ونەر • 21 قازان، 2020

الان بورىباەۆ: بۇل جوبا ىلگەرىدەگى ىزدەنىستەرىمنىڭ جالعاسى

99 رەت كورسەتىلدى

جاقىندا «استانا وپەرا» تەاترى ساحناسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ايگىلى ديريجەر، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الان بورىباەۆتىڭ «مولەر، ۆولتەر جانە بومارشە نەمەسە فرانتسۋز كومەدياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلار» اتتى بىرەگەي اۆتورلىق جوباسىنىڭ پرەمەراسى زور تابىسپەن ءوتتى. ماەسترو كەزەكتى رەت كورەرمەندەر اۋديتورياسىنا وتاندىق قانا ەمەس، سونىمەن قاتار حالىقارالىق مۋزىكا الەمىندە دە تەڭدەسى جوق باعدارلاما ۇسىنۋعا قابىلەتتى جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبي مامان ەكەندىگىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. كەش سوڭىندا ايتۋلى جوبا تۋراسىندا تالانتتى ديريجەرمەن از-كەم وي بولىسكەن ەدىك.

– الان اسقار ۇلى، اسا جوعا­رى تال­عامپازدىقپەن جۇزەگە اسى­رىل­عان «مولەر، ۆولتەر جانە بومار­شە نەمە­سە فرانتسۋز كو­مەديا­سىنىڭ نەگى­زىن سالۋشىلار» جوبا­سىنىڭ يدەيا­سى قا­لاي تۋدى؟

– اتالمىش كونتسەرتتى ارنايى «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ كورەر­مەندەرى ءۇشىن ويلاستىردىم. وسىناۋ كۇردەلى كەزەڭدە كورەرمەندەرىمىز ءۇشىن جان قۋانتارلىق ءبىر دۇنيە جاسا­عىم كەلدى. بۇل كونتسەرت فرانتسۋز كومە­دياسىنىڭ شامامەن 150 جىل بويىن­داعى دامۋ تاريحىنىڭ كورنەكى مىسالى بولىپ تابىلادى. كونتسەرت ءوز داۋىرىندە كومەديا جانرىنىڭ دەڭگەيى مەن ماڭىزىن بيىك بەلەسكە كوتەرگەن فرانتسيانىڭ ۇلى دراماتۋرگتەرىنە ارنالعان ۇلكەن ءۇش بولىمنەن تۇرادى. كەشتىڭ القيسساسىن اۋەلى فرانتسۋز كومەدياسى «التىن عاسىرىنىڭ» وكىلى، ياعني فرانتسۋز كومەدياسىنىڭ اتاسى بولىپ سانالاتىن مولەردەن باستايمىز، كەيىن «اعارتۋ داۋىرىندەگى» ۆولتەردىڭ شىعارماشىلىعىنا كوشەمىز دە، ۇلى دراماتۋرگ بومارشەنىڭ كومەديالارىمەن اياقتايمىز. اتالعان كونتسەرتتە «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ سان قىرلى مۇمكىندىكتەرى پايدالانىلدى. كەشتە ميمانس جانە بالەت ارتىستەرىنىڭ قاتىسۋىمەن مولەردىڭ كەيىپكەرى جۋردەن مىرزانىڭ مونولوگى تۇرىندەگى درامالىق تۇستار دا، كوپتەگەن سوليستەردىڭ قاتىسۋىمەن موتسارت شىعارمالارىنا ءتان فينال تۇرىندەگى وپەرا دا، دراماتۋرگتەردىڭ جانە ولاردىڭ تۋىندىلارى بويىنشا تاماشا مۋزىكا جازىپ شىققان كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماشىلىق ءارى ومىرلىك بەينەسىن اشىپ، ناقىشتاي تۇسەتىن ادەبي ارقاۋ دا بار. بۇل كونتسەرت بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سيمفونيالىق ونەر، كلاسسيكالىق ادەبيەت، دراما تەات­رى، پانتوميما، بالەت حورەوگرافيا­سى جانە وپەرا ونەرلەرىنىڭ امبەباپ سينتەزىن دۇنيەگە اكەلۋگە دەگەن تالپىنىس بولىپ تابىلادى.

– تولىعىراق ايتىپ ءوتىڭىزشى...

– ارينە، قۋانا-قۋانا ايتامىن. كەشىمىزدىڭ العاشقى كەيىپكەرى جان باتيست مولەر – كۇن پاتشاسىنىڭ، ليۋدوۆيك XIV-ءنىڭ داۋىرىندەگى فران­تسيا­نىڭ ۇلى كومەديوگرافى. ادام السىزدىگىن جانۋارلار تۋرالى مىسالدارىمەن كورسەتەتىن اقىن دوسى لافونتەن سياقتى مولەر دە ءوز كومەديالارىندا ادامداردىڭ ۇنامسىز قىلىقتارىن كەلەكە ەتەدى. ماسەلەن، اتاقتى «تارتيۋف» كومەدياسىندا ەكىجۇزدىلىكتى كورسەتسە، ءتىپتى كەيدە ءوز پەسالارىن ادام بويىن­داعى كەمىستىكتەرمەن اتايدى. وعان مى­سال رەتىندە «ميزانتروپ» نەمەسە «ساراڭدى» الىپ قاراۋعا بولادى. ال «دۆوريان كەيپىندەگى مەششان» شىعار­ماسىندا مولەر تەكتىلىكتى اق­شاعا ساتىپ الامىن دەپ ويلاعان جۋردەن مىرزانى ءاجۋا قىلادى. اي­تۋلى كومەديانىڭ پرەمەراسى 1670 جىلى ءوتتى. ال جيىر­ماسىنشى عاسىردا نەمىستىڭ ۇلى كومپوزيتورى ريحارد شتراۋس وسى پەساعا مۋزى­كالىق سۇيەمەلدەۋدىڭ كەرەمەت نۇسقاسىن ومىرگە اكەلدى. كەشتە وزدە­رىڭىز سول تاماشا سيۋيتانى سۇيسىنە تا­ماشالادىڭىزدار. «قاھارمان ءومى­رى»، «زاراتۋسترا وسىلاي ايتتى» ءتارىز­دى اۋقىمدى سيمفونيالىق شىعار­مالار تۋدىرعان كەيىنگى رومانتيزم ءداۋىرىنىڭ وكىلى ريحارد شتراۋس، شىن مانىندە، مولەر ءداۋىرىنىڭ رۋحىن جەت­كىزۋشى دەسەك، تيتتەي دە ارتىق ايت­قاندىق ەمەس. ريحارد شتراۋستىڭ «دۆوريان كەي­پىندەگى مەششان» پەساسىنا ار­نالعان سول سيۋيتاسىن ءوزىم ارنايى كون­تسەرتتە ۇسىنۋعا مونولوگ رەتىندە يكەمدەگەن مولەردىڭ ماتىندەرىمەن بىرگە ورىنداپ شىقتىق.

كەلەسى كەيىپكەرىمىز ۆولتەر – اعار­تۋ ءداۋىرىنىڭ ۇلى جازۋشىسى، وي­شى­لى ءارى فيلوسوفى. ۆولتەر شى­­عار­ما­­لارىنىڭ جەلىسىمەن را­مونىڭ «ناۆاررا حانشايىمى»، بەل­ليني­دىڭ «زايرا»، ءروسسينيدىڭ «سەمي­را­ميدا» جانە «تانكرەد»، ۆەرديدىڭ «ال­زيراسى» ءتارىزدى بىرنەشە كەرەمەت وپەرا جازىلعان. ال 1956 جىلى كورنەكتى امەري­كالىق ديريجەر ءارى كومپوزيتور لەونارد بەرنستاين ۆولتەردىڭ «كان­ديد نەمەسە وپتيميزم» اتتى تاماشا پوۆەسىن برودۆەيگە ارنالعان وتكىر ويلى مۋزىكالىق سپەكتاكلگە اينالدىرعان. كەشتە كۋنيگۋندانىڭ ارياسى تەاتردىڭ جەتەكشى ءسوليسى اي­زادا قاپونوۆانىڭ ورىنداۋىندا كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. مۇنى وسى ميۋزيكلدىڭ تۋرا ماعىناسىندا «مۇڭ­دى كومەديانىڭ» ءوزى بولىپ تابىلاتىن ەڭ تانىمال ءۇزىندىسى دەۋگە بولاتىن شىعار، ءسىرا. سەبەبى ول كوز جاسىن توگىپ، ەڭىرەپ جىلاعان كۇيدەن بىردەن توقتاۋسىز كۇلكى مەن قۋانىشقا بولەنۋدى تالاپ ەتەدى. كونتسەرتتىك باعدارلامانىڭ سوڭى ءبىزدىڭ اقىرعى قاھارمانىمىز – «فيگارونىڭ ۇي­لەنۋى» جانە «سەۆيلدىك شاشتاراز» كومەديالارىنىڭ ارقاسىندا تانى­مالدىلىققا يە بولعان XVIII عا­سىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى كور­نەكتى دراماتۋرگ پەر وگيۋست بومارشەگە ارنالدى. «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى» شىعارماسىمەن تانىستىعى موتسارتتى ەڭ دانىشپاندىق وپەرا­لا­رى­نىڭ ءبىرىن جازۋعا شابىتتاندىردى. «استانا وپەرا» ساحناسىندا كون­تسەرتتىك باعدارلاما اياسىندا موتسارتتىڭ «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى» وپە­راسىنان ەكىنشى ءبولىمنىڭ فينالى العاش رەت ورىندالدى.

– نەگە موتسارتتىڭ ءدال وسى شى­عار­ما­سىن تاڭداپ الدىڭىز؟ مۇنىڭ قان­­داي دا ءبىر سىرى بار ما؟

– وپەرا جانرىنا نازار سالىپ قا­راساق، ادام نانعىسىز بىرنەشە دە­رەكتى كەزدەستىرەمىز. بى­رىنشىدەن، وپەرادا ادامدار ءوزارا ءان اي­تۋ ار­قىلى سويلەسەدى. ەكىنشىسى، وپە­رالىق سپەكتاكل جەلىسىندە ۋاقىت ءتۇر­لى جىل­دامدىقپەن سىرعيدى. وپەرا كەيىپ­كەرى اريا ايتىپ، ءوزىن تانىستىرىپ جانە ءوز سەزىمدەرى، ويلارى، كۇيىنىشى، ار­ماندارى تۋرالى انمەن جەتكىزىپ جات­قاندا، فيزيكالىق ۋاقىت توقتاپ قالادى نەمەسە از دەگەندە باياۋ­لايدى. اريا اياقتالعان سوڭ ۋاقىت قايتادان ءوزىنىڭ تابيعي اعىمىنا ورالادى. اسى­رەسە بۇل ەسكى وپەرالاردا ايقىن باي­­قالادى. اتاقتى فيزيك ستيۆەن حوكينگ وسى ءبىر دۇنيە ءۇشىن وپەرانى، ونىڭ ىشىندە گەندەلدى قادىر تۇتاتىن بولۋى كەرەك. درامالىق دامۋ مەن جەكە اريا ءۇشىن ارەكەت پەن ۋاقىتتى توقتاتىپ قويۋ اراسىنداعى سينتەزدى تابۋ – وتە كۇردەلى ءىس. مۇنداي مىندەت ءاردايىم وپەرا رەجيسسەرلەرىنىڭ الدىندا تۇرادى. ال موتسارت تۋرالى ايتاتىن بولساق، بۇگىنگى كونتسەرتتە ورىنداۋ ءۇشىن، مەن مۋزىكا مەن درامالىق ارەكەتتىڭ ءمىنسىز ۇيلەسىممەن ءبىر ارناعا توعىسۋىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە «فيگارونىڭ ۇيلەنۋىنەن» ءدال وسى فينالدى تاڭداپ الدىم. سەبەبى كەمەڭگەر موتسارتتىڭ مۋزىكاسى ءار سوزگە باپپەن ەرە وتىرىپ، وپەراعا ءوزى رەجيسسەرلىك ەتەدى. مۇندا كەيىپكەرلەردى ويعا شومدىراتىن شاعىن، وتە قىسقا ەپيزودتار بار. ال يتاليالىق وپەرادا بۇل ءار كەيىپ­كەر ءوز ويلارى، سەزىمدەرى تۋرالى ايتىپ تۇراتىن «جاندى كورىنىس» دەپ اتالاتىن ءبىرتۇتاس ءنومىر بولۋى مۇمكىن ەدى. موتسارت بويىنشا بومارشەنىڭ ساحنادا ۇنەمى قۇمارلىق پەن شىتىرمان وقيعالاردى شيەلەنىستىرە تۇسەتىن جاڭا كەيىپكەرلەرى پايدا بولىپ وتىراتىن ەرەكشە سيۋجەتىنە ەرە وتىرىپ، اتالعان فينالدا ارەكەت ءىس جۇزىندە توقتامايدى. ءتىپتى تاپقىر فيگارو كە­زەكتى رەت تىعىرىقتى جاعدايدان شى­عۋدىڭ جولىن تاپقانداي بولىپ كورىنگەن كەزدە دە، ءاربىر كەلەسى ارەكەت بولىپ جاتقان جاعدايدى ۋشىقتىرا تۇسەدى. شىعارمانىڭ وسى ەرەكشەلىگى مەنى ايرىقشا قىزىقتىردى. جوعا­رىدا ايتىلعانداردى تۇيىندەي كە­لە، ادامزات تالاي جىلدان بەرى بويى­نا ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان تانىمال كومە­ديالىق فيلمدەر مەن سەريالداردىڭ كوپتەگەن ادىستەرى، سيپاتتارى مەن جاعدايلارىنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. ولار وتكەن زامانداعى ۇلى كومەديوگرافتاردىڭ، ونىڭ ىشىندە شىعارماشىلىعىندا سان قىرلى كومەديا جانرىنىڭ ءبىر عانا قىرىن قوزعاعان ۆولتەر، مولەر جانە بو­مار­شە ءتارىزدى تۇلعالاردىڭ ادەبي مۇرا­سىنان باستاۋ الادى دەپ سەنىممەن اي­تا الامىن.

– كونتسەرتتە كۋا بولعانىمىزداي، فرانتسۋز كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارما­لا­رى ءبىراز قىسقارتىلىپ، مۋزىكا­لىق باع­دار­لاماعا لايىقتالىپ وڭ­دە­لىپتى. بۇل ءسىزدىڭ ادەبي ءماتىن­دى اۋىس­تىرۋداعى ال­عاشقى تاجىريبە­ڭىز بە؟

– جوق، مەنى بۇل بۇرىننان قاتتى قىزىقتىراتىن. مەن دراما تەات­رىن جاقسى كورەمىن. بۇعان دەيىن ۋ.شەكس­پيردىڭ «دۋالى تۇنگى دۋمان» پەساسىن ف.مەندەلسوننىڭ مۋزىكاسىنا بەيىم­دەگەنمىن. بۇگىنگى كونتسەرتتە ءوزىڭىز كورگەن مولەر مەن شتراۋس شىعار­مالارىنىڭ ۇيلەسىمىندەي، مەن­دەلسوننىڭ جالىنداعان مۋزى­كاسىن ەستىگەننەن-اق مەندە كونتسەرت­تەردە ورىنداۋ ءۇشىن وعان ۇلى شەكس­­­پيردىڭ ءماتىنىن بەيىمدەۋگە دەگەن ۇلكەن قۇلشىنىس پايدا بولدى. ياعني بۇل تىكەلەي مۋزىكادان قاناتتانا وتى­رىپ، ماتىندەرى مۋزىكالىق فراگ­مەنتتەردىڭ ماڭىزدىلىعىن اشا تۇسە­تىن ادەبي جانە مۋزىكالىق باستا­مالاردىڭ وسىنداي قوسىندىسىن جا­ساۋعا دەگەن نيەت بولاتىن. ادەتتە، درا­مالىق باستامالارعا باسىمدىلىق بەرىلەتىندىگىن، ال مۋزىكا جاي عانا سۇيەمەلدەۋ بولاتىندىعىن تۇسپالداپ كوپ جەردە «سپەكتاكلگە جازىلعان مۋزىكا» دەپ كورسەتەدى. مەن ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ناقتى مۋزىكا قىزىعىراق بولعاندىقتان، كەرى باعىتقا سۇيەندىم. مۇنداي ۇيلەسىمدى مەن ءار جىلدارى اقش-تىڭ بالتيمور سيمفونيالىق وركەسترىمەن، يرلانديانىڭ ۇلتتىق راديو جانە تەلەديدار وركەسترىمەن دۋبليندە، اڭىزعا اينالعان ماينين­گەندىك حوفكاپەللامەن گەرمانيادا جانە باسقا دا ەلدەردە گاسترولدەردە جۇرگەندە ۇسىنعان بولاتىنمىن. سونداي-اق درامالىق نەگىز بەن وركەس­ترلىك ورىنداۋدىڭ سينتەزىندە جۇ­زەگە اسىرىلعان تارتىمدى جوبا­لاردان يگور ستراۆينسكيدىڭ گرەتسيادا ورىن­دالعان «سولدات تاريحى» شىعار­ماسى ويعا ورالادى. ول كەزدە مەن العاش رەت قۋىرشاق تەاترىمەن ىنتى­ماقتاسقان بولاتىنمىن. بۇل جوبا سول ىز­دەنىس­تەرىمىنىڭ جالعاسى دەسە دە بولادى.

– الداعى شىعارماشىلىق جوس­پار­­لارىڭىزبەن بولىسە كەتسەڭىز، قا­زىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟

– الداعى جوسپاردا تەاترىمىزدا گ.دونيتسەتتيدىڭ «ماحاببات سۋسىنى» وپەراسىنىڭ پرەمەراسى تۇر. بىرتىندەپ حالىقارالىق كونتسەرتتىك قىزمەت جاندانىپ كەلەدى. مەنىڭ كارانتيننەن كەيىنگى العاشقى گاسترولدىك ساپارىم سانكت-پەتەربوردا وتپەك. وندا سانكت-پەتەربور فيلارمونياسىنىڭ اكا­دەميالىق سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان عاجاپ باع­دار­­لاماعا ديريجەرلىك ەتەمىن. وز­دەرىڭىز بىلە­تىندەي، بۇكىلالەمدىك لوكداۋن ونەر­دى جەتكىزۋدىڭ جاڭا تۇر­لەرىن ىزدەستىرۋگە دەگەن ىنتانى وياتتى، تىڭ ءارى كۇتپەگەن كوللا­بورا­تسيا­لارعا يتەرمەلەدى. وسىنداي وزگە­شە كەزەڭدە جەر-جاھاننىڭ بارلىق مادە­نيەت وكىلدەرى بۇل الەمدى سەزىنىپ، قابىل­داۋداعى وزگەرىستەر ءبىز ويلاماعان قان­داي ونەر تۇرلەرى رەتىندە كورىنىس تاباتىنىن زور ىقىلاسپەن كۇتۋدە.

– ءوزىڭىز شاكىرت تاربيەلەيسىز بە؟ تالاپ­كەرلەردى مۋزىكاعا باۋلۋدىڭ قانداي ۇتىمدى جولدارىن ۇسىنار ەدىڭىز؟

– ءيا، ارينە، بەلگىلى ءبىر يدەيالار بار. ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلار تۋرا­لى ايتاتىن بولساق، ماسەلەن، ءوز دايىندىقتارىما وقۋشىلار مەن ستۋ­دەنتتەردى شاقىرعىم كەلەدى. ءتىپتى دايىندىقتار بارىسىندا مۋزىكانىڭ قالاي دۇنيەگە كەلەتىنىن سەزىنۋلەرى ءۇشىن، ولاردى وركەستردىڭ ىشىنە وتىر­عىزىپ قويار ەدىم. ادامنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى ءۇشىن جاس وركەندەر جاستايىنان مۋزىكا، كوركەم سۋرەت، ادەبيەت جانە ارينە، تەاترمەن تانىسىپ، شابىت الا بىلۋلەرى ءۇشىن جاعداي جاساۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

 اڭگىمەلەسكەن

نازەركە جۇماباي،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار