– الان اسقار ۇلى, اسا جوعارى تالعامپازدىقپەن جۇزەگە اسىرىلعان «مولەر, ۆولتەر جانە بومارشە نەمەسە فرانتسۋز كومەدياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلار» جوباسىنىڭ يدەياسى قالاي تۋدى؟
– اتالمىش كونتسەرتتى ارنايى «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ كورەرمەندەرى ءۇشىن ويلاستىردىم. وسىناۋ كۇردەلى كەزەڭدە كورەرمەندەرىمىز ءۇشىن جان قۋانتارلىق ءبىر دۇنيە جاساعىم كەلدى. بۇل كونتسەرت فرانتسۋز كومەدياسىنىڭ شامامەن 150 جىل بويىنداعى دامۋ تاريحىنىڭ كورنەكى مىسالى بولىپ تابىلادى. كونتسەرت ءوز داۋىرىندە كومەديا جانرىنىڭ دەڭگەيى مەن ماڭىزىن بيىك بەلەسكە كوتەرگەن فرانتسيانىڭ ۇلى دراماتۋرگتەرىنە ارنالعان ۇلكەن ءۇش بولىمنەن تۇرادى. كەشتىڭ القيسساسىن اۋەلى فرانتسۋز كومەدياسى «التىن عاسىرىنىڭ» وكىلى, ياعني فرانتسۋز كومەدياسىنىڭ اتاسى بولىپ سانالاتىن مولەردەن باستايمىز, كەيىن «اعارتۋ داۋىرىندەگى» ۆولتەردىڭ شىعارماشىلىعىنا كوشەمىز دە, ۇلى دراماتۋرگ بومارشەنىڭ كومەديالارىمەن اياقتايمىز. اتالعان كونتسەرتتە «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ سان قىرلى مۇمكىندىكتەرى پايدالانىلدى. كەشتە ميمانس جانە بالەت ارتىستەرىنىڭ قاتىسۋىمەن مولەردىڭ كەيىپكەرى جۋردەن مىرزانىڭ مونولوگى تۇرىندەگى درامالىق تۇستار دا, كوپتەگەن سوليستەردىڭ قاتىسۋىمەن موتسارت شىعارمالارىنا ءتان فينال تۇرىندەگى وپەرا دا, دراماتۋرگتەردىڭ جانە ولاردىڭ تۋىندىلارى بويىنشا تاماشا مۋزىكا جازىپ شىققان كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماشىلىق ءارى ومىرلىك بەينەسىن اشىپ, ناقىشتاي تۇسەتىن ادەبي ارقاۋ دا بار. بۇل كونتسەرت بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سيمفونيالىق ونەر, كلاسسيكالىق ادەبيەت, دراما تەاترى, پانتوميما, بالەت حورەوگرافياسى جانە وپەرا ونەرلەرىنىڭ امبەباپ سينتەزىن دۇنيەگە اكەلۋگە دەگەن تالپىنىس بولىپ تابىلادى.
– تولىعىراق ايتىپ ءوتىڭىزشى...
– ارينە, قۋانا-قۋانا ايتامىن. كەشىمىزدىڭ العاشقى كەيىپكەرى جان باتيست مولەر – كۇن پاتشاسىنىڭ, ليۋدوۆيك XIV-ءنىڭ داۋىرىندەگى فرانتسيانىڭ ۇلى كومەديوگرافى. ادام السىزدىگىن جانۋارلار تۋرالى مىسالدارىمەن كورسەتەتىن اقىن دوسى لافونتەن سياقتى مولەر دە ءوز كومەديالارىندا ادامداردىڭ ۇنامسىز قىلىقتارىن كەلەكە ەتەدى. ماسەلەن, اتاقتى «تارتيۋف» كومەدياسىندا ەكىجۇزدىلىكتى كورسەتسە, ءتىپتى كەيدە ءوز پەسالارىن ادام بويىنداعى كەمىستىكتەرمەن اتايدى. وعان مىسال رەتىندە «ميزانتروپ» نەمەسە «ساراڭدى» الىپ قاراۋعا بولادى. ال «دۆوريان كەيپىندەگى مەششان» شىعارماسىندا مولەر تەكتىلىكتى اقشاعا ساتىپ الامىن دەپ ويلاعان جۋردەن مىرزانى ءاجۋا قىلادى. ايتۋلى كومەديانىڭ پرەمەراسى 1670 جىلى ءوتتى. ال جيىرماسىنشى عاسىردا نەمىستىڭ ۇلى كومپوزيتورى ريحارد شتراۋس وسى پەساعا مۋزىكالىق سۇيەمەلدەۋدىڭ كەرەمەت نۇسقاسىن ومىرگە اكەلدى. كەشتە وزدەرىڭىز سول تاماشا سيۋيتانى سۇيسىنە تاماشالادىڭىزدار. «قاھارمان ءومىرى», «زاراتۋسترا وسىلاي ايتتى» ءتارىزدى اۋقىمدى سيمفونيالىق شىعارمالار تۋدىرعان كەيىنگى رومانتيزم ءداۋىرىنىڭ وكىلى ريحارد شتراۋس, شىن مانىندە, مولەر ءداۋىرىنىڭ رۋحىن جەتكىزۋشى دەسەك, تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ريحارد شتراۋستىڭ «دۆوريان كەيپىندەگى مەششان» پەساسىنا ارنالعان سول سيۋيتاسىن ءوزىم ارنايى كونتسەرتتە ۇسىنۋعا مونولوگ رەتىندە يكەمدەگەن مولەردىڭ ماتىندەرىمەن بىرگە ورىنداپ شىقتىق.
كەلەسى كەيىپكەرىمىز ۆولتەر – اعارتۋ ءداۋىرىنىڭ ۇلى جازۋشىسى, ويشىلى ءارى فيلوسوفى. ۆولتەر شىعارمالارىنىڭ جەلىسىمەن رامونىڭ «ناۆاررا حانشايىمى», بەللينيدىڭ «زايرا», ءروسسينيدىڭ «سەميراميدا» جانە «تانكرەد», ۆەرديدىڭ «الزيراسى» ءتارىزدى بىرنەشە كەرەمەت وپەرا جازىلعان. ال 1956 جىلى كورنەكتى امەريكالىق ديريجەر ءارى كومپوزيتور لەونارد بەرنستاين ۆولتەردىڭ «كانديد نەمەسە وپتيميزم» اتتى تاماشا پوۆەسىن برودۆەيگە ارنالعان وتكىر ويلى مۋزىكالىق سپەكتاكلگە اينالدىرعان. كەشتە كۋنيگۋندانىڭ ارياسى تەاتردىڭ جەتەكشى ءسوليسى ايزادا قاپونوۆانىڭ ورىنداۋىندا كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. مۇنى وسى ميۋزيكلدىڭ تۋرا ماعىناسىندا «مۇڭدى كومەديانىڭ» ءوزى بولىپ تابىلاتىن ەڭ تانىمال ءۇزىندىسى دەۋگە بولاتىن شىعار, ءسىرا. سەبەبى ول كوز جاسىن توگىپ, ەڭىرەپ جىلاعان كۇيدەن بىردەن توقتاۋسىز كۇلكى مەن قۋانىشقا بولەنۋدى تالاپ ەتەدى. كونتسەرتتىك باعدارلامانىڭ سوڭى ءبىزدىڭ اقىرعى قاھارمانىمىز – «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى» جانە «سەۆيلدىك شاشتاراز» كومەديالارىنىڭ ارقاسىندا تانىمالدىلىققا يە بولعان XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى كورنەكتى دراماتۋرگ پەر وگيۋست بومارشەگە ارنالدى. «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى» شىعارماسىمەن تانىستىعى موتسارتتى ەڭ دانىشپاندىق وپەرالارىنىڭ ءبىرىن جازۋعا شابىتتاندىردى. «استانا وپەرا» ساحناسىندا كونتسەرتتىك باعدارلاما اياسىندا موتسارتتىڭ «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى» وپەراسىنان ەكىنشى ءبولىمنىڭ فينالى العاش رەت ورىندالدى.
– نەگە موتسارتتىڭ ءدال وسى شىعارماسىن تاڭداپ الدىڭىز؟ مۇنىڭ قانداي دا ءبىر سىرى بار ما؟
– وپەرا جانرىنا نازار سالىپ قاراساق, ادام نانعىسىز بىرنەشە دەرەكتى كەزدەستىرەمىز. بىرىنشىدەن, وپەرادا ادامدار ءوزارا ءان ايتۋ ارقىلى سويلەسەدى. ەكىنشىسى, وپەرالىق سپەكتاكل جەلىسىندە ۋاقىت ءتۇرلى جىلدامدىقپەن سىرعيدى. وپەرا كەيىپكەرى اريا ايتىپ, ءوزىن تانىستىرىپ جانە ءوز سەزىمدەرى, ويلارى, كۇيىنىشى, ارماندارى تۋرالى انمەن جەتكىزىپ جاتقاندا, فيزيكالىق ۋاقىت توقتاپ قالادى نەمەسە از دەگەندە باياۋلايدى. اريا اياقتالعان سوڭ ۋاقىت قايتادان ءوزىنىڭ تابيعي اعىمىنا ورالادى. اسىرەسە بۇل ەسكى وپەرالاردا ايقىن بايقالادى. اتاقتى فيزيك ستيۆەن حوكينگ وسى ءبىر دۇنيە ءۇشىن وپەرانى, ونىڭ ىشىندە گەندەلدى قادىر تۇتاتىن بولۋى كەرەك. درامالىق دامۋ مەن جەكە اريا ءۇشىن ارەكەت پەن ۋاقىتتى توقتاتىپ قويۋ اراسىنداعى سينتەزدى تابۋ – وتە كۇردەلى ءىس. مۇنداي مىندەت ءاردايىم وپەرا رەجيسسەرلەرىنىڭ الدىندا تۇرادى. ال موتسارت تۋرالى ايتاتىن بولساق, بۇگىنگى كونتسەرتتە ورىنداۋ ءۇشىن, مەن مۋزىكا مەن درامالىق ارەكەتتىڭ ءمىنسىز ۇيلەسىممەن ءبىر ارناعا توعىسۋىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە «فيگارونىڭ ۇيلەنۋىنەن» ءدال وسى فينالدى تاڭداپ الدىم. سەبەبى كەمەڭگەر موتسارتتىڭ مۋزىكاسى ءار سوزگە باپپەن ەرە وتىرىپ, وپەراعا ءوزى رەجيسسەرلىك ەتەدى. مۇندا كەيىپكەرلەردى ويعا شومدىراتىن شاعىن, وتە قىسقا ەپيزودتار بار. ال يتاليالىق وپەرادا بۇل ءار كەيىپكەر ءوز ويلارى, سەزىمدەرى تۋرالى ايتىپ تۇراتىن «جاندى كورىنىس» دەپ اتالاتىن ءبىرتۇتاس ءنومىر بولۋى مۇمكىن ەدى. موتسارت بويىنشا بومارشەنىڭ ساحنادا ۇنەمى قۇمارلىق پەن شىتىرمان وقيعالاردى شيەلەنىستىرە تۇسەتىن جاڭا كەيىپكەرلەرى پايدا بولىپ وتىراتىن ەرەكشە سيۋجەتىنە ەرە وتىرىپ, اتالعان فينالدا ارەكەت ءىس جۇزىندە توقتامايدى. ءتىپتى تاپقىر فيگارو كەزەكتى رەت تىعىرىقتى جاعدايدان شىعۋدىڭ جولىن تاپقانداي بولىپ كورىنگەن كەزدە دە, ءاربىر كەلەسى ارەكەت بولىپ جاتقان جاعدايدى ۋشىقتىرا تۇسەدى. شىعارمانىڭ وسى ەرەكشەلىگى مەنى ايرىقشا قىزىقتىردى. جوعارىدا ايتىلعانداردى تۇيىندەي كەلە, ادامزات تالاي جىلدان بەرى بويىنا ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان تانىمال كومەديالىق فيلمدەر مەن سەريالداردىڭ كوپتەگەن ادىستەرى, سيپاتتارى مەن جاعدايلارىنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. ولار وتكەن زامانداعى ۇلى كومەديوگرافتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە شىعارماشىلىعىندا سان قىرلى كومەديا جانرىنىڭ ءبىر عانا قىرىن قوزعاعان ۆولتەر, مولەر جانە بومارشە ءتارىزدى تۇلعالاردىڭ ادەبي مۇراسىنان باستاۋ الادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن.
– كونتسەرتتە كۋا بولعانىمىزداي, فرانتسۋز كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارى ءبىراز قىسقارتىلىپ, مۋزىكالىق باعدارلاماعا لايىقتالىپ وڭدەلىپتى. بۇل ءسىزدىڭ ادەبي ءماتىندى اۋىستىرۋداعى العاشقى تاجىريبەڭىز بە؟
– جوق, مەنى بۇل بۇرىننان قاتتى قىزىقتىراتىن. مەن دراما تەاترىن جاقسى كورەمىن. بۇعان دەيىن ۋ.شەكسپيردىڭ «دۋالى تۇنگى دۋمان» پەساسىن ف.مەندەلسوننىڭ مۋزىكاسىنا بەيىمدەگەنمىن. بۇگىنگى كونتسەرتتە ءوزىڭىز كورگەن مولەر مەن شتراۋس شىعارمالارىنىڭ ۇيلەسىمىندەي, مەندەلسوننىڭ جالىنداعان مۋزىكاسىن ەستىگەننەن-اق مەندە كونتسەرتتەردە ورىنداۋ ءۇشىن وعان ۇلى شەكسپيردىڭ ءماتىنىن بەيىمدەۋگە دەگەن ۇلكەن قۇلشىنىس پايدا بولدى. ياعني بۇل تىكەلەي مۋزىكادان قاناتتانا وتىرىپ, ماتىندەرى مۋزىكالىق فراگمەنتتەردىڭ ماڭىزدىلىعىن اشا تۇسەتىن ادەبي جانە مۋزىكالىق باستامالاردىڭ وسىنداي قوسىندىسىن جاساۋعا دەگەن نيەت بولاتىن. ادەتتە, درامالىق باستامالارعا باسىمدىلىق بەرىلەتىندىگىن, ال مۋزىكا جاي عانا سۇيەمەلدەۋ بولاتىندىعىن تۇسپالداپ كوپ جەردە «سپەكتاكلگە جازىلعان مۋزىكا» دەپ كورسەتەدى. مەن ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ناقتى مۋزىكا قىزىعىراق بولعاندىقتان, كەرى باعىتقا سۇيەندىم. مۇنداي ۇيلەسىمدى مەن ءار جىلدارى اقش-تىڭ بالتيمور سيمفونيالىق وركەسترىمەن, يرلانديانىڭ ۇلتتىق راديو جانە تەلەديدار وركەسترىمەن دۋبليندە, اڭىزعا اينالعان ماينينگەندىك حوفكاپەللامەن گەرمانيادا جانە باسقا دا ەلدەردە گاسترولدەردە جۇرگەندە ۇسىنعان بولاتىنمىن. سونداي-اق درامالىق نەگىز بەن وركەسترلىك ورىنداۋدىڭ سينتەزىندە جۇزەگە اسىرىلعان تارتىمدى جوبالاردان يگور ستراۆينسكيدىڭ گرەتسيادا ورىندالعان «سولدات تاريحى» شىعارماسى ويعا ورالادى. ول كەزدە مەن العاش رەت قۋىرشاق تەاترىمەن ىنتىماقتاسقان بولاتىنمىن. بۇل جوبا سول ىزدەنىستەرىمىنىڭ جالعاسى دەسە دە بولادى.
– الداعى شىعارماشىلىق جوسپارلارىڭىزبەن بولىسە كەتسەڭىز, قازىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟
– الداعى جوسپاردا تەاترىمىزدا گ.دونيتسەتتيدىڭ «ماحاببات سۋسىنى» وپەراسىنىڭ پرەمەراسى تۇر. بىرتىندەپ حالىقارالىق كونتسەرتتىك قىزمەت جاندانىپ كەلەدى. مەنىڭ كارانتيننەن كەيىنگى العاشقى گاسترولدىك ساپارىم سانكت-پەتەربوردا وتپەك. وندا سانكت-پەتەربور فيلارمونياسىنىڭ اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان عاجاپ باعدارلاماعا ديريجەرلىك ەتەمىن. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بۇكىلالەمدىك لوكداۋن ونەردى جەتكىزۋدىڭ جاڭا تۇرلەرىن ىزدەستىرۋگە دەگەن ىنتانى وياتتى, تىڭ ءارى كۇتپەگەن كوللابوراتسيالارعا يتەرمەلەدى. وسىنداي وزگەشە كەزەڭدە جەر-جاھاننىڭ بارلىق مادەنيەت وكىلدەرى بۇل الەمدى سەزىنىپ, قابىلداۋداعى وزگەرىستەر ءبىز ويلاماعان قانداي ونەر تۇرلەرى رەتىندە كورىنىس تاباتىنىن زور ىقىلاسپەن كۇتۋدە.
– ءوزىڭىز شاكىرت تاربيەلەيسىز بە؟ تالاپكەرلەردى مۋزىكاعا باۋلۋدىڭ قانداي ۇتىمدى جولدارىن ۇسىنار ەدىڭىز؟
– ءيا, ارينە, بەلگىلى ءبىر يدەيالار بار. ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلار تۋرالى ايتاتىن بولساق, ماسەلەن, ءوز دايىندىقتارىما وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردى شاقىرعىم كەلەدى. ءتىپتى دايىندىقتار بارىسىندا مۋزىكانىڭ قالاي دۇنيەگە كەلەتىنىن سەزىنۋلەرى ءۇشىن, ولاردى وركەستردىڭ ىشىنە وتىرعىزىپ قويار ەدىم. ادامنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى ءۇشىن جاس وركەندەر جاستايىنان مۋزىكا, كوركەم سۋرەت, ادەبيەت جانە ارينە, تەاترمەن تانىسىپ, شابىت الا بىلۋلەرى ءۇشىن جاعداي جاساۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
