كەلەلى جيىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ رەفورماسى, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ, بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, ەرەكشە مۇقتاجدىعى بار ادامداردى قولداۋ جانە قوعامداعى وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر قارالدى. جۇمىس توپتارىنىڭ مۇشەلەرى ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني جانە رۋحاني ماسەلەلەردى تارازىلاپ, بىرقاتار ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى سويلەگەن سوزىندە ۇلتتىق كەڭەستىڭ بيلىك پەن قوعام اراسىندا سىندارلى ديالوگ ورناتا الاتىن ءتيىمدى ينستيتۋتسيونالدى قۇرىلىمعا اينالعانىن جانە ونىڭ مۇشەلەرى ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەر ازىرلەپ, سولاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا كۇش سالىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى كەڭەستە پاندەمياعا قاراماستان ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تۇراقتى تۇردە تالقىلاناتىنىن, بىرنەشە ماڭىزدى باستاما جۇزەگە اسىرىلعانىن, سونداي-اق قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءتۇرلى سالالارىن رەفورمالاۋعا قاتىستى جاڭا ۇسىنىستار ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتتى. سونداي-اق كەڭەس شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعانى بەلگىلى بولدى.
– ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى قوعام وكىلدەرى مەن ساراپشىلاردىڭ جابىق كلۋبى ەمەس. بۇل – ۇدايى جاڭارىپ وتىراتىن اشىق ديالوگ الاڭى. ازاماتتارىمىز جۇرگىزىلىپ جاتقان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ يگىلىگىن كەلەشەكتە ەمەس, قازىردەن باستاپ كورىپ, سەزىنۋى كەرەك. حالىقارالىق رەيتينگتەر ماڭىزدى بولعانىمەن, حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك حال-احۋالىنا ونىڭ ايتارلىقتاي اسەرى جوق ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون, – دەدى پرەزيدەنت.
ق.توقاەۆ مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدىلىگىن كۇشەيتۋ يدەياسى – جولداۋدىڭ نەگىزگى وزەگىندە تۇرعان ماسەلە ەكەنىن باسا ايتىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ءوز الدىنا كەڭ اۋقىمدى مىندەت ەكەنىنە توقتالدى.
– ءبىز بۇل رەفورمانى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ىسىنەن باستاۋدى ۇيعاردىق. وسى ماقساتتا ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى قۇرىلدى. اگەنتتىك ءوز جۇمىسىن باستاپ تا كەتتى. بۇل قۇرىلىم قارا باستىڭ قامى ءۇشىن جاسالعان جوق. جاڭا اگەنتتىك – العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋگە ارنالعان نەگىزگى قۇرال, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سويلەگەن سوزىندە اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ەلىمىزدى ودان ءارى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ, پارلامەنتكە جانە جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندارعا ايەلدەر مەن جاستاردى تارتۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى.
مەملەكەت باسشىسى مەنشىگىندە مەملەكەتتىڭ ۇلەسى بار كومپانيالاردا باسشىلىقتىڭ 30 پايىزى ايەلدەر بولۋىن مىندەتتەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇلتتىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىسىنا نازار اۋداردى.
– ءبىز بۇل باستامانى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن قاراستىرۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. مۇنداي قادام ايەلدەردىڭ بيزنەس سالاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت وتانداستارىمىزدىڭ ەڭبەك ميگراتسياسىنا قاتىستى ماسەلەنى دە كوتەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, ازاماتتارىمىز تىركەلۋ كەزىندە, كۇندەلىكتى تۇرمىستا جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا ءارتۇرلى قيىندىقتارعا ءجيى ۇشىرايدى.
– مۇنىڭ پايدالى قىرلارى دا بار. مىسالى, بۇل – بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا, جاڭا ىسكە ماشىقتانۋعا, ءوز كاسىبىن باستاۋ ءۇشىن قاجەتتى قور جيناۋعا, جەر كورىپ, ەل تانۋعا جاقسى مۇمكىندىك. سوندىقتان مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە, شەت ەلدەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامداردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋعا بار كۇشىن سالادى. ۇكىمەت وسى ماسەلەنىڭ ءبارىن مۇقيات زەرتتەپ, ۇسىنىس ەنگىزۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ازاماتتارىمىزدى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىنەن سولتۇستىگىنە كوشىرۋگە قاتىستى احۋالدى جاقسارتۋدىڭ, كوشىپ كەلۋشىلەرگە بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. مىسال رەتىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن اتاپ ءوتتى.
– مۇندا كوشىپ كەلۋشىلەر ءۇشىن جاڭا تۇرعىن ۇيلەر سالىنۋدا, كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم دامىپ, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرۋدە. ىنتالاندىراتىن قوسىمشا شارا رەتىندە ولارعا بەرىلەتىن جاردەماقىنىڭ مولشەرىن ەكى ەسە, ياعني 35 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 70-كە دەيىن كوبەيتكەن ءجون دەپ سانايمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ «سەرپىن» جانە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوبالارىن سارالاۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. بۇل باعدارلامالاردىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋى ناتيجەسىندە سولتۇستىك ءوڭىر جاستار ءۇشىن مەيلىنشە تارتىمدى ايماققا اينالادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ماسەلەلەرگە ارنايى توقتالدى. ول جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمىن وزگەرتۋ جۇمىستارى بويىنشا تاپسىرما بەرگەنىن ايتتى.
– كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورنى كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالدى. بۇل ەل ىشىندە ءارتۇرلى اڭگىمە تۋعىزۋدا. سونداي-اق ءىرى مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارى كەيىن جەكەمەنشىككە ساتىلۋى مۇمكىن دەگەن دە كۇدىك بار. وسىعان وراي ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ساتىلمايتىنىن مالىمدەيمىن. بۇل ماسەلە ايرىقشا نازاردا, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت مەكتەپتەردەگى تسيفرلى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, سونداي-اق وقۋشىلاردى پاندەميا كەزىندە كومپيۋتەرمەن جابدىقتاۋ ماسەلەلەرىنە توقتالىپ, مەكتەپتەردە ساپالى ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان بارلىق قاجەتتى شارالاردىڭ بىرتىندەپ قابىلدانىپ جاتقانىن ايتتى. وسى رەتتە مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنىنا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى.
– بەدەلدى حالىقارالىق زەرتتەۋ قورىتىندىلارى ءبىزدىڭ وقۋشىلاردىڭ وقۋ ساۋاتتىلىعى بويىنشا داعدىلارى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامىماعانىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان وقۋ مادەنيەتىنە باۋلۋ, وقۋ ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ ەلىمىزدەگى ورتا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ باسىم باعىتىنا اينالۋعا ءتيىس. بالانىڭ وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى, قورشاعان ورتانى كىتاپ ارقىلى تانۋى مەكتەپ قابىرعاسىندا قالىپتاسۋ كەرەك. ال كىتاپحانا وقۋشىنىڭ سول ىنتاسىن وياتىپ, ونى قىزىقتى كىتاپ الەمىنە جەتەلەۋى قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق كىتاپحانالار وزدەرىنىڭ اعارتۋشىلىق ءرولىن جوعالتپاي, زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋى ءتيىس.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە دە نازار اۋداردى. پرەزيدەنت 2022 جىلدان باستاپ ۇلتتىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ مەحانيزمىن – بالالاردىڭ اماندىعى يندەكسىن ازىرلەپ, ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى. يندەكستى ەنگىزۋ وڭىرلەر بويىنشا ءتۇرلى سالادا بالالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى ۇلتتىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن باقىلاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
پرەزيدەنت ەرەكشە مۇقتاج جانداردى قولداۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت وسىنداي ادامدار ءۇشىن ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە, كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق قولجەتىمدى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە جۇمىسپەن قامتۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋگە باسا ءمان بەرىپ وتىر. دەگەنمەن, اتالعان شارالار ەرەكشە مۇقتاجدىعى بار ادامداردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە ءالى دە جەتكىلىكسىز.
مەملەكەت باسشىسى ادام ساۋداسىمەن كۇرەس ماسەلەسىن كوتەردى.
– ادام ساۋداسىنا بايلانىستى الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە وسى سالاعا قاتىستى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ جونىندە ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. ادام ساۋداسى مەن ءماجبۇرلى ەڭبەككە دۋشار بولعان بارلىق ادامعا, سونىڭ ىشىندە, شەتەل ازاماتتارىنا كومەك كورسەتۋ كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى دا ايتا كەلە, مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركتەردى دامىتۋدىڭ جوسپارىن ۇنەمى جۇرتشىلىقتىڭ تالقىسىنا سالۋ ءۇردىسىن ەنگىزۋدى مىندەتتەدى.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, الداعى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار, تسيفرلاندىرۋ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, ەكولوگيانى قورعاۋ اياسىندا ءوتۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. بۇل رەتتە تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى – تاۋەلسىزدىكتىڭ ءمانى مەن قۇندىلىعىن سەزىنۋگە زور مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
وتىرىس بارىسىندا پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى ەرلان قارين ۇلتتىق كەڭەس اياسىندا اتقارىلعان جۇمىس تۋرالى ەسەپ بەردى.
«مامىر ايىندا وتكەن ۇلتتىق كەڭەستىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىنان كەيىن كەڭەس اياسىندا بىرنەشە باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى. ەڭ الدىمەن حاتشىلىق تاراپىنان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق كەڭەستىڭ شەڭبەرىندە ايتىلعان باستامالارىن ءتيىستى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ باقىلاۋعا الىندى. اتاپ ايتقاندا, ەكىنشى وتىرىستا جاريالانعان ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالار پاكەتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەرەكشە نازارعا الىندى», دەدى ە.قارين.
پرەزيدەنت كومەكشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە ۇلتتىق كەڭەستىڭ اياسىندا جاريالانعان ساياسي رەفورمالار پاكەتى تولىق ىسكە اسىپ, مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جەتى زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭدار كوپپارتيالى جۇيەنىڭ دامۋىنا, ساياسي پارتيالار مارتەبەسىنىڭ ارتۋىنا, جاستار مەن ايەلدەردىڭ وكىلەتتى بيلىك ورگاندارىنا بەلسەندى تارتىلۋىنا, ادام قۇقىعىن قورعاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
«سونىمەن بىرگە قازىرگى ۋاقىتتا حاتشىلىق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالار پاكەتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 2 قازانىندا سەناتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس, پايدالانىلمايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرگە جەر سالىعىنىڭ بازالىق مولشەرلەمەلەرىن 10-نان 20 ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋدى قاراستىراتىن زاڭ جوباسى قاراۋعا ەنگىزىلدى. سونداي-اق پايدالانىلماعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ماجبۇرلەپ قايتارۋ مەرزىمىن ەكى جىلدان ءبىر جىلعا قىسقارتۋ نورماسىن قامتيتىن زاڭ جوباسى جىل سوڭىنا دەيىن ءماجىلىس قاراۋىنا وتكىزىلۋى جوسپارلانىپ تۇر», دەدى ە.قارين.
سونداي-اق كولىك يەلەرىنەن جۇرگىزۋشى كۋالىگىن تالاپ ەتپەيتىن, تەك قانا جەكە كۋالىكتى قولدانۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىراتىن جول ءجۇرۋ نورمالارى بويىنشا زاڭ جوباسى ءماجىلىس قاراۋىنا ۇسىنىلعان. بۇدان بولەك ۇلتتىق كەڭەستىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ۇسىنىلعان باستامالاردىڭ ءبىراز بولىگى جۇزەگە اسقان. سونىڭ ىشىندە پەداگوگيكالىق باعىتتار بويىنشا وقۋعا ءتۇسۋشى ۇمىتكەرلەر ءۇشىن ىرىكتەۋ تالاپتارى كۇشەيتىلدى. وسى باعىتتا ءبىلىم الاتىن باكالاۆريات ستۋدەنتتەرىنىڭ شاكىرتاقىسى 60 پايىزعا, ال دوكتورانتتاردىڭ شاكىرتاقىسى 46 پايىزعا ۇلعايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 27 پايىزعا وسكەن.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا كەلەر بولساق, باس مەملەكەتتىك سانيتار دارىگەردىڭ مارتەبەسى مەن قۇزىرەتتىلىگىنىڭ كەڭەيۋىن قامتيتىن «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس قابىلداندى. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ كوميتەتى قۇرىلىپ, «بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى» زاڭ جوباسى دايىندالدى.
ودان بولەك ەرلان قارين مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كەڭەس مۇشەلەرى اراسىندا ءوزارا ارەكەت ەتۋ كۇشەيتىلگەنىن مالىمدەدى. وسى ورايدا جاڭا ونلاين فورماتتا ۇلتتىق كەڭەس مۇشەلەرى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسينمەن, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆپەن, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆپەن, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆپەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆپەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى الەكسەي تسويمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن. جالپى العاندا, مۇنداي سەگىز تالقىلاۋ مەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى.
«بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى مەن ۇلتتىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ جەكە كەزدەسۋلەرىن وتكىزۋ تاجىريبەسى جالعاستىرىلدى. بيىل وسىنداي 8 كەزدەسۋ ءوتتى. جالپى, وتكەن جىلدان بەرى مۇنداي 24 كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. جەكە كەزدەسۋلەردە ۇلتتىق كەڭەس مۇشەلەرى تاراپىنان ايتىلعان ۇسىنىستار ەرەكشە نازارعا الىنعان. اتالعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى ۇلتتىق كەڭەستىڭ ءتيىمدى قىزمەت ەتۋىنە ىقپال ەتەدى جانە ءارى قاراي دا بۇل باعىتتاردا جۇمىس جۇرگىزۋ جالعاستىرىلادى», دەدى ە.قارين.
جيىندا جۇمىس توپتارى اتىنان سويلەگەن كەڭەس مۇشەلەرى ءتۇرلى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالىپ, ولاردى شەشۋ بويىنشا ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. العاشقى بولىپ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى ساياسي رەفورمالار جونىندەگى توبىنىڭ مۇشەسى ماكسيم سپوتكاي سويلەدى. ول ءسوزىن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ءۇشىن بەس جىلعا ارنالعان تۇجىرىمداما جاساۋ تۋرالى ۇسىنىستان باستادى.
«ساياسي رەفورمالار جونىندەگى توپ جان-جاقتى تالقىلاي كەلە, بىرقاتار ۇسىنىس ازىرلەدى. سول ۇسىنىستارعا جەكە توقتالايىن. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ءۇشىن بەس جىلعا ارنالعان تۇجىرىمداما قاجەت. سونىمەن بىرگە ارنايى زاڭ ازىرلەپ, قابىلداعان دۇرىس. جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى جيىنداردى وتكىزۋدىڭ جاڭا ءتارتىبىن ەنگىزەتىن ۋاقىت جەتتى دەپ سانايمىز. مىسالى, قازىر ول ءۇشىن اۋدان اكىمىنىڭ كەلىسىمى قاجەت. ءبىز اۋىل ازاماتتارىنىڭ كەمىندە 10 پايىزى جيىن وتكىزۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرسە, وعان سول اۋىل اكىمىنىڭ كەلىسىمى جەتكىلىكتى دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى م.سپوتكاي. ول تۇرعىندار وسىنداي جيىندار ارقىلى اكىمدەردىڭ جۇمىسىنا قوعامدىق باقىلاۋ ورناتاتىنىنا سەنىمدى.
جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جولداۋىنداعى اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. «اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدا جالپىعا تەڭ جانە توتە سايلاۋ وتكىزۋ كەرەك. داۋىس بەرۋ جاسىرىن تۇردە بولۋى ءتيىس. كەلەسى جىلى كەنت, اۋىل جانە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن سايلاۋ كەرەك. ەگەر سايلاۋ وڭ ناتيجە بەرسە, ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن باسقا دەڭگەيدە دە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن دەپ سانايمىز. بۇل جەردە كەز كەلگەن ازاماتتىڭ سايلانۋ قۇقىعىن شەكتەمەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى م.سپوتكاي.
ول ءوز سوزىندە اۋىل اكىمى لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپ تا جەڭىل بولۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ول ءۇشىن ۇمىتكەردىڭ 25 جاسقا تولۋى, ءتيىستى ەلدى مەكەن اۋماعىندا سوڭعى ءۇش جىلدا تۇراقتى تۇرۋى, جوعارى نەمەسە ورتا ارناۋلى ءبىلىمى بولۋى شارت.
سونداي-اق كەڭەستە وزگە ەلدەردىڭ ۇلتتىق جوبالارىن قايتالاماۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. «وزگە ەلدەردىڭ ۇلتتىق جوبالارىن قايتالاۋدان باس تارتۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەي جاسالعان شەتەلدىك تاجىريبەلەر ءاردايىم ءساتسىز بولادى. سوندىقتان جوبالار «جابىق ەسىك» جاعدايىندا دايىندالماۋى ءتيىس. قازاقتا «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان مۇنداي جۇمىستارعا تاۋەلسىز ساراپشىلار, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى, اسىرەسە جاستاردىڭ اتسالىسقانى ءجون», دەدى ماكسيم سپوتكاي.
ۇلتتىق جوبالاردىڭ ەكونوميكا جانە ينفراقۇرىلىم بويىنشا, سونداي-اق قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جاستاردى قولداۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇلتتىق بىرلىك, اعارتۋ سالالارىن دا قامتۋى ءتيىس ەكەنى ايتىلدى. كەڭەس مۇشەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاق ءتىلى – ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى» دەگەن يدەياسىن دامىتۋ ءۇشىن ارنايى جوبا ازىرلەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
ساياسي رەفورمالار جونىندەگى توپ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, ينتەرنەت ارقىلى ءوتىنىش بەرۋ مەحانيزمى جانە اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە قاتىستى دا بىرنەشە ۇسىنىستى كەڭەس قۇرامىنا تانىستىردى. م.سپوتكاي بۇل ۇسىنىستاردىڭ جولداۋدا كوتەرىلگەن باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جانە دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدى.
ودان بولەك كەڭەس وتىرىسىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. جيىن بارىسىندا ءسوز العان كەڭەس مۇشەسى – ءلاززات قوجاحمەت حالىقتىڭ نەسيە الۋى, اۋىل بالالارىنا ارنالعان ءبىلىم گرانتتارى مەن جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەسىن قوزعادى. «پاندەميا جاعدايىندا قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدە كوپتەگەن ەلدى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى الاڭداتىپ وتىر. وسى ورايدا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسى ۋشىعىپ, نەسيە مەن جوقشىلىقتىڭ قامىتىن كيگەن وتباسىلار كوبەيۋدە. پاندەميا كەزىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كۇشەيىپ جاتىر, بالالارعا قاتىستى زورلىق فاكتىلەرىنىڭ ءوزى حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرۋدا», دەدى ل.قوجاحمەت.
سونىمەن قاتار كەڭەس مۇشەسى كوروناۆيرۋستىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە داعدارىس ورتالىقتارىنا جۇگىنگەن ايەل مەن بالا كوبەيگەنىن العا تارتتى. «وكىنىشكە قاراي, داعدارىس ورتالىقتارى ولاردان كوروناۆيرۋسقا قاتىستى تەست انىقتاماسىن سۇراپ, قابىلدامادى. ىندەتتىڭ جاڭا تولقىنى سالقىن مەزگىلگە ءدوپ كەلەتىندىكتەن, وسى ماسەلەلەردىڭ كەلەشەكتە قاراستىرىلعانىن ءارى ەسكەرىلگەنىن قالايمىز», دەدى ول.
ودان ءارى ل.قوجاحمەت رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعىندا كوپبالالى انالاردى قولدايتىن «باقىتتى وتباسى» جانە «جانۇيا» ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى تۋرالى ايتا كەلە, ولاردىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى. «بۇل ورتالىقتار تەك كونسۋلتاتسيا بەرۋ دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. قازىر كونسۋلتاتسيانى اكىمدەر دە, باسقارما باسشىلارى دا, مينيسترلەر دە تىكەلەي ەفيرگە شىعىپ, وزدەرى بەرۋدە. ياعني, بۇل ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن كەلەشەكتە قايتادان قاراستىرۋدى سۇرايمىز», دەدى ل.قوجاحمەت.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, كوپبالالى وتباسىلارعا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن ۇيرەتەتىن «اتامەكەن» پالاتاسىندا «باستاۋ بيزنەس» كۋرستارى بار. بيىل بۇل كۋرستارعا سۇرانىس كوپ بولدى. بىراق تامىز ايىندا اتالعان كۋرستارعا قابىلداۋ توقتاپ قالعان. وسى ورايدا كۋرستارعا بايلانىستى ورىن سانىن كوبەيتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالدى. «وقىعان ادامدار كاسىپكەر بولۋعا, ماسىلدىقتان ارىلۋعا, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك پەن جاردەماقىلاردان باس تارتۋعا دەگەن قۇلشىنىس ءارى ىنتا پايدا بولادى. كۋرستار وتكىزگەن كەزدە «اتامەكەن» پالاتاسىنىڭ ءتۇسىندىرۋ ءتىلى وتە اۋىر. سوندىقتان وسى جاعىنا جانە تەستىلەرگە نازار اۋدارسا دەيمىز», دەگەن ويىن جەتكىزدى.
ءسوز بارىسىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەسيە ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ءلاززات قوجاحمەت «قازاگرو» حولدينگىنە قاراستى اكتسيونەرلىك قوعامدار اۋىلداعى م ۇلىكتەردى وتە تومەن باعالايتىنىن ەسكە سالدى. «مىسالى, ولار ءبىر ءۇيدىڭ شارشى مەترىن التى مىڭ تەڭگەگە باعالايدى, سوندا 6 ميلليون تەڭگە نەسيە الۋ ءۇشىن بىرنەشە باسپانا بولۋ كەرەك. اۋىلداعى تۇرعىندارعا 6 پايىزدىق نەسيەنى بەرۋ شارتتارىن جەڭىلدەتىپ, باعالايتىن م ۇلىك قۇنىن جوعارىلاتۋدى سۇرايمىز», دەدى ول.
ۇلتتىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. «تۇرعىن ءۇي ساياساتى سالاسىندا 7 مەملەكەتتىك وپەراتور جۇمىس ىستەيدى. بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن باسپانا كەزەگىندە تۇرعان ادامداردىڭ ءتىزىمىن اشىق جاريالايتىن رەسپۋبليكالىق سايت جاسالعان جوق. ياعني كىم كەزەككە تۇرىپ ءۇي الدى؟ ءوز كەزەگىمەن الىپ جاتىر ما؟ جەمقورلىق فاكتىلەرى ورىن الدى ما؟ وسىنىڭ بارلىعى اشىق تۇردە سايتتا كورىنۋى كەرەك. بىلتىر ءۇي العاندار قازىر دە كەزەكتە تۇر, ياعني كەزەك جاڭارماي جاتىر», دەپ تۇيىندەدى.
بۇدان بولەك ول قازىر قازاقستاندا 30 مىڭعا جۋىق كوپبالالى وتباسى باسپانا كەزەگىندە تۇرعانىن جەتكىزدى. «ولارعا ارەندالىق باسپانا بەرەدى. بىراق جالعا بەرىلەتىن پاتەر مۇراعا قالدىرىلمايدى, اتىنا جازىلمايتىندىقتان حالىق يپوتەكا الىپ, ءوزىنىڭ اتىندا قالاتىن مەنشىك ءۇي بولعانىن قالايدى. بۇعان بايلانىستى قازاقستاندا «7-20-25», «5-10-20» دەگەن باعدارلامالار ىسكە اسىرىلۋدا. بۇلار وتە ءتيىمدى باعدارلامالار. الايدا وسى باعدارلامامەن ءۇي الۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بار. ماسەلەن, وسى ەكى باعدارلاما بويىنشا تەك جاڭا ۇيلەرگە عانا يپوتەكا بەرىلەدى. جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسى قىمبات, 15 ملن تەڭگەگە ءبىر بولمەلى عانا پاتەر الۋعا بولادى. ءتورت-بەس بالاسى بار وتباسىنا ءبىر بولمەلى پاتەردى 20 جىلعا يپوتەكاعا الۋ ءتيىمسىز», دەدى كەڭەس مۇشەسى. وسى ورايدا «5-10-20» باعدارلاماسىمەن يپوتەكانى قايتالاما نارىقتاعى, ياعني ارزان ءارى جوندەۋدەن وتكەن ۇيلەرگە بەرۋ ۇسىنىسى ايتىلدى.
سونىمەن قاتار ل.قوجاحمەت جىل سايىن 21 مىڭعا جۋىق مەكتەپ تۇلەگى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە المايتىنىن ەسكە سالدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى اۋىلدان شىققان بالالار. كەڭەس مۇشەسىنىڭ ويىنشا, اۋىلداعى ءبىلىم مەن قالاداعى ءبىلىم تەڭ ەمەس. «بىراق ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسەتىن كەزدە اۋىل مەن قالا وقۋشىسىنا بىردەي تالاپ قويىلادى. وسىعان بايلانىستى اۋىل تۇلەكتەرىنە 30 پايىز كۆوتا قاراستىرىلعان. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان اۋىلدىق تۇلەكتەرگە ارنالعان كۆوتانى 50 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋدى سۇرايمىز», دەدى ل.قوجاحمەت.
ودان ءارى جاستار پراكتيكاسى باعدارلاماسىنا توقتالدى. جاستاردىڭ ەڭبەك ءوتىلى بولماۋىنا بايلانىستى جۇمىسقا تۇرا المايتىنى ايتىلدى. وسى ورايدا تۇلەكتەردىڭ جاستار پراكتيكاسى كەز كەلگەن ۇلتتىق كومپانياعا, مەملەكەتتىك مەكەمەگە جۇمىسقا تۇرىپ, 6 اي بويى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنان جالاقى الاتىنى ءسوز بولدى. ل.قوجاحمەت جالاقى دەپ بەلگىلەنگەن 60 مىڭنىڭ جاس مامانعا از ەكەنىن ەسكەرتتى. «وقۋدى ءبىتىرىپ كەلگەن جاس جىگىت 60 مىڭ تەڭگەگە ءومىر سۇرە المايتىندىقتان, بۇل باعدارلامامەن جۇمىسقا بارمايدى. سول سەبەپتى جاستار پراكتيكاسى ارقىلى تولەنەتىن جالاقى كولەمىن كوبەيتۋدى سۇرايمىز», دەدى كەڭەس مۇشەسى.
وتىرىس بارىسىندا اجىراسقان ازاماتتاردىڭ 70 پايىزى اليمەنتتەرىن تولەمەيتىنى ءمالىم بولدى. كەڭەس مۇشەلەرى ولارعا قاتىستى جازانى قاتاڭداتۋدى سۇرادى.
ۇلتتىق سەنىم كەڭەسىنىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى اسحات سادىرباي مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن كوتەردى. «كەيبىر مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالار ينتەرنەت سايتتارىنىڭ قازاقشا نۇسقالارىنا باسىمدىق بەرمەيتىنىن, ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىندا دا قازاقشا جازۋعا كەلگەندە ق ۇلىقسىز ەكەنىن كوپ بايقاپ ءجۇرمىز. كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دومەندىك اتاۋى مەملەكەتتىك تىلدە جازىلماعان. ودان باسقا, ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى ءىرى حالىقارالىق جانە جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ ينتەرنەت سايتتارىنان دا, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىندا دا مەملەكەتتىك تىلگە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەگەنىن اڭعارۋعا بولادى», دەدى ا.سادىرباي.
ول قازىرگىدەي ەلەكتروندى گادجەتتەر مەن ينتەرنەتكە تاۋەلدى زاماندا بۇل ماسەلەنىڭ نازاردان تىس قالماۋى كەرەكتىگىن العا تارتتى. «بۇل ماسەلەنى ينتەرنەتتە «Qazaqsha Jaz» جاستار قوزعالىسىنىڭ دا كوتەرىپ, بەلسەندىلىك تانىتىپ جۇرگەنىن اتاعىم كەلەدى. سوندىقتان ينتەرنەتتەگى ءتىل ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولىنىپ, مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى تالاپ كۇشەيتىلىپ, اتالعان سايتتار مەملەكەتتىك تىلدە دە جۇمىس ىستەسە, ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسى الدەقايدا كەڭەيىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن بەرەر ەدى», دەدى ول.
سونىمەن قاتار نەسيەسىن وتەي الماي جۇرگەندەر ماسەلەسى دە كەڭەس وتىرىسىندا تالقىلاندى. ءلاززات قوجاحمەت «پاندەميا كەزىندە سوت ورىنداۋشىلارى مەن كوللەكتورلار حالىققا قىسىم كورسەتىپ, الداۋ مەن ارباۋ فاكتىلەرى كوبەيىپ جاتىر. بارلىق ەسەپشوتتارى بۇعاتتالعان وتباسىلار بار. ارينە نەگىزسىز نەسيە العان تۇرعىنداردىڭ دا كىناسى جوق ەمەس. بىراق وسىعان بايلانىستى پروبلەمالىق نەسيەسى كوپ بانكتەردى انىقتاۋدى سۇرايمىز. سەبەبى قازاقستاندا كەيبىر بانكتەر جۇمىس ىستەمەيتىن, زەينەتاقى جارناسى اۋدارىلمايتىن, تولەم قابىلەتى جوق, باسقا بانكتەردە بىرنەشە نەسيەسى بار ادامدارعا جوعارى پايىزبەن نەسيە تاراتقان. ياعني حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ ۋشىعۋىنا سەبەپكەر بولىپ وتىرعان بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارى بار», دەدى.
وسى ورايدا ول ىندەتكە بايلانىستى جۇمىسسىز قالىپ وتىرعان ادامداردىڭ نەسيەگە بايلانىستى پروبلەمالارى ۋشىققانىن اتاپ ءوتتى. «مۇنداي جاعدايعا اكەلىپ وتىرعان بانكتەردىڭ دە جۇمىسىنا ساراپتاما جۇرگىزىلىپ, ولار دا جاۋاپقا تارتىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى ءلاززات قوجاحمەت.
ايتا كەتەرلىگى, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى قۇرىلعاننان بەرى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەس مۇشەلەرىمەن 24 (2019 جىلى – 16, 2020 جىلى – 8) كەزدەسۋ وتكىزدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق كەڭەس اياسىندا جاريالانعان ساياسي رەفورمالار توپتاماسى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ, 7 زاڭ قابىلداندى. مينيسترلەرمەن ونلاين-فورماتتا 8 كەزدەسۋ وتكىزىلدى.
مەرۋەرت بۇركىتباي,
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
