2006 جىلى ءبىر توپ قازاقستان زيالىلارىمەن بىرگە شام ەلىندە جانە 2007 جىلى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سيريا ساپارى كەزىندە دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولدىم. ۋاقىت تاۋىپ داماسكىنىڭ كىتاپ دۇكەندەرىن ارالاۋ بارىسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ بىرنەشە ەڭبەكتەرىن, اسىرەسە ونىڭ اتاقتى «كيتاب مۋسيك ءال-كابير» – «مۋزىكا جايلى ۇلكەن كىتابىن» تاپتىم. ول كايردە جارىق كورگەن ەكەن, تەك جىلى كورسەتىلمەپتى. كولەمى – 1208 بەت. وندا شىعارما اۆتورى تۋرالى ء«ال-فايلاسۋف ءابي ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان ءال-فارابي. ھيجرانىڭ 339 جىلى قايتىس بولعان» دەپ كورسەتىلۋمەن قاتار شارحىن (تۇسىندىرمەسىن) جازعان اتتاس ابد ءال-ماليك حاشبا, رەداكتسياسىن قاراعان (مۇرادجاا) ءارى شىعارۋشى (تۋسدير) دوكتور ماحمۇد احماد ءال-حيفني» دەپ جازىلىپتى.
«مۋزىكا جايلى ۇلكەن كىتاپ» تەگەراندا دا شىقتى. ال ەندى كولەمدى بۇل دۇنيەنى ەۋروپادا لاتىن تىلىنە 1840 جىلى دج.
گ.ليۋدۆيگ كوزەگارتەن (1792-1862), يتاليان تىلىنە يسپانيا مۋزىكاتانۋشىسى سوريانو ف.ين (1787-1851), فرانتسۋز تىلىنە مۋزىكاتانۋشى ر.ن. لاند (1834-1897) پەن فرانتسۋزدىڭ تاعى ءبىر اراب مۋزىكاسىن زەرتتەۋشى عالىمى بارون ر.د’ ەرلانجە (1872-1932) ءوز تىلىنە اۋدارىپ جاريالادى.
ال زەرتتەگەندەردەن 1844 ج. تاعى دا دج.گ.ليۋدۆيگ كوزەگارتەن, 1883 ج.
ر.ن.لاند, 1934 جىلدارى اعىلشىن مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ن.دج. فارمەر (1882-؟), ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى بويىنشا 1930-1931 جىلدارى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان نەمىس دوكتورى
ە.ا.بەيحەردت (حح ع.), اۋستريالىق مۋزىكاتانۋشى ر.گ.كيزەۆەتتەر (1773-1850), بەلگيا مۋزىكاتانۋشىسى, تاريحشى, پەداگوگ, سازگەر ف.ج.فەدي (1784-1871), وتىرار ويشىلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان بيبليوگرافيالىق انىقتامالىق قۇراستىرعان اقش-تىڭ پيتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەمىس عالىمى ن.رەشەر
(1928 ج.ت.), يتاليا ارابتانۋشىسى پ.تريپودونى ء(حىح ع. ەكىنشى, حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى) اتاۋ كەرەك.
قازۇۋ-ءدىڭ ۇستازى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شىعىستانۋشى ك.تاجىكوۆا 1992 جىلى ءابۋ ناسىردىڭ وسى دۇنيەسىن «تراكتاتى و مۋزىكە ي پوەزي». («عىلىم», الماتى 1992, 452 بەت), 2009 جىلى بجع مينيسترلىگى فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ اكادەميك ءا.نىسانباەۆ باستاعان ع.قۇرمانعاليەۆا, ج.ساندىباەۆ سەكىلدى عالىمدارى ونىڭ «ازاماتتىق ساياسات», «باقىتقا جەتۋ جايىندا», «تەولوگيا», «عىلىمداردىڭ جىكتەلۋى تۋرالى ءسوز», «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتاپ» سياقتى تراكتاتتارىنىڭ ء(ابۋ ناسىر ءال-فارابي. تاڭدامالى تراكتاتتار. «ارىس» باسپاسى, 2009, 648 بەت) باسىن قوسىپ جيناق ەتىپ شىعاردى. بۇل دۇنيەلەردىڭ كەيبىرى بۇرىندارى دا ورىس, قازاق تىلدەرىندە قىسقارتۋلارمەن جارىق كورگەن.
عۇلامانىڭ تۋعانىنا 1150 جىل تولۋىنا وراي ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدار م.ب.الىپباەۆا ء(ابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ مۋزىكا ءىلىمى, الماتى, 2015, 172 بەت), ج.التاەۆ, ءا.قۇرانبەك, م.اسقار, پ.سۇلەيمەنوۆ, ش.اليەۆ, س. قايرات ۇلى (فارابيتانۋ. وقۋ قۇرالى. الماتى 2019, 139 بەت), س.داۋكەەۆا (فيلوسوفيا مۋزىكي ابۋ ناسرا مۋحاممەدا ال-فارابي. الماتى: فوند سوروس كازاحستان, 2002, 352 بەت) وتىرار كەمەڭگەرىنىڭ مۋزىكالىق ەڭبەكتەرى جايلى زەرتتەۋلەرىن وقۋشىلارعا ۇسىندى.
1973 جىلى يۋنەسكو-نىڭ «كۋرەر يۋنەسكو» جۋرنالى دا (31-34 بەتتەر) ءابۋ ناسىردىڭ اتالمىش دۇنيەسىنەن قىسقاشا اۋدارما جاريالادى.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ مۇراسىن زەرتتەۋگە ا. كوبەسوۆ پەن ي.و. مۇحامممەد جانە ب.يا. وشەروۆيچ, و.ماتياكۋبوۆ (فارابي وب وسنوۆاح مۋزىكي ۆوستوكا. ت.1986) تە ايتۋلى ۇلەس قوستى.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىنداعى» «شىعارۋشىدان» (تۋسدير) اتتى ماقالاسىندا دوكتور ماحمۇد احمەد ءال-حيفني وتىرار پەرزەنتىنىڭ ءومىربايانىن قىسقاشا بايانداعان. ول ءابۋ ناسىردى فارابتا تۋدى دەگەنىمەن, قازاق ەلىنىڭ ول شاھارىن حوراساندا دەپ ابەس كورسەتىپتى.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تەرەڭ ويلى عالىم, ۇلكەن پاراسات يەسى ەدى. ح عاسىردا ەۋروپا ءالى ۇيقىدا جاتقاندا كونە گرەك عالىمدارىنىڭ شىعارمالارىن اراب تىلىنە اۋدارىپ, وعان شارحتار جانە مۋزىكانىڭ تەورياسىن جازۋى, ونى ماتەماتيكامەن بايلانىستىرۋى شىنىندا دا عاجاپ قۇبىلىس. ءابۋ ناسىردىڭ مۋزىكا جايلى اتالعان ەڭبەگىن الەم عالىمدارى ءالى دە تۇگەل ءارى تەرەڭ زەرتتەي العان جوق. ول ءبىر جاعىنان وڭاي دا شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن اراب ءتىلىن ءبىلۋ از. مۋزىكانى, ونىڭ تاريحىن, تەرميندەرىن جاقسى ءبىلۋ ءلازىم. ءابۋ ناسىردا ول جەتكىلىكتى ەدى. ايتپەسە مۇنداي اسا كۇردەلى دۇنيە جازۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.
ءابۋ ناسىر ەڭ اۋەلى «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىن» جازۋعا نە سەبەپ بولعانىن ايتقان. وعان تۇرتكى بولعان دەپ ءۋازىر ءابۋ جاعفار مۇحاممەد بين ءال-كارحيدى اتاعان.
ءابۋ جاعفار ءال-كارحي (مۇحاممەد بين ءال-قاسىم بين مۇحاممەد بين ءال-فادل (934-940) جىلدارى بيلىك ەتكەن ابباستىق حاليفا ار-رادي بيللاھتىڭ ءۋازىرى ەدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مىسىردا بولعانىندا ءۋازىر وتىرار ويشىلىنان مۋزىكا عىلىمى جايلى ەڭبەك جازۋدى وتىنگەن. ءابۋ جاعفار ءابۋ ناسىر داماسكىدە 950 جىلى قايتىس بولعان سوڭ, 954 جىلى دۇنيەدەن وتكەن.
سوعان قاراعاندا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىن» مىسىردا (كايردە) ح عاسىردىڭ 30-جىلدارى جازعان نەمەسە اتالعان جىلدارى كايردە باستاپ شامدا (سيريادا) ياكي باعدادتا بىتىرگەن دەۋگە بولادى.
ءابۋ جاعفار ءال-كارحي تۋرالى مالىمەتتى ارابتىڭ فيلولوگ, تاريحشى سالاح اد-دين حاليل بين ايبەك اس-ءسافاديدىڭ (1297-1363) ء«ال-ۋافي بي-ل ۋافايات» (بەيرۋت 2010, 4 توم, 27 بەت) اتتى ەڭبەگىنەن تاپتىق. اس-سافادي اتالمىش ءۋازىردى «جومارت, قۇرمەتتى كىسى بولعان ەدى» دەپ جازىپتى.
ءابۋ ناسىر ءۋازىر جاعفار ءال-كارحي جايلى بىلاي دەيدى: «سەن بايىرعىلارعا ءتيىستى مۋزىكا ونەرىمەن تانىسۋدى قالايتىنىڭ جايىندا ماعان ايتقان ەدىڭ. ونى وقىعان ادامعا جەڭىل بولۋى ءۇشىن ءتۇسىندىرىپ, ايشىقتاپ ساعان (ارناپ) كىتاپ جازۋىمدى سۇرادىڭ. مەن بايىرعى وسى ونەر تۋرالى بىزدەرگە جەتكەن جانە ءبىزدىڭ الدىمىزداعىلاردىڭ جازعان كىتاپتارىمەن تانىسىپ بولعانىمشا سەنىڭ ءوتىنىشىڭدى كىدىرتتىم.
مەن وندا سەنىڭ سۇرانىسىڭدى قاناعاتتاندىراتىن جانە بۇرىن زەرتتەلىپ قويعان نارسە تۋرالى قايتا كىتاپ جازۋىمنىڭ قاجەتى بولمايتىن شىعار دەپ ويلادىم. ەگەر بۇرىن جازىلعان ەڭبەكتەر ونەردىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن كەمەل تۇردە قامتىسا, وندا ادامنىڭ ءبىر كىتاپ جازىپ, وزىنەن بۇرىن بەلگىلى, انىقتالعان نارسەلەردى وزىنە جاتىستىرۋى ارتىق ياكي بولماسا كورگەنسىزدىك نەمەسە اقىماقتىق بولماق. تەك ءبىرىنشى [اۆتوردىڭ] شىعارماسىندا قولدانىلعان سوزدەر نەمەسە باسقا دا نارسەلەر تۇسىنىكسىز بولعان جاعدايدا ەكىنشى ادام ءبىرىنشى [اۆتوردىڭ] ايتقان جانە كورسەتكەن جولىمەن ءجۇرىپ, ولاردى تۇسىندىرەدى ءارى جەڭىلدەتەدى. سوندىقتان ونەردى كەمەلىنە جەتكىزۋ ەڭبەگى ءبىرىنشى ادامعا تيەسىلى, ال ەكىنشى ادامنىڭ ارتىقشىلىعى اناعۇرلىم قيىن, تۇسىنىكسىز نارسەلەردى تۇسىندىرگەنى مەن جەڭىلدەتكەنى ءۇشىن عانا. [الايدا مەن ەرتەدەگىلەردىڭ ەڭبەكتەرىن كورىپ], ولاردىڭ بارلىعىندا [مۋزىكا] ونەرىنىڭ تولىقتاي زەرتتەلمەگەنىن ءبىلدىم. وندا ايتىلعان كوپتەگەن تەوريالىق عىلىمدارعا ۇيلەسىمدى بايانداۋ مەن ايقىندىقتىڭ جەتىسپەۋى بايقالدى.
بۇل ونەردىڭ ەرتەدەگى تەورەتيكتەرى – ولاردىڭ شەبەرلىگىن, عىلىم وقۋعا دەگەن قۇشتارلىعىن, ونى باسقا نىعمەتتەردەن جوعارى قۇرمەتتەۋلەرى مەن اقىلدارىنىڭ پاراساتتىلىعىن ەسكەرە تۇرا, ولار بۇل ونەردىڭ كەمەلدىگىنە جەتە المادى دەگەن ويدان اۋلاق(پىن). عىلىم ۇزاق جىلدار بويى [ۇرپاقتان-ۇرپاققا] ۇزدىكسىز بەرىلىپ جانە كەيىنگىلەردىڭ وزدەرىنەن الدىڭعىلاردىڭ جاساعاندارىنا وي جۇگىرتۋلەرى ارقاسىندا ارتىپ كەلگەن. ەرتەدەگىلەردىڭ وسى ونەر جايىنداعى كەمەلىنە جەتكەن كىتاپتارى جوعالىپ نەمەسە اراب تىلىنە تولىقتاي اۋدارىلماعان بولۋى مۇمكىن. وسىعان سايكەس مەن سەنىڭ تالابىڭدى ورىنداۋدى قاجەت دەپ تاپتىم», دەيدى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىن» ءۋازىر احمەد ءال-كارحيدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جازعانىن ورتاعاسىرلىق يبن ءابي ۋسايبيعا (1203-1270) دا راستايدى. ول اتاقتى «ۋيۋنۋ-ل انبا في تاباقات ءال-اتيببا» – «دارىگەر توپتارى جايلى جاڭالىقتاردىڭ قاينار كوزى» اتتى ەڭبەگىنىڭ «شامنان شىققان دارىگەر» تاراۋىندا وتىراردىڭ اسىل پەرزەنتى «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىن» ءۋازىر ءابۋ-ل جاعفار مۇحاممەد بين ءال-قاسىم ءال-كارحي ءۇشىن قۇراستىرعان, ياعني جازعان», دەيدى.
ءابۋ ناسىر ەجەلگى گرەك عالىمدارى اريستوتەل, پتولەمەي, ەۆكليد سەكىلدى دانالاردىڭ شىعارمالارىنا تۇسىندىرمە جازۋمەن اتى شىققانى بەلگىلى.
وتىرار ويشىلى «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىندا» دا وسىنداي كونە گرەك كەمەڭگەرلەرىنىڭ مۋزىكاعا قاتىستى ەڭبەكتەرىنە دە كوپ كوڭىل بولگەن. ونى ءابۋ ناسىردىڭ ءوزى دە راستايدى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ اتىن اتاسا, ال باعزىلارىن بايىرعىلار, ەرتەدەگىلەر دەۋمەن شەكتەلگەن. مىسالى, ول [ەۆكليدتىڭ] «باستاۋلار جايلى كىتاپ» اتتى تراكتاتىنا سىلتەمە جاساعان. سونداي-اق ەجەلگى ريمدىك كلاۆدي گالەندى (دجالينۋس) دە ەكى جەردە اتاعان. ال اريستوتەلدىڭ «ەكىنشى اناليتيكاسىنا» 6 رەت توقتالعان, ويشىل زەنوندى دا ەستەن شىعارماعان.
«مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىن» قاراي وتىرىپ ءابۋ ناسىردىڭ ماتەماتيك پتولەمەيدىڭ, فەلليستيدىڭ دە ەڭبەكتەرىنە سۇيەنگەنىن بايقايمىز.
سونىمەن «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىنا» قايتا ورالايىق.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءارى قاراي اتالمىش كىتابىنىڭ ەكى ءبولىمىن تۇسىندىرۋگە كىرىسەدى. قانداي دا ءبىر تەوريالىق ونەر بولماسىن ادام بالاسىنىڭ كەمەلدىككە ءۇش جاعدايدا جەتە الاتىنىن ايتا كەلە ول:
– ء«بىرىنشىسى – ونىڭ نەگىزىن تولىق ءبىلۋ;
– ەكىنشىسى – سول ونەردە بار زاتتار نەگىزدەرىنەن قاجەتتى تۇردە شىعاتىن نارسەلەردى;
– ءۇشىنشىسى – باسقا تەورەتيكتەردىڭ پىكىرىن بايقاۋ, ايتىلعان ءسوزدىڭ دۇرىسىن تابۋ جانە ولاردىڭ اراسىندا قاتەلەسكەندەردىڭ قاتەسىن دۇرىستاي ءبىلۋ قابىلەتتىلىگى» – دەيدى دە «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىنىڭ» نەگە ەكى كىتاپ ەكەندىگىنە توقتالادى:
وتىرارلىق كەمەڭگەر جوعارىدا بايقاعانىمىزداي ءوز شىعارماسىندا بىرنەشە ونەر يەلەرىنىڭ اتىن اتاعان. ولارعا دا نازار سالايىق:
- يسحاق بين يبراھيم ءال-ماۋسۋلي (يسحاق ان-ناديم ءابۋ مۇحاممەد بين يبراھيم بين مايمۋن ءال-ماۋسۋلي – 767-849. ول حاليفا ھارۋن ار-ءراشيدتىڭ (986-809 ج. حاليفا بولعان) اتاقتى ءانشىسى, اندالۋسيالىق سازگەر, ءانشى زيرياب ءال-مۋعاننيدىڭ (845-؟) ۇستازى ەدى. يسحاق ءال-ماۋسۋلي ءابۋ ناسىردان ءبىر عاسىرداي بۇرىن ءومىر سۇرگەن (ساحاب ءال-مۋسيقي) جانە اقىن بولاتىن.
- ماككي يبن سۋرايدج (640-716) ومايادتار اۋلەتى بيلىگى كەزىندە مەككە مەن مەدينادا ءومىر سۇرگەن ءانشى, اتاقتى ونەر ادامى. اراب جانە پارسى مۋزىكاسى بويىنشا ءوز كەزىنىڭ ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىنەن ءدارىس العان.
- ماباد ءال-ماداني (مەدينەلىك). ومايادتىق ۋاليد بين يازيد (680-683) بيلىك ەتكەن جىلدارى داماسكىدە ءومىر سۇرگەن, ءان ونەرىنىڭ شەبەرى اتانۋىمەن اتى شىققان دارىن. ال يبن سۋرايدج جايلى: حاير اد-دين از-زيريكلي. ءال-اعلام. قامۋس تارادجيم لي-اشھار ار-ريدجال ۋا-ن نيسا مين ءال-اراب ۋا-ل مۋستاعريبين ۋا-مۋستاشريقين. بەيرۋت 2005, 4 توم, 194-بەتتى قاراڭىز.
– اراب ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋشى ليۆاندىق ادەبيەتشى عالىم حاننا ءال-فاحۋري (1914-2011): «ارابتاردا ءان (ونەرى) ەرەكشە كەڭ تارادى. اسىرەسە حيدجاز انشىلەردىڭ كوپتىگىمەن داڭقى شىقتى. سولاردىڭ اراسىندا بەلگىلىلەرى تۋايس يبن سۋرايدج جانە ماباد ەدى. ارابتاردىڭ ءان سالۋ مانەرىنە جاتجۇرتتىڭ انشىلەرى – پارسىلار, گرەكتەر ۇلكەن اسەر ەتتى. ولار ارابتاردى بەيتانىس گرەكتەردىڭ ليۋتنيالارى جانە سۆيرەلدەرى, گرەكتەردىڭ تسيتراسى سەكىلدى جاڭا مۋزىكالىق اسپاپتارمەن تانىستىردى. ادەتتەگىدەي جەكە (ۆوكال), حوردىڭ نەمەسە مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ, سونداي-اق ءبيدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءان سالۋ بەلگىسى بولاتىن» دەيدى.
ءيا, «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىندا» مۋزىكالىق اسپاپتار جايلى دا ءسوز ەتىلگەن. بۇل رەتتە «ۋد اسپابىنداعى تابيعي دىبىستار سانى», ء«بىر تەكتى ۇندەر توبى» اتتى تاراۋشالاردا ءسوز بولعان.
«مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىندا» ۋد, سۋرناي, تانبۋر, راباب, شاھرۋد سەكىلدى وزگە دە اسپاپتار اتالادى جانە ولاردان شىعاتىن ۇندەر جايلى ايتۋدى دا ءابۋ ناسىر ۇمىتپاعان. وسى اسپاپتار ىشىنەن جيىرەك اتالاتىنى – ۋد.
«مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» مۋزىكالىق-ەنتسيكلوپەديالىق شىعارما. وندا ونەردىڭ اتقارار ءرولى انىقتالىپ, مۋزىكانىڭ شىعۋ تەگى, ورىنداۋ ونەرى, ەستەتيكا, مۋزىكانى قابىلداۋ پسيحولوگياسى, ءاندى, اۋەندى ورىنداۋ شەبەرلىگى, مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ شىعۋى سەكىلدى مۋزىكا ونەرىنە بايلانىستى وزەكتى ماسەلەلەر ءسوز بولعان.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي وزىنە دەيىنگى جانە ءوز زامانى كەزىندەگى مۋزىكاعا بايلانىستى ىزدەنىستەرگە ادال باعا بەرگەن.
مۋزىكالىق جانرلار, مۋزىكالىق تالانت ماسەلەسى دە وتىرار ويشىلى نازارىنان تىس قالماعان. ول ورىنداۋ شەبەرلىگىن جەتىلدىرۋگە دە نازار اۋدارعان. «ۆوكال مۋزىكاسى, حالىق ءانىن ونەر تۇرلەرىنىڭ قاينار كوزى», دەيدى ءابۋ ناسىر.
ەندى جوعارىدا اتالعان مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ كەيبىرىنە جەكە توقتالا كەتەيىك.
مۋزىكالىق اسپاپتار ىشىنەن ول شاھرۋدتىڭ تاريحىنا ارنايى توقتالعان جانە ونى ورتا ازيامەن بايلانىستىرعان.
«اراب مەملەكەتتەرىندە قۇرمەتكە يە اسپاپ ىشىندە جوعارى دەڭگەيگە يە مۋزىكالىق اسپاپ – شاھرۋد. ونىڭ ويلاپ تابىلعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. كونە زامانداردا ول بەلگىسىز بولاتىن.
ونى ەڭ اۋەلى ويلاپ تاپقان سامارقاننان شىققان سوعدىلىق حۋلايس بين احۋس. ونى ول اۋەلگىدە ماھ نەمەسە دجابال شاھارىندا جاساپ شىعاردى. بۇل يسكاندەر (الەكساندر, ماكەدونسكي) تىزبەسى بويىنشا 1228, ال ارابشا (ھيدجراشا) 306 جىل بولاتىن. سودان سوڭ ونى ول سوگدياناعا الىپ كەلدى. ول سولتۇستىكتە جانە جەتىنشى ىقىلىمعا قاتىستى جۇرتتار ماڭىن جايلاعان ەلدەردە. ول جۇرت شىعىسقا قاراي سولتۇستىك ەندىكتىڭ 45 گرادۋسىندا. سامارقان مۋزىكانتى ءوزى ويلاپ تاپقان اسپاپتى سول جانە سونىمەن شەكارالاس ەل حالقى تىڭدادى. ولاردىڭ ءبارى دە شاھرۋدتى وتە جاقسى باعالادى. ول بويىنشا ورىندالعان نوتالار سول جەردىڭ حالقىنىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي ەمەس, جاعىمدى ءتيدى.
سودان سوڭ حۋلايس بين احۋس ونى وزىمەن بابىلعا (ۆاۆيلونياعا) الىپ كەلدى. ول كەزدە سوگديانادا ەڭ كۇشتى اراب بيلەۋشىلەرى عۇمىر كەشىپ جاتقان ەدى. سودان سوڭ ونى الىپ باعدادقا اتتاندى. ودان ءارى مىسىرعا جەتكىزدى. ءارى قاراي مەسوپوتاميا مەن سيرياعا (شامعا) دا اپاردى. وسى اسپاپپەن (شاھرۋدپەن) بارلىق كونە ەلدەردىڭ جانە سول جۇرتتاردىڭ جاڭا اۋەندەرى ورىندالدى» دەپ جازعان.
سامارقاننىڭ ارعى جاعى دەگەندى ءبىز قازىرگى ورتا ازيا (ماۋرەنناھردىڭ ارعى جاعى), مۇمكىن قازاق ەلى شىعار دەپ ويلايمىز.
ليۋتنيا (بۇرىنعى زامانداعى ىشەكتى مۋزىكالىق اسپاپ) تانبۋر (شىعىس حالىقتارىنىڭ ءۇش ىشەكتى مۋزىكالىق اسپابى. ونى ءابۋ ناسىر باعداد جانە حوراسان تانبۋرى دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرعان.
ارفا, كانۋن – مۋزىكالىق اسپاپ, مازامير – سىبىزعى, فلەيتا, ميزاف – مۋزىكالىق اسپاپتىڭ ءبىر ءتۇرى, راباب – ۇرمەلى اسپاپ, سۋرناي – كەرنەي, ۋد مۋزىكالىق اسپاپ, گيپجاق (قىپشاق) – ءابۋ ناسىردىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان (جاساعان) اسپاپ دەلىنەدى. بىراق ول جايلى قولىمىزدا ءالى ءازىر جازبا مالىمەت جوق.
ۋد تاياۋ جانە ورتا شىعىس, كاۆكاز, ورتا ازيا, سيريا مەن مىسىر, گرەتسيا مەن ارمەنيا, تۇركيا, يران, ازەربايجان حالىقتارىنا دا تاراعان. كەزىندە ونى يسپانياعا (اندالۋسياعا) پارسى تەكتى ءانشى, سازگەر زيرياب ءال-مۋعانني اپارىپ تارالۋىنا ىقپال ەتكەن دەسەدى. وسى ەلدەردىڭ بارىندە دە ول ۋد دەپ اتالادى. ول اراب تىلىنەن اۋدارعاندا ىشەك جانە اققۋ مويىن دەگەندى بىلدىرەدى.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن پروفەسسور م.س.بۋراباەۆ: ء«ال-فارابي فيلوسوف گۋمانيست سياقتى مۋزىكا مەن ونىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىن تاريحي ەۆوليۋتسيا كوزقاراسى تۇرعىسىنان قاراستىرعان. مۋزىكا جۇرتقا ۇلكەن راحات سەزىم بەرەتىندىكتەن باعزى ءبىر دارىندى ادامعا نەمەسە جەكەلەگەن حالىققا ەمەس, بارلىق زامانداردا ونىمەن كۇللى جۇرت ەڭبەكتەنگەن. اۋەندەر مەن اندەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا, حالىقتان-حالىققا بەرىلىپ وتىرۋىنا بايلانىستى عاسىرلار ءوتۋ بارىسىندا از-ماز مولايعان.
ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرى قايتا ورلەۋ داۋىرىندە شىعىس پەن باتىستا عىلىم مەن مۋزىكانىڭ دامۋىندا ۇلكەن ءرول اتقارعان. (يبن سينا, سافي اد-دين دجۋردجاني, رودجەر بەكون جانە ت.ب.). مىسالى, يبن سينانىڭ (اۆيتسەنانىڭ) «كيتاب اش-شيفاسىنىڭ» («شيپاگەرلىك كىتابىنىڭ») «مۋزىكا جايلى عىلىمدار جيناعى» ءابۋ ناسىردىڭ «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» اسەرىمەن دۇنيەگە كەلگەن.
يبن سينانىڭ «مۋزىكا جايلى تراكتاتى» ءابۋ ناسىردىڭ (اتالمىش ەڭبەگى) سياقتى اراب حاليفاتى ورتالىقتارىندا كەڭ مويىنداۋعا يە بولعان. ول كەزدەرى شىعىس مۋزىكاسىنىڭ ەۋروپادان جوعارى تۇرعانداعى سونشا اعىلشىن زەرتتەۋشىسى فارمەر ءابۋ ناسىر مەن يبن سينانىڭ مۋزىكا جايلى تراكتاتتارى «شولدەگى جاسىل جايلاۋ سياقتى» دەپ جازعانىنا قالاي ريزا بولمايسىڭ. بۇل باعالاي بىلەتىن ءبىلىمدى مامان, پاراسات يەسىنىڭ ءسوزى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
ال يبن ۋسايبيعا: «ول اۋەزتانۋدى جاقسى بىلەتىن. ونىڭ (مۋزىكا جايلى) ەڭبەگىنىڭ تياناقتى, تىڭعىلىقتى جازىلعاندىعى سونداي, وعان قوسىپ-الار ەشتەڭە جوق-تى. ول كەرەمەت اۋەزدىك اسپاپ جاساپ شىعاردى. سونىڭ ءيىندى جەرىنەن شىعاتىن اۋەندى تىڭداعاندا نەمەسە ءوزى سول اسپاپتا ويناعاندا كەرەمەت تەبىرەنۋشى ەدى» دەپ ەسكە الادى.
- ءابۋ ناسىردىڭ بۇدان مىڭ جىلداي بۇرىن اراب تىلىندە جازىلعان «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىنىڭ» تولىق ءتارجىماسى ەلىمىزدە ءالى جاسالعان جوق. بارى – ۇزىك-ۇزىك نۇسقالارى عانا. وندا تۇپنۇسقاداعى ءتۇرلى سىزبالار, فورمۋلالار, نوتالار جوق. سوندىقتان دا زەرتتەۋشىلەر «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» جايلى تولىققاندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزە الماي كەلەدى. ماقالانى جازۋ بارىسىندا ءبىز كلاسسيكالىق ولمەس, وشپەس دۇنيەنىڭ تۇپنۇسقاسى مەن ءتۇرلى ءتارجىمالارىن قاتار قاراۋ بارىسىندا اۋدارمالاردا ءبىراز اقاۋلىقتار بارىن بايقادىق.
- 1992 جىلعى باسىلىمنىڭ (452 بەت) شىققانىنا دا وتىز جىلعا جۋىقتاپ قالدى. «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىنىڭ» تولىققاندى بولاشاق اۋدارمالارى مۇمكىندىگىنشە ەۋروپا, ورىس, قازاق تىلدەرىندەگى اۋدارمالارىمەن دە سالىستىرا وتىرىلىپ جاسالسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
- ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى دا ءوتىپ بارادى. الماتى, شىمكەنت قالالارىندا بولماسا ونىڭ اتىمەن اتالاتىن داڭعىلدار مەن كوشەلەر كوپ جەرلەردە جوق. بۇعان قاراپ ء«ابۋ ناسىر اتالمىش بىرنەشە قالا حالقىنا عانا كەرەك پە؟», دەيدى جۇرت.
- ەسكەرتكىش دەگەننەن شىعادى, كەمەڭگەردىڭ ەسكەرتكىشى الماتىداعى ونىڭ اتىمەن اتالاتىن ۋنيۆەرسيتەت الدىنا عانا بار. ال ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ لايىقتى جەرىندە عالىم ەسكەرتكىشى اسقاقتاپ تۇرسا ارتىقتىق ەتپەس ەدى. اتتەڭ, ونىڭ اۋىلى الىس سياقتى. ونداي ەسكەرتكىش بولاشاق ۇرپاقتار ءۇشىن دە كەرەك. ءبىز ءبىرتۋار ەنتسيكلوپەديست بابامىزدى ءوز دارەجەسىندە باعالاي الساق, ول تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىزدىڭ اتىن الەمگە تانىتىپ, ەلىمىزدىڭ بەدەلىن ارتتىرا تۇسەر ەدى. سول سەبەپتى بارىمىزدى باعالاي, اسپەتتەي بىلگەنىمىز ءجون.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
قر ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
