رۋحانيات • 06 قاراشا، 2020

ءماشھۇر مۇراسى – ەسكەلدى باۋىرىندا

434 رەت كورسەتىلدى

بيىلعى كۇز دە جىلى. ەسىمە، 2006 جىلعى قاراشا ايى تۇسەدى. وسى جىلى باياناۋىلدا ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ، پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل رۋحاني قۇرىلىستىڭ جاڭعىرىپ قايتا ورالۋىنا، عۇلامانىڭ نەمەرە، تۋىستارىنىڭ وتىنىشتەرىنە وراي، قولداۋ كورسەتكەن دانيال احمەتوۆ، قايرات نۇرپەيىسوۆ، ەرلان ارىن سەكىلدى بۇرىنعى وبلىس اكىمدەرى، ءوندىرىس باسشىلارى، سول كەزدەگى اۋدان اكىمى قوراباي شاكىروۆ باستاعان اۋدان اكىمدىگى ۇلەس قوستى دەۋگە بولار.

ال اۋداننىڭ  قۇرمەتتى ازاماتى مۇرات راحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، ماشەكەڭدى ۇلىق­تاۋ 1977 جىلى باستالعان. كەڭەس كەزىندە دە ازاماتتار ونىڭ بەيىتىن قالىپقا كەل­تىرۋدى باستاعان. عۇلامانىڭ كىشى كەلىنى نۇ­ريلا اپا بۇعان جول اشىپ بەرگەن ەكەن.      

ال ەندى جاڭاجول اۋىلىنان وتكەن سوڭ-اق، ەسكەلدى جازىعى اتالاتىن بيىك توبەدەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كوك كۇم­بەزدى كەسەنەسى كورىنەدى. كەسەنەنىڭ ىرگە­تاسى، باسپالداقتىڭ سىرتقى قاباتتارى باياناۋىلدىڭ جاڭاتىلەك، بىرلىك اۋىل­دارىنىڭ قىزىل، جاسىل ءتۇستى تاۋ تاستا­رىمەن ارلەندى. كەسەنە مەن اۋدان ورتالى­عى­نىڭ ەكى اراسى ءجۇز شاقىرىمداي جول. بيىل تالاي جىلعى ۋادەلەر اقىرى جۇ­زەگە اسىپ،  جولى دا جوندەلىپتى. اۋليە بابامىزدىڭ كەسەنەسىن سالۋ جوباسىن ال­عاش رەت مارقۇم وزبەكالى جانىبەكوۆ  باستاعان ەكەن.

باياناۋىلدىق ءماشھۇر ءجۇسىپ (1858-1931) – اقىن، فيلوسوف، جىلناما­شى، ەتنوگراف، تاريحشى، شەجىرە مەن حا­لىق اۋىز ادەبيەتىن جيناۋشى بەل­گىلى اعارتۋشى. تاشكەنت، بۇقارا مەن تۇر­كىس­تانعا بارىپ، شىعىستىڭ عالىمدارى مەن ويشىلدارىنىڭ مادەنيەتىن، شى­عارمالارىن زەرتتەيدى. اراب، پارسى، ورىس تىلدەرىن مەڭگەرەدى. ولەڭدەرى، ما­قا­­لالارى 1888 جىلى «دالا ءۋالاياتى» گازەتىندە جاريالانادى. 1907 جىلى قازاندا «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى»، «ومىرلىك تاجىريبە»، «حال-احۋال» تۋىن­دىلارى جارىق كورەدى. 1905 جىلى پات­شالىق مانيفەستى سىناعانى ءۇشىن قۋدا­لانادى. شىعىس ماقامىندا جازىل­عان «عيبراتناما»، «گۇلشات-شەريزات»، «بايانناما» داستاندارى، «كوشپەلى بول­عان جۇرتتىڭ شارۋاسى»، «اناما حات» ولەڭ­دەرى بار.  ەل اۋزىنان بۇقار جىراۋ، شور­تانباي، شوجە شىعارمالارى مەن اباي، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ولەڭ­دەرىن جازىپ العان.

ەل-جۇرتىمىزعا اتى ءدۇر ەتنوگراف، تاريحشى، شەجىرەشى، اقىن، فيلوسوف ءماش­ھۇر ءجۇسىپ قازاقتىڭ شەجىرەسىن قاتتاعان «دالا ءۋالاياتى» گازەتىندە حالقىمىزدىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىنا، اۋىز ادەبيەتى مەن ونە­رىنە ارنالعان كوپتەگەن ماقالالار جاريالاپ، اعارتۋشىلىق-ۇستازدىق قىزمەت اتقارعانى بەلگىلى. ەل ەركىندىگىن كۇتكەن ۇلى تۇلعا قانداي قيىندىق، توسقاۋىل بولسا دا، ماقساتىنا ادال، كۇرەسكەرلىك رۋح كورسەتتى. جۇرەگىن كۇيزەلتكەن جايلار تۋ­رالى ابايعا حاتتار جازىپ، رۋحتى وي­لا­رىن ايتقان.

ال بىلتىر عۇلامانىڭ ءومىرى مەن شى­عار­ماشىلىعىنا ارنالعان مەموريالدىق مۋزەي اشىلىپ جانە «مادەني-رۋحاني قوناقۇي كەشەنى»  سالىندى. قازىر زيارات ەتۋشىلەر ءۇشىن سالىنعان  قوناقۇي كەشەنىنىڭ ەكى قاباتتى عيماراتىنا 40 ادامعا ارنالعان قوناقۇي بولمەلەرى، اسحاناسى قىزمەت كورسەتۋدە. مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى جاندارعا دا  جاعداي جاسالعان.

– مۋزەيدىڭ ماقساتى بەلگىلى عوي، ءماش­ھۇر ءجۇسىپ اتامىزدىڭ تاريحي-مادەني جانە عىلىمي مۇراسىن ساقتاۋ، ونىڭ ەڭ­بەگىن ناسيحاتتاۋ، ۇرپاقتارىنا جەتكىزۋ. ما­دەني مۇرانى ميراس ەتىپ ساقتاۋ. نەگىزى، 1977 جىلدان بەرى جادىگەرلەر جيناۋدامىز. مۋزەيدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – كەسەنەنىڭ جانىندا ورنالاسۋى، باياناۋىلعا كەلە­تىن كوپتەگەن تۋريستەر كەسەنەگە زيا­رات ەتەدى، مۋزەيدى ارالايدى، كونە  دۇ­نيە­مەن تانىسادى. ەكىنشىسى، مۋزەي سور­لەرىندەگى جادىگەرلەر عۇلامانىڭ ءوزى قول­دانعان زاتتارى بولعاندىقتان، نەگىزگى قوردى قۇرايدى. بۇگىنگى كۇنى مۋزەيدەگى جادىگەرلەردىڭ نەگىزگى قورداعى جالپى سانى 611-گە جەتتى، – دەيدى مۋزەي مەڭگەرۋشىسى قاجىمۇقان پازىل. 

وسىلاي دەگەن قاجىمۇقان پازىل  بولسا، ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كەنجە ۇلى مۇحام­مەد پازىلدان تۋعان تىكەلەي ۇر­پاعى. قا­جىمۇقاننىڭ ۇلى اسەت پازىل قازىر مۋزەيدە جادىگەرلەر تانىستىرۋ­شى قىزمەتىن اتقارادى، رۋحاني-مادەني تانىمدىق ەكسكۋرسيا جۇرگىزەدى.  اسەت 1976 جىلى  جا­ڭ­ا­جول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1997 جىلى ەڭبەك جولىن قاراعاندى قالالىق اباي  اتىنداعى مەكتەپتىڭ تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمىنەن باستاپ، كەيىن اۋىلىنا قايتا ورالعان.  ءسويتىپ «ماشھۇرتانۋشىلارعا» اتتى وقۋ قۇرالى مەن ء«ماشھۇر ءجۇسىپ كە­سەنەسى» تاقىرىبىندا تۋريستەرگە،  جۇرت­شىلىققا ارنالعان 1000 دانالىق تانىس­تىرىلىم كىتاپشاسىن جازىپ، شى­عارعان.

اسەت قاجىمۇقان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، مۋزەي جالپى 3 زالدان تۇرادى. وقىر­مان­دارعا، كەلۋشى تۋريستەر مەن قوناقتارعا  كوۆوركينگ ورتالىعى اشىلعان، كىتاپ كور­مەسى ۇيىمداستىرىلىپ، ءماشھۇر ءجۇ­سىپ­تىڭ ەڭبەكتەرى جانە سىيلىققا بە­رىل­گەن كىتاپتار ورنالاستىرىلدى. عۇ­لام­­انىڭ ءومىرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى تۋرالى جيناقتالعان بەينەباياندار كور­سەتىلەدى. اكىمشىلىك بولمەلەرىندە مۋزەي قۇجاتتارى، جاڭا زامانعا ساي كوم­پيۋتەرلىك تەحنيكالار قويىلىپ، ينتەرنەت جەلىسى تارتىلعان.

نەگىزگى ۇلكەن زال ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ عۇمىرناماسى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. كەلەسى زالدا عۇلامانىڭ تاس ءمۇسىن ەسكەرتكىشى، جەز لەگەنى مەن جەز  شاينەگى، سۋرەتتەردەن ءجيى كورىنەتىن  ۇكىلى تاقياسى، وتباسى قولدانعان  10 ليتر­لىك جەز ساماۋىرىنى، اس ىشكەن ۇلكەن دوڭگەلەك قوڭىر ءتۇستى اعاش تاباعى، كوزىل­دىرىگى، ءوزى ۇستاعان قارا ءتۇستى اقشا سالا­تىن كۇماجنيگى، قالتا ساعاتى، قىزىل ءتۇستى گۇل­دەر­­مەن اشەكەيلەنگەن سورپا، قى­مىز ىشەتىن كەسەسى، اق گۇلدەرمەن اش­ە­كەيلەنگەن كوك ءتۇستى شاي كەسەسى، قول­دانعان قاسىعى سياقتى جەكە زاتتارى  قويىلعان.  مىسالى، XIX عاسىردىڭ باسىن­دا ورتالىق ازيا ستيلىندە قولدان تو­قىل­عان، قازاقي ويۋلارمەن ورىل­گەن، بىر­نەشە تۇسپەن بەزەندىرىلگەن كىلەم، 1931 جىلى  مۇحاممەد پازىلدىڭ ۇيى­نەن الىن­عان. بۇل كىلەممەن عۇلامانى جەرلەگەندە دەنەسىن وراپ شىعارعان ەكەن. تاعى ءبىر كونە جادىگەر سانالاتىن 1930 جىلى ءوزى قاز­دىرعان زيراتىنان شىققان ءمارمار  كوك تاس بار. 

ءۇشىنشىسى – ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ساندىق تۇبىندە ساقتالىپ كەلگەن كونە كەنەپ شالبارى. ابدەن كونەرگەن كيىمدى استاناداعى «التىن وردا» اۆتورلىق ديزاين ءۇيىنىڭ ديرەكتورى ىرزا تۇرسىنزادا جوندەپ، توزعان جەرلەرىن كەستەلەپ تىگىپ،  قالپىنا كەلتىرىپتى.

«بۇحار، تاشكەنت، سامارقان، تۇركىس­تاندى ءۇش-ءتورت بارىپ تاماشا ەتتىم» – دەپ جىرلاعان ءماشھۇر بابامىز بۇل كيىمى شىعىس شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان بولۋى دا مۇمكىن. 

– بيىل قىركۇيەك ايىندا مۋزەيدە جادىگەرلەردىڭ ونلاين كورمەسى ءوتتى. كور­مەدە عۇلامانىڭ مەموريالدىق مۋزەيىنە العاش رەت قويىلعان اقىننىڭ ءوزى، تۋىس­تارى قولدانعان «قۇران» كى­تابى، ۇلكەن كەلىنى اقزەينەپتىڭ جاۋلى­عى، مۇحامەد پازىلدىڭ شاپانى، قول­دانعان ايناسى، نەمەرەسى قوناق كوپەيدىڭ سۋرەتى،  قايىس قامشىسى كورسەتىلدى، – دەي­دى اسەت پازىل.

سونىمەن بىرگە وتكەن جىلى «ۇلت­تىق مادەني يگىلىك نىساندارىنىڭ» مەم­­­لەكەتتىك تىزىمىنە  مۋزەيدە تۇرعان عۇلام­انىڭ «كالام ءشارىپ» قۇران كىتابى، ۇلكەن اتالارىنان قالعان  كونە «كوك قۇران» كىتابى، تۇمارى، مۇيىزدەن جاسالعان مۇس­تەك ءتىس تازالاعىشى قورابىمەن، ءتىس تازا­لاعىش قۇرالى، شاقشاسى ەنگىزىلگەن. ءتىس تازالاعىش قۇرالدى 1981 جىلى ءماش­ھۇر ءجۇسىپتىڭ نەمەرەسى تولەۋباي شا­راپيەۆ مۋزەيگە تاپسىرعان. اعاشتان،  تەرىدەن جاسالعان ەكى زات. اعاشتىڭ باسى كۇمىسپەن قاپتالعان. تەرىدەن جاسالعان تىسىنىڭ استى شاشاق ءتارىزدى كەسىلگەن.

ايتپاقشى، جاقسى ءبىر جاڭالىق، ەس­كەل­دىدەگى ء«ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ» قىزمەتكەرى اسەت پازىل رەسپۋبليكالىق «رۋحاني قا­زى­نا» اتتى بايقاۋدا «اۋىلدىق ماڭى­زى بار مۋزەيدىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى» اتالىمىندا جۇلدەگەر اتانىپتى.

بۇل بايقاۋدىڭ  2018 جىلدان بەرى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ۇيىم­داستىرۋمەن   وتكىزىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. بيىل ىندەت تارالۋى جاعدايىنا وراي بايقاۋ ونلاين فورماتقا كوشىرىلىپتى. بايقاۋعا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنەن مۋزەيلەر، كىتاپحانالار، مادەنيەت ۇيلەرى مەن اۋىلدىق كلۋبتار قاتىسقان ەكەن.

– وسى  «رۋحاني قازىنا» بايقاۋى­نىڭ ماقساتى – مادەنيەت سالاسى قىز­مەتكەر­لەرىنىڭ ءوزارا تاجىريبەسىمەن الماسۋ، قازاق­ستاندىق پاتريوتيزم مەن ۇلتتىق-مادەني بىرلىكتى دامىتۋ ايا­سىن­دا ۇلتتىق مادە­نيەتتى ناسيحاتتاۋ جا­نە وڭىرلىك مادەنيەت ۇيىمدارىنىڭ ءيميد­­جىن كوتەرۋگە باعىت­تالعان ۇز­دىك­ الەۋ­مەتتىك-مادەني جانە ءبىلىم بە­رۋ­ تاجىري­بەلەرىن كورسەتۋ، – دەيدى 
ق.سات­­­­باەۆ مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ قىز­مەت­­كەرى جاننۇر مۇساباەۆا. – اسەت رۋ­حاني قازىنانى جيناقتاۋدا، اۋدان­دىق مۋزەي­دىڭ ءبىر بولىمشەسى رەتىندە  اشىلعان ەسكەلدىدەگى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ مەموريالدىق مۋزەيىندە عۇلامانىڭ مول مۇ­راسىن جيناۋدا جانە ناسيحاتتاۋدا. سونى­مەن بىرگە ء«ماشھۇر ءجۇسىپ جانە ءدىن قاعيداتتارى»، ء«ماشھۇر-ءجۇسىپ كو­پەيۇىلىنىڭ مۇراسى»، «ستەپ­نوي پروۆيدەتس – ماشحۋر جۋسۋپ» اتتى كىتاپتارى  جارىققا شىقتى.  قازىر ول ەكسكۋرسيا جەتەك­شىلەرىنىڭ، گيد­تەر­دىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنا قا­تى­سۋدا. 

جاننۇر مۇساباەۆانىڭ ايتۋىنشا، بايقاۋدىڭ تالابى: حالىقتىڭ رۋحاني جانە مورالدىق الەۋەتىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ، ۇلتتىق جانە الەمدىك مادەنيەت قۇندىلىقتارىنا تارتۋ ارقىلى جاستارعا پاتريوتتىق جانە ەستەتيكالىق تاربيە بەرۋ. اسەت قاجىمۇقان ۇلى وسى تالاپ ۇدە­سىنەن كورىندى، وزگە مۋزەي قىزمەت­كەر­لەرىنە ۇلگى. قازىر ول انىقتامالىق كارتوتەكالار، جيناقتار، مۋزەيتانۋ سالاسىندا عىلىمي-ادىستەمەلىك ادەبيەتتەر، مونو­گرافيالار شىعارۋ، تاريحي-مادەني، عىلىمي شارالار وتكىزۋگە دايىندالۋدا. جىل سايىن عىلىمي-ادىستەمەلىك سەمي­نارلار، عۇلامانىڭ ءومىر جولىن جانە شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشى جاس عالىمدارعا كەڭەستەر مەن دارىستەر، ءماشھۇرتانۋ وقۋلارى جۇيەلى تۇردە وتكىزىلۋدە.    

ءبىز بيىل قىركۇيەك ايىندا بايان­اۋىل اۋدانىنا جولساپارعا بارعان كە­زىمىز­دە اۋدان ورتالىعىنداعى «قانىش ساتباەۆتىڭ  مەموريالدىق مۋزەيىن­دە» بولعان ەدىك. مۋزەي ەلىمىزدىڭ ما­دە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «قول­­جاز­­­­بالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلت­تىق ور­تالىعى» جانە ە.بوكەتوۆ اتىن­داعى قا­راعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتى­نىڭ «تۇلعاتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ور­تا­لىقتارىمەن  ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس­تا جۇ­مىس ىستەۋدە.

مۋزەيدىڭ  باسقا  مۋزەيلەرمەن  رۋحاني مادەني بايلانىستار بارىسىندا  الماتىداعى  «قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى» قىزمەت­كەر­لەرى بىلتىر باياناۋىلدا،  وبلىس ورتا­لىعى پاۆلوداردا كورمە وتكىزىپ، كورمەگە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ  29 كونە قولجازباسىن اكەلىپتى.

كورمەگە كىتاپحانا قورىندا ساقتالعان ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ قولجازبالارى، ەسكى كىتاپتارى جانە قازاق زيالىلارىنىڭ جاز­عان حاتتارىنىڭ تۇپنۇسقالارى قويىلعان بولسا،  29 قۇجاتتىڭ 25-ءى قولجازبا، قال­عاندارى «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەن­دىگى»، «تىرلىكتە كوپ جاساعاندىقتان كور­­­گەن ءبىر تاماشامىز» جانە ەكى «حال-احۋال» كىتاپتارى. بۇل كىتاپتار عىلىمي كىتاپ­­حانا قورىندا 1950 جىلداردان بەرى  ساقتالۋدا.

ال ەلىمىزدىڭ «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» باعدارلاماسى بويىنشا ازىرلەنگەن جوباعا ءبىزدىڭ وب­لىس­تان  78 كيەلى ورىن قوسىلدى.  جوبا­داعى نە­گىزگى ورىننىڭ ءبىرى – باياناۋىل­داعى ءماش­ھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى. 

– بيىل «ۇلتتىق مادەني يگىلىك نىسان­دا­رىنىڭ» مەملەكەتتىك تىزىمىنە تاعى دا 13 كونە جادىگەر ۇسىندىق. ولاردىڭ ىشىن­دە جيەنى جولمۇرات  ءجۇسىپ ۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان  الىنعان  ءماشھۇر اتانىڭ  «قۇران» كىتابى، 1907 جىلى قا­زان­داعى كۇسايىنوۆتاردىڭ باسپاحاناسىنان شىققان «حال-احۋال» كىتابى، 1907-1927 جىلدار ارالىعىندا جا­زىل­عان ءماشھۇردىڭ 59 تۋىندىسىنان الىنعان قول­جازبالار، 1931 جىلى ءوزى سالعىزعان مازارىندا تۇرعان قارا ءتۇستى شكافى، 1957 جىلى مازاردى بۇزعاندا مۇحاممەد پازىل الىپ كەتكەن بولاتىن. 2019 جىلى اكەم مۋزەيگە تاپسىرعان.  اعاشتان جاسا­لىنعان ساندىعى، قۇل­پى­تاس تاسى بار. بۇگىن­گى كۇندەرى ەسكەل­دى باۋىرىنداعى ءماشھۇر­دىڭ باي  مۇرا­سىن  ساقتاۋ ءۇشىن جادىگەرلەر سانىن تو­لىقتىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىس­تار جال­عاسۋدا. كەلىڭىزدەر، كورىڭىز­دەر، ەسىك اشىق، – دەيدى اسەت پازىل.

 

پاۆلودار وبلىسى،

باياناۋىل اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

عارىشتان انىقتالعان قوقىستار

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:24

ۆيرۋس جۇقتىرۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:16

ءورت سوندىرگەن وجەتتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

ەرلىككە بەرگىسىز ەڭبەك

قوعام • بۇگىن، 08:09

جاساندى جۇرەك سالىندى

الەم • بۇگىن، 08:02

نۇروتاندىقتاردىڭ ايقىن جەڭىسى

ساياسات • بۇگىن، 07:43

شامانىڭ ءانى

ونەر • كەشە

سوتتالعان جىرلار

ادەبيەت • كەشە

9 اي «تولعاتقان» 9 پايىز

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار