ادام بىتكەن انادان ۇلكەن-كىشى, نە جاقسى-جامان بولىپ تۋمايدى. قازىرگى كەم-كەتىككە قاراپ, بۇل سوزگە قوسىلعىسى كەلمەيتىندەر تابىلار. بۇرىنعى كەم-كەتىكتەردى ءتاڭىرىم تاۋبەدەن جاڭىلعان پەندەسىنىڭ ەسىن كىرگىزۋ ءۇشىن ىلۋدە بىرەۋىن كوزگە كورسەتكەن ەكەن. ونداي ادامداردىڭ ءوزى قاسيەتتى بولىپ وتىرعان. وسى كۇنگى كەم-كەتىكتى اللادان بۇرىن ادامدار وزدەرى جاساپ وتىر. ونى بۇل ارادا تاراتىپ ايتپاساق تا بەلگىلى جايت.
ادام بىتكەن انادان ۇلكەن-كىشى, نە جاقسى-جامان بولىپ تۋمايدى. قازىرگى كەم-كەتىككە قاراپ, بۇل سوزگە قوسىلعىسى كەلمەيتىندەر تابىلار. بۇرىنعى كەم-كەتىكتەردى ءتاڭىرىم تاۋبەدەن جاڭىلعان پەندەسىنىڭ ەسىن كىرگىزۋ ءۇشىن ىلۋدە بىرەۋىن كوزگە كورسەتكەن ەكەن. ونداي ادامداردىڭ ءوزى قاسيەتتى بولىپ وتىرعان. وسى كۇنگى كەم-كەتىكتى اللادان بۇرىن ادامدار وزدەرى جاساپ وتىر. ونى بۇل ارادا تاراتىپ ايتپاساق تا بەلگىلى جايت.
سوڭعى كەزدەرى 31 تەلەارنا «ايتىلماعان اڭگىمە» دەگەن وي سالار باعدارلاما (وزدەرى توك-شوۋ دەيدى. وسى كۇنى توك-شوۋ كوپ شوۋ بولىپ كەتتى) بەرىپ ءجۇر. سونىڭ ءبىر كورسەتىلىمىن كەزىندە «شاڭىراق» فيلمىمەن جۇرت ەسىندە قالعان رەجيسسەر ەدىگە بولىسباەۆتىڭ تاعدىرىنا ارناپتى. جوبادا «...ادام دەگەننىڭ اياق استىنان سورلاۋى – اڭداماي باسىپ, ءسۇرىنىپ كەتسە بولعانى... نە ىستەسەم ەكەن؟! نە ىستەسەم ەكەن سەندەرگە, ءسۇرىنىپ كەتىپ, ءب ۇلىنىپ جۇرگەن تاعدىرلار», دەپ اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ايتقانداي, ونەر يەسىنىڭ ءومىر جولىنداعى قاتەرلى وتكەلى, قاسىرەتتى ءولىمى ايتىلدى. جۇرت, ۇلت, ازامات دەپ وزەكتى ماسەلەنى قوزعاعان جاس جۋرناليستەردىڭ جانايقايى جانىڭدى تەربەپ, «وسى قالاي, قايدا بارامىز؟ ادامنىڭ قۇنى ءوستىپ-اق قۇلدىراپ كەتكەنى مە؟» دەگەن سانسىز سۇراقتارى قارۋلى «قولمەن» جونارقاڭا قامشى سىلتەگەندەي قايقاڭداتىپ جىبەرەدى. ءبىر ارىپتەسىمىز: «قاڭعىباستار» دەلىنەتىندەردىڭ اراسىندا كەزىندە ۇلكەن كومپانيانىڭ ميلليونداپ اقشا ۇستاعان باس ەسەپشىسىنىڭ دە, ماسكەۋدە حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن ابىرويمەن قورعاپ شىققان ازاماتتىڭ دا جۇرگەنىن العا تارتتى.
«قاڭعىباستار» دەگەن ءسوزدى وسى كۇنى ءجيى ايتاتىن بولدىق. العاشقى ءسوز باستاۋىندا مەڭزەگەنىمىزدەي, ولار بۇگىنگى ۇسقىنسىز كۇيگە نە كوكتەن ءتۇسىپ, بولماسا جەردەن شىعىپ تاپ بولماعانى بەلگىلى. ولار دا قۇدايدىڭ ق ۇلى رەتىندە مىنا دۇنيەنىڭ ەسىگىن وزگەلەر سەكىلدى بەيكۇنا ءسابي بولىپ, شىر-شىر ەتىپ اشقان. وسىنى ويدان وتكىزىپ, سانادا سارالاماي, كەشەگى قاتارلاسىمىزعا, بۇگىنگى «ۇسقىنسىز» پەندەلەرگە جيىركەنە قاراۋ, اباي سوزىنە باقساق, يماندىلىققا جاتا ما؟
«ءبىز دە سىزدەي ءومىر سۇردىك كەرەمەت, ەي, جولاۋشى, اتتىڭ باسىن تەجەپ ءوت», دەپ كەلەتىن تاستاعى جازۋداي تاس ماڭدايلاردىڭ دا وزىنە ءتان كيەسى بارىن, وزەكتى جان ەكەنىن ارقايسىمىز كەكىرەيىپ كەلەمەجدەمەي: «وسى كۇيگە وسى ادام قالاي ءتۇستى, نە سەبەپ بولدى؟ قانداي كۇيىك كۇيرەتتى, وتباسىنىڭ ويرانى شىقتى ما؟ نەمەسە جۇمىسىندا جۇيكەسىنە «جۇدىرىق» سىلتەندى مە؟» دەپ جىلى قاباق تانىتساق ادامدىق قالىپقا كەلەر ەدى. بىراق, ءبىز ولارعا «قاڭعىباس» دەپ قاراپ, اراشا تۇسە الماي ءجۇرمىز؟ وسى جەردە ءبىز قاتىگەز بولىپ بارا جاتقان جوقپىز با دەگەن وي مازالايدى. كاپيتاليستىك قوعامدا ادامعا ادام قاسقىرشا قارايدى دەگەن راس شىعار. جالپى, ادامعا ادامنىڭ قور كوزىن مادەنيەتتىلىككە, ىزەتتىلىككە, بىلىمدىلىككە, ءتىپتى ادامدىق قاسيەتكە جاتقىزا الامىز با؟ ولاردىڭ ارالارىندا كەرەمەت كەمەڭگەرلەر بار. جوق دەپ كىم ايتا الادى؟ ءبىر زاماندارى الاش ارىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ: «حالىق ءبىز ءۇشىن ەمەس, ءبىز حالىق ءۇشىن تۋعانبىز», دەگەن ەكەن. ولار دا سول حالىقتىڭ وكىلى ەمەس پە ەدى؟ از قازاقتىڭ اراسىنداعى «قاڭعىباس» دەگەن جات ءسوزدى قۇردىمعا كەتىرىپ, بۇلار دا مۇسىلماننىڭ ۇمبەتى, باعالاي الساق ادام, ازامات, ورتامىزعا تارتساق وڭالادى دەسەك قالاي بولار ەدى؟
وتكەندى اڭساپ وتىرعامىز جوق. دەگەنمەن, كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس زامانىندا ءىشىپ كەتكەندى ىشكە تارتىپ, قاتارعا قوسىپ جاتاتىن. «قاڭعىباس» دەگەن ءسوز ەستىلمەيتىن. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قازاق ەلىنىڭ شەتكە كەتكەن جەتىمدەرىن ىزدەپ, اقش-قا بارعانىمىز بار ەدى. سوندا سول ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ بويىنان ۇيرەنەر ءۇردىستى كورىپ ءدان ريزا بولدىق. ولار ءىشىپ كەتكەندەردى, بالالارىنان باس تارتقانداردى بىردەن كۇرەسىنگە لاقتىرىپ, بولماسا ايەلدى انالىق قۇقىعىنان ايىرامىز دەمەيدى ەكەن. الدىمەن بۇلاردىڭ اداسۋىنا نە سەبەپ, كىمنىڭ كىناسى بار, سونى زەرتتەپ-زەردەلەپ, جولدان تايعان پەندەلەردى قاقپاقىلداپ ءجۇرىپ ادام قاتارىنا قوسادى. اسىرەسە, انانى قۇقىعىنان بىردەن ايىرۋدى قىلمىسقا بالاپ, «بالا ءۇشىن انانىڭ ورنى بولەك» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتىپ, «ادامعا كىنا ارتۋ وڭاي, تۇزەۋ قيىن», دەيدى ەكەن. شىركىن, ءبىز دە وسىنداي ءبىر مەيىرىمى ولشەۋسىز, ادام جانىن ۇعاتىن, كوڭىلىنەن شىعاتىن قوعامدىق ۇيىم قۇرىپ, ءارتۇرلى جاعدايلاردا قۇردىمعا بەت العانداردىڭ بەتىن بەرى بۇرىپ, تىك تۇرىپ يماندى دا ادال ىسپەن اينالىسساق ۇتىلماس ەدىك. ۇتار ەدىك.
باعدارلامانىڭ بايىبىنا قاراعاندا, ەدىگە باۋىرىمىزدىڭ وتباسى دا, تۋعان-تۋىسقاندارى دا, قىزمەتتەس بولعان جورا-جولداستارى دا, ءىنى-قارىنداستارى دا بار. ولار قارايلاسپادى دەپ ايتا المايمىز. جوباعا قاتىسقاندار رەجيسسەرگە شاما-شارقىنشا جىلى ءسوز ايتقانداردىڭ دا, قولۇشىن سوزعانداردىڭ دا بولعانىن ورتاعا سالىپ جاتتى.
جالپى, رۋحانيات وكىلدەرىنىڭ جانى نازىك قوي. تەز جارالانادى. سول جارانى جازامىن دەپ ءجۇرىپ, «ۋ» ءىشىپ, سوڭىندا سورى قايناپ, جازىم بولادى. سونداي ءبىر شالىس باسقانداردىڭ باسىنداعى ساتسىزدىكتى, كۇنى كەشە عانا ومىردەن وزعان ايتۋلى اقىن, اياۋلى ازامات ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ: «اعا» دەپ بارساڭ اعاعا, اعانىڭ كوڭىلى كوكتە ءجۇر. «باۋىر» دەپ بارساڭ باۋىرعا, باۋىرى ونىڭ كوك تەمىر. تۋىسقانعا – تۋا جات, جولداسىڭا – جۇرە جات. مەنەن دە ءوتتى وسى ءومىر», دەپ شىنايىلىقپەن ولەڭ ورنەگىنە تۇسىرگەن ەكەن. مۇنى دا اقيقات ەمەس دەپ ايتا المايمىز.
كىم ءبىلسىن, قوعامنىڭ وزگەرگەنىنەن بە؟ اقشا اردان بيىك كەتىپ, سونىڭ جەتەگى يمانىمىزدى ءىرىتىپ جىبەردى مە, ايتەۋىر نەمقۇرايدىلىق, وزىمشىلدىك جەلكەدەن تۇقىرتىپ تۇرعان سىقىلدى. بولماسا ەدىگەدەي ونەر يەسى ايدالادا كوز جۇمار ما ەدى؟
حابارعا قاتىسۋشىلاردىڭ بايلامىنا قاراعاندا, نارىق كەلىپ قارىق قىلادى دەپ جۇرگەندە ارىقتىققا ۇرىنعانداردىڭ قاتارىندا بولىسباەۆ تا بولعان ءتارىزدى. كينو سالاسىندا ءبىر ۇلكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ نيەتىندە ءۇيىن بانككە كەپىلگە قويىپ, قارىز العان كورىنەدى. قۇبىلاسى قىرىق قۇبىلعان سول تۇستا قارىزدى قايتارا الماي, ءۇي بانكتىڭ بارىمتاسىندا كەتكەن ەكەن. ەدىگە ونەر ءۇشىن وتقا كۇيسە, وتباسىن باسپانانىڭ جايى كۇيىندىرگەندەي. وسىدان كەلىپ اران تىرلىك قاسىرەتكە ۇرىندىرعان.
ءبىر كەزدەرى ونەردىڭ قۇدىرەتىمەن ەلگە تانىلعان بەيباق ەدىگە قازىر الماتى قالاسىنىڭ باتىس جاعىنداعى بۋرىنداي قورىمىندا قويانجون توپىراقتىڭ, قابىرىنىڭ ۇستىندەگى اتى-ءجونى ەمەس, قانشاسىنشى بولىپ جەر قوينىنا كىرگەن ءنومىرى ىلىنگەن قالت-قۇلت اعاش بەلگىنىڭ استىندا جاتىر ەكەن. ەدىگە بولىسباەۆ تۇسىرگەن فيلمدەردەن ءۇزىندى كورسەتىلدى جوبا بارىسىندا. سونىڭ بىرىندە «مەن ولسەم دە, ادالدىق, سەن ولمەشى!», دەپ ول اقىن رولىندە ءۇن قاتسا, ەكىنشىسىندە: «ءومىر نەتكەن قاتىگەز ەدى. قازىر كىمگە كەرەكپىز, ەشكىمگە كەرەك ەمەسپىز» دەپ كۇيىندى. ونىڭ وسى كۇيىگىن ەندىگى جەردە تۇسىنسەك, ءوتتى-كەتتى دەمەي, سالعىرتتىعىمىزدان ساباق الساق, كانە. سوندا عانا اتتەڭ-ايدان ارىلىپ, «قاڭعىباس» دەگەن سوزدەن قۇتىلار ەدىك.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
