قوعام • 21 قازان، 2020

بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىكتىڭ سەبەبى

3191 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل حالقىنا جولداۋىندا ءاربىر التىنشى وتباسى بالا سۇيۋگە زار بولىپ وتىرعانىن ايتتى. باسقا وڭىرلەردى بىلمەيمىن، وسى جۋىردا عانا اقتوبە وبلىسىندا نارەستە سۇيە الماعان 362 وتباسىنىڭ جاساندى ۇرىقتاندىرۋ ادىسىنە جۇگىنۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعانىن جاڭالىقتان تىڭدادىق. بۇل ويلاناتىن جاعداي. ءارى مۇنىڭ سەبەپتەرى دە جەتەرلىك.

سوناۋ كەڭەس وكىمەتى تۇ­سىن­دا ەرلەردىڭ بەلسىزدىگى، ايەل­دەردىڭ بەدەۋلىگى دەگەن ماسەلەنى ەستىگەن ەمەسپىز. مى­سالى، ءبىر عانا ويىل اۋدانى اۋىلدارىنىڭ ارقايسى­سىن­دا كەمىندە 6-7 باتىر انا كەزدەسەتىن. ءاربىر وتباسىدا ەڭ كەمى 4-5 ۇرپاق ءوسىپ-جەتىلدى. ول نەنىڭ ارقاسى؟ جايلاۋ تولى قويدىڭ ارقاسى دەپ ويلايمىن. مالشى­لار ءتورت ت ۇلىك مال­دان جىل سايىن ميلليوندا­عان ءتول الىپ تۇردى. جال­پى، ءبىزدىڭ اتا-بابالارى­مىز ەجەلدەن جاراتىلىستىڭ سىرىن بىلگەن. بابالارىمىز قويدىڭ ءتوسىن، انالارىمىز قۇيىمشاعىن جەپ، بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىككە ۇشىراماعان. وسى ويىلدىڭ اۋىلىنداعى ايەلدەر پەرزەنت­حاناعا بارىپ بوسانۋدى ويعا الماعان، ءار اۋىلداعى ەلگە سىيلى، بالا-شاعاسى كوپ ايەل­دى كىندىك شەشە ەتىپ، ءوز شا­ڭى­راعىندا بوسانعان. قازاق­تا «توعىز اي كوتەرگەنگە تارت­پايدى، جەردەن كوتەرىپ ال­عان كىندىك شەشەگە تارتادى» دەگەن ءسوز سودان قالعان.

تورعاي وڭىرىندەگى امان­گەلدى، جانگەلدين اۋداندارى تۋرالى ايتاتىن بولساق، جاعداي وسىعان ۇقساس. اتالعان اۋدانداردان دا باتىر انالار كوپ شىقتى. ولار كەلىندەرى مەن قىزدارىنا كوپبالا­لى بولۋدى ناسيحاتتاپ كەل­دى. قازاقتىڭ ىزگى داستۇر­لەرىن ساق­تادى. نەگىزىنەن قوي شارۋا­شى­لىعىمەن اينالىسىپ، قوي­دىڭ ءتوسى مەن جام­باسىنىڭ قاسيە­تىن جاقسى ءبىلدى. بەلسىز­دىك پەن بەدەۋلىكتىڭ الدىن الدى. سوڭعى ءبىر دەرەكتەردەن ايەلدەردىڭ وتىز پايىزى بەدەۋ، ال ەرلەردىڭ ون التى پايىزى بەلسىز دەگەن مالىمەتتى كوردىم. سوندا بۇل سۇمدىق قايدان پايدا بولدى؟

مەنىڭ ويىما ەل ۇكىمەتىن باسقارعان قاجىگەلديننىڭ 30 ميلليون قوزى مەن 50 ميلليون ساۋلىقتى ءتىرىسىن تىرىدەي، قايبىرىن ەت كۇيىندە ۇشاقپەن، كولىكتەرمەن شەتەلگە ساتىپ، حالق­ىمىزعا عا­سىر­دان-عاسىرعا كەتەتىن قاس­تان­دىق جاساعانى تۇسە بە­رەدى. سول جىلدارى قويدى ۇشاق­قا تيەپ جۇرگەن قۇمكول شا­رۋا­شى­لىعىنىڭ ازاماتى قيلىباي قىتايدىڭ اراعىنا ۋلانىپ قايتىس بولدى. سوندا سىرلىباي ەسىمدى دوسىنىڭ ازىلدەپ:

قيلى ەكەن ءبىزدىڭ قيلەكەڭ،

زامانداسىنا سىيلى ەكەن.

نارىقتىڭ تارتپاي ازابىن،

ءولىپ كەتكەن ميلى ەكەن، – دەگەنىن ءالى ۇمىتقامىز جوق. قويدان ايىرىلعان حالىقتىڭ بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىك دەيتىن دەرتكە تاپ بولاتىنىن ول كەزدە كىم ءبىلىپتى؟

بۇل دەرتتىڭ سەبەپتەرى جەتەر­­لىك. قازىر كەسار دە­گەن­­نىڭ دە كەسىرى ءتيىپ جاتىر. دارى­گەر­لەر اقشا ءۇشىن ايەل­دەر­دىڭ ءىشىن جارىپ، ونىڭ سوڭى ەكىنشى رەت بالا كوتەرۋگە قيىندىق تۋعى­زادى. باياعىدا، ياعني 1947 جىلى ستالين ابورت جاسات­­قان ايەلدەر مەن ولارعا كومەك­تەسكەن دارىگەرلەردى 25 جىل تۇرمەگە جابۋ تۋرالى زاڭ شى­عار­عان. ءسويتىپ سسسر-ءدىڭ دەمو­گرافيالىق ءوسىمىن جولعا قوي­عان. بۇگىن بىزدە تۇسىك تاس­تاۋ جاسىرىن ءجۇرىپ جاتىر. وعان «قوي» دەپ جاتقان ەشكىم جوق.

وسىنىڭ ىشىندە قوعامعا ەڭ اۋىر تيگەن جاعداي – قاجى­گەلديننىڭ قويدى قۇرتقان قاستاندىعى دەر ەدىم. مۇنىڭ ءبارى 1500 ەلدى مەكەننىڭ قۇ­رىپ، حالىقتىڭ قالاعا بوسىپ كەلۋىنە تۇرتكى بولدى. دەمو­گرافيالىق ءوسىم تەجەلدى. قازىر رەسپۋبليكامىزدىڭ ءاربىر ۇلكەن قالالارىندا پاتەر كەزەگىندە تۇرۋشىلاردىڭ سانى 500 مىڭنان اسادى. سولار­دىڭ كوبى اۋىلدان بوسىپ كەل­گەندەر. كەڭەس زامانىندا اۋىل­داعى شوپانداردىڭ ايەل­دەرى باتىر انا اتانعان. ولار­دىڭ ۇل-قىزدارى قالاعا كەل­گەلى ء«بىر بالا، ءبىر مىسىق، ءبىر يت» تارتىبىنە ەلىكتەي باس­تادى. قازاقتا «ەكەۋدىڭ ءبىرى ولسە ءبىرى قالار، ءبىرى ولسە نەسى قالار؟» دەگەن ءسوز قارتاي­عاندا قۋ باس اتانباۋدان ساق­تاندىراتىن.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ مەكتەپ­تەرىندە 3 ملن 300 مىڭ وقۋشى بار. ەسەپتەي بەرىڭىز، 19 ميلليون حالىققا شاققاندا دەمو­گرافيالىق ءوسىمنىڭ قانشا­لىقتى تەجەلگەنىن بايقايسىز. الەمدەگى قارتايعان مەم­لە­كەت­تەردىڭ قاتارىنا قوسىل­ماساق جارار ەدى دەپ قاۋىپ­تەنەمىن. سونداي-اق نەكە بۇزۋ كورسەتكىشى بويىنشا دا الەمدە ونىنشى ورىندا ەكەنبىز. اللا ساقتاسىن.

ەندى مەنىڭ ۇسىنىسىم بار. ۇكىمەتىمىز ورال، اقتوبە، قوستاناي وبلىستارىنىڭ قوي شارۋاشىلىعى دامىعان مەكەندەرىنە موڭعوليادان 10 ملن قوي اكەلىپ، وسىرسە ءجون بولار ەدى دەپ ويلايمىن. اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگى، قارجى مينيسترلىگى بىرى­گىپ، ەلگە بولىنگەن قارجىنى ناتي­جەلى پايدالانىپ، مالدى ءوسىرىپ، ەلدىڭ ەرتەڭىنە الاڭداعانى ءجون-اۋ. سوندا عانا پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالىق­قا جولداۋىنىڭ ناتيجەسىن كورەر ەدىك. دەموگرافيالىق ءوسىم­­نىڭ تەجەلۋىن بۇكىل حا­لىق بولىپ ويلانۋعا ءتيىس­پىز، قورىتا ايتقاندا، دەمو­گرا­فيا­لىق احۋال جاقسارعاندا عانا ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ناتيجەلى بولماق.

 

تابىل قۇلياس

 

سوڭعى جاڭالىقتار

سقو «قىزىل ايماققا» ەندى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار