندى اياققى قايىرماسىنا كەلگەندە ىزالانا كەكتەنگەن كۇشتى دە قايراتتى داۋىستى قوسادى. داۋىس ەڭ جوعارى ساتىسىنا جەتىپ, قايتا تومەندەي باستايدى. بىراق جاسىق, قامىققان ءۇن ەمەس, سول جىگەرلى, سول قاجىرلى قالپىندا مۇقالماي كەلە جاتادى. تومەندەپ كەلگەن ءان دىبىسى «وۋ, ارقاداعى» دەپ بارىپ تىنىس الادى. سوندا كوزى باقىرايىپ, انشىگە ءۇنسىز تاڭدانا قاراپ قالعان قاللەكي: «كوپتەن ىزدەگەن, تابا الماي جۇرگەنىمدى تاپتىم. اينالايىن جۇسەكەم, مۇنى ەندى ۇمىتا كورمە, تاعى قايتالا. سەنىڭ مىنا تاپقان قايىرماڭ ءماديدىڭ عانا وشپەندىلىك كەگى ەمەس, سول زاماننىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىندە قىسپاقتا كەلگەن, ءۇنىن شىعارتپاي, تىرىدەي كومگىسى كەلەتىن باس كەسەر, دۇلەي قارا كۇشتەرىنە كەك شىعار. سول ىزا, سول كەك بۇگىنگى ۇرپاققا دا جالعاسىپ, ءمادي كورگەن زورلىقتى ەش ۋاقىتتا قايتالاتپاسقا ۇندەيتىندەي. كەكپەن سۋارعان الماس قىلىشتاي جىگەرلى كۇش بار بۇل قوسقان ءاننىڭ اياعىندا, – دەپ ريزا بولعان ەكەن.
قاللەكي سىندى ءادىل سىنشى, باپكەرى بار جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەي انشىلەردىڭ ءاندى جەتكىزۋدەگى وسىنداي ەرەكشە ىقتياتتىعى, وي تەرەڭىن ۇعىنا الىپ, ءان دراماتۋرگياسى مەن تاعدىرىنا ۇلكەن ىزدەنىس تۇرعىسىنان كەلەتىن تانىم تەرەڭدىگى بولسا كەرەك. التىن قوردان ارا-تۇرا بەرىلىپ قالار وسى ورىنداۋداعى ءاننىڭ قاي-قايسى دا تىڭداۋشىسىن بەيجاي قالدىرمايتىندىعى, ءبىرجان, اقان, مۇحيت, ماديلەردىڭ سەرىلىك قۇرعان زامانىن كوز الدىمىزعا اينا-قاتەسىز اكەلەتىندىگى, سول ءداۋىردى انمەن بىرگە ءسىز دە كەشىپ جۇرگەندەي ەرەكشە سۋرەتكەرلىك اسەرگە بولەيتىندىگى. دەمەك, ءان ءيىرىمى انشىگە سۇڭعىلا سەزىمتالدىقتان بولەك, اكتەرلىك شەبەرلىك پەن ۇلكەن ءبىلىم يەسى بولۋدى دا تالاپ ەتەدى. ايتپەسە, نوتانى اركىم-اق ورىندايدى. ال جان جۇرەكپەن, ءان تاعدىرىن سەزىنىپ, كوڭىل كوزىنەن وتكىزىپ ايتۋ, ورىنداۋ بارىسىندا ءاننىڭ وزىنە اينالا الۋ تەك ءانشىنىڭ ءانشىسىنىڭ عانا قولىنان كەلسە كەرەك.
