جاقىندا سىرىم اۋدانى, جىمپيتى اۋىلىنداعى جەڭىس كۇنىنە ارنالعان مەموريالدىق الاڭنىڭ الدىندا ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان جەرلەسىمىز حۇسي جۇماعاليەۆتى قايتا جەرلەۋ راسىمىنە ارنالعان قارالى جيىن ءوتتى. حالىقارالىق دارەجەدەگى شاراعا اۋدان باسشىلىعىنان بولەك, ح.جۇماعاليەۆتىڭ ۇرپاقتارى – ت. جۇماعاليەۆ, گ. جۇماعاليەۆا جانە جەرلەس ارداگەرلەرىمىز ۋ. قاسمۇحانوۆ پەن قادىر عايسين قاتىستى.
جاقىندا سىرىم اۋدانى, جىمپيتى اۋىلىنداعى جەڭىس كۇنىنە ارنالعان مەموريالدىق الاڭنىڭ الدىندا ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان جەرلەسىمىز حۇسي جۇماعاليەۆتى قايتا جەرلەۋ راسىمىنە ارنالعان قارالى جيىن ءوتتى. حالىقارالىق دارەجەدەگى شاراعا اۋدان باسشىلىعىنان بولەك, ح.جۇماعاليەۆتىڭ ۇرپاقتارى – ت. جۇماعاليەۆ, گ. جۇماعاليەۆا جانە جەرلەس ارداگەرلەرىمىز ۋ. قاسمۇحانوۆ پەن قادىر عايسين قاتىستى.
حۇسي جۇماعاليەۆ – 1909 جىلى جانىبەك اۋدانى جاعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ارداگەردىڭ ءومىر جولىندا جىمپيتى ەلىنەن ويىپ ورىن الۋى ونىڭ بالا كەزدەگى ۇستازدىق قىزمەت ەتۋ ارمانىنىڭ جۇزەگە اسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ح.جۇماعاليەۆ 1937 جىلى جىمپيتى ورتا مەكتەبىنە (قازىرگى جالپى ءبىلىم بەرەتىن ق.مىرزاليەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ) جولدامامەن مۇعالىمدىك قىزمەتكە كەلدى. 1939 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا, اۋىل مەكتەبىن ابىرويلى قىزمەت ارناسىنا سالعانى ءۇشىن كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى ح.جۇماعاليەۆتى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتادى.
قىزمەت جولى ۇلى وتان سوعىسىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ, 1942 جىلدىڭ اياق شەنىندە سوعىسقا اتتانعان جەرلەسىمىز وسىدان كەيىن حابار-وشارسىز كەتكەندەر تىزىمىنە ەندى. تەك, 2012 جىلدىڭ تامىزىندا رەسەيلىك «فەنيكس» اتتى وقۋشىلاردىڭ ىزدەۋ توبى تاپقان مۇردەنىڭ كەۋدەسىندەگى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ ءنومىرى ماسكەۋ ارقىلى انىقتالىپ, ول سۇيەكتىڭ حۇسي جۇماعاليەۆتىكى ەكەندىگى ناقتىلاندى. ول «كۋرسك ءيىنى» شايقاسىندا قازا تاپقان ەكەن.
وسى دەرەكپەن ح.جۇماعاليەۆتىڭ قازا تاپقان جەرى – رەسەي فەدەراتسياسى, كۋرسك وبلىسى, پونىرەۆ اۋدانى, يگيشەۆا سەلوسىنىڭ ماڭى دەپ بەلگىلەنىپ, ىزدەۋ توبى جان-جاقتى سۇراۋلار سالعان ەدى. ۇوس جاۋىنگەرلەرىنىڭ اقپاراتتارىن جيناقتايتىن رەسەيلىك www.soldat.ru سايتىنىڭ چاتتىق تارتىپتەگى مالىمەتىندە ارداگەر دەرەكتەرىنىڭ ناقتىلانۋىنا سىرىم اۋداندىق مۇراعاتى مەن اۋدانداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ا.ويشىباەۆا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى دەپ كورسەتىلىپتى.
جاڭالىققا جايباراقاتتىق تانىتا الماعان سىرىم اۋداندىق باسشىلىعى جاۋىنگەردىڭ سۇيەگىن ەلگە اكەلۋگە ارنايى دەلەگاتسيا جاساقتاپ, ولاردى 31 قازان – 5 قاراشا ارالىعىنداعى ىسساپارعا جىبەرگەن بولاتىن. دەلەگاتسيا قۇرامىندا اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ا.ويشىباەۆا, ارداگەر-ۇستاز ا.ءجۇسىپوۆ, ح.جۇماعاليەۆتىڭ ۇرپاقتارى ت.جۇماعاليەۆ, ب.قۇسانوۆ 2 قاراشا كۇنى رەسەي فەدەراتسياسى, كۋرسك وبلىسى, پونىرەۆ اۋدانى ورتالىعىنداعى 1943 جىلدىڭ جازىنداعى كۋرسك شايقاسىندا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردى قايتا جەرلەۋ راسىمىنە قاتىستى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا 5 قاراشا كۇنى اۋدانعا كۋرسكىدەن ح.جۇماعاليەۆتىڭ مۇردەسىن جەتكىزدى. جالپى اقپارات رەتىندە ايتساق, يگيشەۆا سەلوسى ماڭىندا سوڭعى 2 جىلدا 56 جاۋىنگەر قايتا جەرلەنگەن.
جاۋىنگەردىڭ سۇيەگىن اۋدانداعى جەڭىس مەموريالدىق الاڭى الدىنا تابىتىنا كوك بايراق جابۋلى كۇيىندە سالتاناتتى قاراۋىل الىپ كەلدى. ارداگەردىڭ سۇيەگىنىڭ الدىندا ونىڭ سۋرەتى جانە وزىنە تيەسىلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى مەن «گۆارديالىق بەلگىسى», سونىمەن قاتار, ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ باعىتىنداعى «پويسك» بۇكىلرەسەيلىك قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ناگرادالىق كوميسسياسىنىڭ شەشىمىنە ءسايكەس ح.جۇماعاليەۆتىڭ اتىنا بەرىلگەن «شاگنۋۆشي ۆ بەسسمەرتيە» مەدالى سالتاناتتى تۇردە الىپ ءجۇرىلدى. تابىلعان جەردەن جاۋىنگەردىڭ كاسكاسى مەن تاماقتاناتىن ىدىسى بىرگە اكەلىندى.
الدىمەن ءسوز العان اۋدان اكىمى ا.شىنىبەكوۆ شارانىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
– ءبىز بۇگىن اۋدانىمىزدىڭ تاريح پاراعىن تاعى ءبىر مارتە تۇگەندەگەلى وتىرمىز. وسى كەزگە دەيىن ۇلى وتان سوعىسىندا قانى سارقىلعان سىرىمدىق ساربازداردىڭ ساپىن بارىمىزشا بىلۋگە تىرىسىپ كەلگەن بولساق, جۋىردا جارالى جىلداردىڭ جىلناماسىن جۇرگىزۋشىلەر جاريالاعان جاڭا دەرەكتىڭ دە بىزگە باعىتتالعانىنا كۋا بولدىق. ول اۋدانىمىزدان سوعىسقا اتتانعان تاعى ءبىر جەرلەسىمىز ح.جۇماعاليەۆتىڭ دەنەسى تابىلعاندىعى. وتانى ءۇشىن ارپالىستا اجال قۇشىپ, جات جەردە وپات بولعانىمەن, ارداگەردىڭ سۇيەگىن سىرىمنىڭ سارى دالاسىنا تابىستاۋدى ۇرپاق بورىشى دەپ بىلگەن ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءىسىمىز دە وسىدان باستاۋ العان, – دەدى اكىم.
قارالى جيىندا ءسوز العان ارداگەر-ۇستاز, دەلەگاتسيا مۇشەسى اسان ءجۇسىپوۆ قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى رەسەيلىكتەر جىلى ىلتيپاتپەن قارسى العاندىعىن ايتتى. اسان ساپار ۇلى ساپاردىڭ باسى تىرەلگەن پونىرەۆ اۋدانى, يگيشەۆا سەلوسى بۇرىن قيان-كەسكى ۇرىستاردىڭ ورنى بولعاندىقتان, ول جەردىڭ اكىمشىلىگى قانداي دا ءبىر تاريحي سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا بەيىلدى ەكەندىگىن اڭعارتىپتى. جانە كەزىندە يگيشەۆا سەلوسىنىڭ تۇبىندەگى شايقاستا ۇرىس جۇرگىزگەن 34 جاۋىنگەردىڭ 4-ەۋى قازاقستاندىق ەكەنىن ءبىلدىرىپتى. ولار ا.داۋلەتبەكوۆ, گ.يگيشەۆ, م.شەفران, ح.مۇحامبەديەۆ سەكىلدى ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان بارعان وتانداستارىمىز ەكەن.
جيىندا دەلەگاتسيانىڭ دەمەۋشىسى بولعان «سىرىم دات ۇلى اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ» اتقارۋشى ديرەكتورى ك.حاميدۋللين, سىرىم اۋداندىق قورعانىس ىستەرى جونىندەگى ءبولىمىنىڭ باستىعى ق.ماقانوۆ ءسوز سويلەپ, ە.بايمۇحانبەتوۆ ولەڭ وقىدى. قارالى جيىنداعى ءسوز لەگىن ح.جۇماعاليەۆتىڭ ۇرپاعى گۇلنار جۇماعاليەۆا قورىتىندىلادى. ول ءوز سوزىندە اتالارىنىڭ دەنەسىن ەلگە الىپ كەلۋدە قولداۋ كورسەتىپ, ۇيىتقى بولعان اۋدان باسشىلىعى مەن اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا ۇلگىلى ىستەرى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىن ءبىلدىردى جانە حۇسي ۇرپاقتارى سىرىم اۋدانىنداعى ول كىسىگە دەگەن قۇرمەتكە وتە رازى ەكەنىن ايتتى.
قارالى جيىن جابىق دەپ جاريالانعان سوڭ, جاۋىنگەردىڭ تابىتى جىمپيتى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ شەتىندەگى زيراتقا اپارىلىپ, حۇسي جۇماعاليەۆتىڭ سۇيەگى اق جاۋىپ, ارۋلانىپ جەر قوينىنا تاپسىرىلدى. اۋدان باسشىلىعى قابىر باسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتتى. سوڭىنان ح.جۇماعاليەۆتىڭ رۋحىنا دۇعا باعىشتالىپ, اس بەرىلدى.
مۇسىربەك ايتاشەۆ,
باۋىرجان شيرمەدين ۇلى.
باتىس قازاقستان وبلىسى,
سىرىم اۋدانى.
