ال اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى مۇرات راحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ماشەكەڭدى ۇلىقتاۋ 1977 جىلى باستالعان. كەڭەس كەزىندە دە ازاماتتار ونىڭ بەيىتىن قالىپقا كەلتىرۋدى باستاعان. عۇلامانىڭ كىشى كەلىنى نۇريلا اپا بۇعان جول اشىپ بەرگەن ەكەن.
ال ەندى جاڭاجول اۋىلىنان وتكەن سوڭ-اق, ەسكەلدى جازىعى اتالاتىن بيىك توبەدەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كوك كۇمبەزدى كەسەنەسى كورىنەدى. كەسەنەنىڭ ىرگەتاسى, باسپالداقتىڭ سىرتقى قاباتتارى باياناۋىلدىڭ جاڭاتىلەك, بىرلىك اۋىلدارىنىڭ قىزىل, جاسىل ءتۇستى تاۋ تاستارىمەن ارلەندى. كەسەنە مەن اۋدان ورتالىعىنىڭ ەكى اراسى ءجۇز شاقىرىمداي جول. بيىل تالاي جىلعى ۋادەلەر اقىرى جۇزەگە اسىپ, جولى دا جوندەلىپتى. اۋليە بابامىزدىڭ كەسەنەسىن سالۋ جوباسىن العاش رەت مارقۇم وزبەكالى جانىبەكوۆ باستاعان ەكەن.
باياناۋىلدىق ءماشھۇر ءجۇسىپ (1858-1931) – اقىن, فيلوسوف, جىلناماشى, ەتنوگراف, تاريحشى, شەجىرە مەن حالىق اۋىز ادەبيەتىن جيناۋشى بەلگىلى اعارتۋشى. تاشكەنت, بۇقارا مەن تۇركىستانعا بارىپ, شىعىستىڭ عالىمدارى مەن ويشىلدارىنىڭ مادەنيەتىن, شىعارمالارىن زەرتتەيدى. اراب, پارسى, ورىس تىلدەرىن مەڭگەرەدى. ولەڭدەرى, ماقالالارى 1888 جىلى «دالا ءۋالاياتى» گازەتىندە جاريالانادى. 1907 جىلى قازاندا «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى», «ومىرلىك تاجىريبە», «حال-احۋال» تۋىندىلارى جارىق كورەدى. 1905 جىلى پاتشالىق مانيفەستى سىناعانى ءۇشىن قۋدالانادى. شىعىس ماقامىندا جازىلعان «عيبراتناما», «گۇلشات-شەريزات», «بايانناما» داستاندارى, «كوشپەلى بولعان جۇرتتىڭ شارۋاسى», «اناما حات» ولەڭدەرى بار. ەل اۋزىنان بۇقار جىراۋ, شورتانباي, شوجە شىعارمالارى مەن اباي, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ولەڭدەرىن جازىپ العان.
ەل-جۇرتىمىزعا اتى ءدۇر ەتنوگراف, تاريحشى, شەجىرەشى, اقىن, فيلوسوف ءماشھۇر ءجۇسىپ قازاقتىڭ شەجىرەسىن قاتتاعان «دالا ءۋالاياتى» گازەتىندە حالقىمىزدىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىنا, اۋىز ادەبيەتى مەن ونەرىنە ارنالعان كوپتەگەن ماقالالار جاريالاپ, اعارتۋشىلىق-ۇستازدىق قىزمەت اتقارعانى بەلگىلى. ەل ەركىندىگىن كۇتكەن ۇلى تۇلعا قانداي قيىندىق, توسقاۋىل بولسا دا, ماقساتىنا ادال, كۇرەسكەرلىك رۋح كورسەتتى. جۇرەگىن كۇيزەلتكەن جايلار تۋرالى ابايعا حاتتار جازىپ, رۋحتى ويلارىن ايتقان.
ال بىلتىر عۇلامانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان مەموريالدىق مۋزەي اشىلىپ جانە «مادەني-رۋحاني قوناقۇي كەشەنى» سالىندى. قازىر زيارات ەتۋشىلەر ءۇشىن سالىنعان قوناقۇي كەشەنىنىڭ ەكى قاباتتى عيماراتىنا 40 ادامعا ارنالعان قوناقۇي بولمەلەرى, اسحاناسى قىزمەت كورسەتۋدە. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا دا جاعداي جاسالعان.
– مۋزەيدىڭ ماقساتى بەلگىلى عوي, ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىزدىڭ تاريحي-مادەني جانە عىلىمي مۇراسىن ساقتاۋ, ونىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ, ۇرپاقتارىنا جەتكىزۋ. مادەني مۇرانى ميراس ەتىپ ساقتاۋ. نەگىزى, 1977 جىلدان بەرى جادىگەرلەر جيناۋدامىز. مۋزەيدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – كەسەنەنىڭ جانىندا ورنالاسۋى, باياناۋىلعا كەلەتىن كوپتەگەن تۋريستەر كەسەنەگە زيارات ەتەدى, مۋزەيدى ارالايدى, كونە دۇنيەمەن تانىسادى. ەكىنشىسى, مۋزەي سورلەرىندەگى جادىگەرلەر عۇلامانىڭ ءوزى قولدانعان زاتتارى بولعاندىقتان, نەگىزگى قوردى قۇرايدى. بۇگىنگى كۇنى مۋزەيدەگى جادىگەرلەردىڭ نەگىزگى قورداعى جالپى سانى 611-گە جەتتى, – دەيدى مۋزەي مەڭگەرۋشىسى قاجىمۇقان پازىل.
وسىلاي دەگەن قاجىمۇقان پازىل بولسا, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كەنجە ۇلى مۇحاممەد پازىلدان تۋعان تىكەلەي ۇرپاعى. قاجىمۇقاننىڭ ۇلى اسەت پازىل قازىر مۋزەيدە جادىگەرلەر تانىستىرۋشى قىزمەتىن اتقارادى, رۋحاني-مادەني تانىمدىق ەكسكۋرسيا جۇرگىزەدى. اسەت 1976 جىلى جاڭاجول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1997 جىلى ەڭبەك جولىن قاراعاندى قالالىق اباي اتىنداعى مەكتەپتىڭ تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمىنەن باستاپ, كەيىن اۋىلىنا قايتا ورالعان. ءسويتىپ «ماشھۇرتانۋشىلارعا» اتتى وقۋ قۇرالى مەن ء«ماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى» تاقىرىبىندا تۋريستەرگە, جۇرتشىلىققا ارنالعان 1000 دانالىق تانىستىرىلىم كىتاپشاسىن جازىپ, شىعارعان.
اسەت قاجىمۇقان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مۋزەي جالپى 3 زالدان تۇرادى. وقىرماندارعا, كەلۋشى تۋريستەر مەن قوناقتارعا كوۆوركينگ ورتالىعى اشىلعان, كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپ, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ەڭبەكتەرى جانە سىيلىققا بەرىلگەن كىتاپتار ورنالاستىرىلدى. عۇلامانىڭ ءومىرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى تۋرالى جيناقتالعان بەينەباياندار كورسەتىلەدى. اكىمشىلىك بولمەلەرىندە مۋزەي قۇجاتتارى, جاڭا زامانعا ساي كومپيۋتەرلىك تەحنيكالار قويىلىپ, ينتەرنەت جەلىسى تارتىلعان.
نەگىزگى ۇلكەن زال ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ عۇمىرناماسى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. كەلەسى زالدا عۇلامانىڭ تاس ءمۇسىن ەسكەرتكىشى, جەز لەگەنى مەن جەز شاينەگى, سۋرەتتەردەن ءجيى كورىنەتىن ۇكىلى تاقياسى, وتباسى قولدانعان 10 ليترلىك جەز ساماۋىرىنى, اس ىشكەن ۇلكەن دوڭگەلەك قوڭىر ءتۇستى اعاش تاباعى, كوزىلدىرىگى, ءوزى ۇستاعان قارا ءتۇستى اقشا سالاتىن كۇماجنيگى, قالتا ساعاتى, قىزىل ءتۇستى گۇلدەرمەن اشەكەيلەنگەن سورپا, قىمىز ىشەتىن كەسەسى, اق گۇلدەرمەن اشەكەيلەنگەن كوك ءتۇستى شاي كەسەسى, قولدانعان قاسىعى سياقتى جەكە زاتتارى قويىلعان. مىسالى, XIX عاسىردىڭ باسىندا ورتالىق ازيا ستيلىندە قولدان توقىلعان, قازاقي ويۋلارمەن ورىلگەن, بىرنەشە تۇسپەن بەزەندىرىلگەن كىلەم, 1931 جىلى مۇحاممەد پازىلدىڭ ۇيىنەن الىنعان. بۇل كىلەممەن عۇلامانى جەرلەگەندە دەنەسىن وراپ شىعارعان ەكەن. تاعى ءبىر كونە جادىگەر سانالاتىن 1930 جىلى ءوزى قازدىرعان زيراتىنان شىققان ءمارمار كوك تاس بار.
ءۇشىنشىسى – ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ساندىق تۇبىندە ساقتالىپ كەلگەن كونە كەنەپ شالبارى. ابدەن كونەرگەن كيىمدى استاناداعى «التىن وردا» اۆتورلىق ديزاين ءۇيىنىڭ ديرەكتورى ىرزا تۇرسىنزادا جوندەپ, توزعان جەرلەرىن كەستەلەپ تىگىپ, قالپىنا كەلتىرىپتى.
«بۇحار, تاشكەنت, سامارقان, تۇركىستاندى ءۇش-ءتورت بارىپ تاماشا ەتتىم» – دەپ جىرلاعان ءماشھۇر بابامىز بۇل كيىمى شىعىس شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان بولۋى دا مۇمكىن.
– بيىل قىركۇيەك ايىندا مۋزەيدە جادىگەرلەردىڭ ونلاين كورمەسى ءوتتى. كورمەدە عۇلامانىڭ مەموريالدىق مۋزەيىنە العاش رەت قويىلعان اقىننىڭ ءوزى, تۋىستارى قولدانعان «قۇران» كىتابى, ۇلكەن كەلىنى اقزەينەپتىڭ جاۋلىعى, مۇحامەد پازىلدىڭ شاپانى, قولدانعان ايناسى, نەمەرەسى قوناق كوپەيدىڭ سۋرەتى, قايىس قامشىسى كورسەتىلدى, – دەيدى اسەت پازىل.
سونىمەن بىرگە وتكەن جىلى «ۇلتتىق مادەني يگىلىك نىساندارىنىڭ» مەملەكەتتىك تىزىمىنە مۋزەيدە تۇرعان عۇلامانىڭ «كالام ءشارىپ» قۇران كىتابى, ۇلكەن اتالارىنان قالعان كونە «كوك قۇران» كىتابى, تۇمارى, مۇيىزدەن جاسالعان مۇستەك ءتىس تازالاعىشى قورابىمەن, ءتىس تازالاعىش قۇرالى, شاقشاسى ەنگىزىلگەن. ءتىس تازالاعىش قۇرالدى 1981 جىلى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ نەمەرەسى تولەۋباي شاراپيەۆ مۋزەيگە تاپسىرعان. اعاشتان, تەرىدەن جاسالعان ەكى زات. اعاشتىڭ باسى كۇمىسپەن قاپتالعان. تەرىدەن جاسالعان تىسىنىڭ استى شاشاق ءتارىزدى كەسىلگەن.
ايتپاقشى, جاقسى ءبىر جاڭالىق, ەسكەلدىدەگى ء«ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ» قىزمەتكەرى اسەت پازىل رەسپۋبليكالىق «رۋحاني قازىنا» اتتى بايقاۋدا «اۋىلدىق ماڭىزى بار مۋزەيدىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى» اتالىمىندا جۇلدەگەر اتانىپتى.
بۇل بايقاۋدىڭ 2018 جىلدان بەرى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن وتكىزىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. بيىل ىندەت تارالۋى جاعدايىنا وراي بايقاۋ ونلاين فورماتقا كوشىرىلىپتى. بايقاۋعا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنەن مۋزەيلەر, كىتاپحانالار, مادەنيەت ۇيلەرى مەن اۋىلدىق كلۋبتار قاتىسقان ەكەن.
– وسى «رۋحاني قازىنا» بايقاۋىنىڭ ماقساتى – مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوزارا تاجىريبەسىمەن الماسۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم مەن ۇلتتىق-مادەني بىرلىكتى دامىتۋ اياسىندا ۇلتتىق مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋ جانە وڭىرلىك مادەنيەت ۇيىمدارىنىڭ ءيميدجىن كوتەرۋگە باعىتتالعان ۇزدىك الەۋمەتتىك-مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ تاجىريبەلەرىن كورسەتۋ, – دەيدى
ق.ساتباەۆ مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى جاننۇر مۇساباەۆا. – اسەت رۋحاني قازىنانى جيناقتاۋدا, اۋداندىق مۋزەيدىڭ ءبىر بولىمشەسى رەتىندە اشىلعان ەسكەلدىدەگى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ مەموريالدىق مۋزەيىندە عۇلامانىڭ مول مۇراسىن جيناۋدا جانە ناسيحاتتاۋدا. سونىمەن بىرگە ء«ماشھۇر ءجۇسىپ جانە ءدىن قاعيداتتارى», ء«ماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەيۇىلىنىڭ مۇراسى», «ستەپنوي پروۆيدەتس – ماشحۋر جۋسۋپ» اتتى كىتاپتارى جارىققا شىقتى. قازىر ول ەكسكۋرسيا جەتەكشىلەرىنىڭ, گيدتەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنا قاتىسۋدا.
جاننۇر مۇساباەۆانىڭ ايتۋىنشا, بايقاۋدىڭ تالابى: حالىقتىڭ رۋحاني جانە مورالدىق الەۋەتىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ, ۇلتتىق جانە الەمدىك مادەنيەت قۇندىلىقتارىنا تارتۋ ارقىلى جاستارعا پاتريوتتىق جانە ەستەتيكالىق تاربيە بەرۋ. اسەت قاجىمۇقان ۇلى وسى تالاپ ۇدەسىنەن كورىندى, وزگە مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە ۇلگى. قازىر ول انىقتامالىق كارتوتەكالار, جيناقتار, مۋزەيتانۋ سالاسىندا عىلىمي-ادىستەمەلىك ادەبيەتتەر, مونوگرافيالار شىعارۋ, تاريحي-مادەني, عىلىمي شارالار وتكىزۋگە دايىندالۋدا. جىل سايىن عىلىمي-ادىستەمەلىك سەمينارلار, عۇلامانىڭ ءومىر جولىن جانە شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشى جاس عالىمدارعا كەڭەستەر مەن دارىستەر, ءماشھۇرتانۋ وقۋلارى جۇيەلى تۇردە وتكىزىلۋدە.
ءبىز بيىل قىركۇيەك ايىندا باياناۋىل اۋدانىنا جولساپارعا بارعان كەزىمىزدە اۋدان ورتالىعىنداعى «قانىش ساتباەۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەيىندە» بولعان ەدىك. مۋزەي ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى» جانە ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «تۇلعاتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستا جۇمىس ىستەۋدە.
مۋزەيدىڭ باسقا مۋزەيلەرمەن رۋحاني مادەني بايلانىستار بارىسىندا الماتىداعى «قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى» قىزمەتكەرلەرى بىلتىر باياناۋىلدا, وبلىس ورتالىعى پاۆلوداردا كورمە وتكىزىپ, كورمەگە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ 29 كونە قولجازباسىن اكەلىپتى.
كورمەگە كىتاپحانا قورىندا ساقتالعان ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ قولجازبالارى, ەسكى كىتاپتارى جانە قازاق زيالىلارىنىڭ جازعان حاتتارىنىڭ تۇپنۇسقالارى قويىلعان بولسا, 29 قۇجاتتىڭ 25-ءى قولجازبا, قالعاندارى «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى», «تىرلىكتە كوپ جاساعاندىقتان كورگەن ءبىر تاماشامىز» جانە ەكى «حال-احۋال» كىتاپتارى. بۇل كىتاپتار عىلىمي كىتاپحانا قورىندا 1950 جىلداردان بەرى ساقتالۋدا.
ال ەلىمىزدىڭ «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» باعدارلاماسى بويىنشا ازىرلەنگەن جوباعا ءبىزدىڭ وبلىستان 78 كيەلى ورىن قوسىلدى. جوباداعى نەگىزگى ورىننىڭ ءبىرى – باياناۋىلداعى ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى.
– بيىل «ۇلتتىق مادەني يگىلىك نىساندارىنىڭ» مەملەكەتتىك تىزىمىنە تاعى دا 13 كونە جادىگەر ۇسىندىق. ولاردىڭ ىشىندە جيەنى جولمۇرات ءجۇسىپ ۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىنعان ءماشھۇر اتانىڭ «قۇران» كىتابى, 1907 جىلى قازانداعى كۇسايىنوۆتاردىڭ باسپاحاناسىنان شىققان «حال-احۋال» كىتابى, 1907-1927 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان ءماشھۇردىڭ 59 تۋىندىسىنان الىنعان قولجازبالار, 1931 جىلى ءوزى سالعىزعان مازارىندا تۇرعان قارا ءتۇستى شكافى, 1957 جىلى مازاردى بۇزعاندا مۇحاممەد پازىل الىپ كەتكەن بولاتىن. 2019 جىلى اكەم مۋزەيگە تاپسىرعان. اعاشتان جاسالىنعان ساندىعى, قۇلپىتاس تاسى بار. بۇگىنگى كۇندەرى ەسكەلدى باۋىرىنداعى ءماشھۇردىڭ باي مۇراسىن ساقتاۋ ءۇشىن جادىگەرلەر سانىن تولىقتىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار جالعاسۋدا. كەلىڭىزدەر, كورىڭىزدەر, ەسىك اشىق, – دەيدى اسەت پازىل.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
