سۋرەتتى تۇسىرگەن جەڭىس ىسقاباي
دىمقىل تۇمان باسقان كۇزدەگى سۋىق پەن اشتىق قۇستاردى سولتۇستىك جارتى شاردان وڭتۇستىك ولكەگە قاراي ۇشىپ كەتۋىنە سەبەپشى بولادى. ال تايگا مەن تۋندراداعى, ياعني سولتۇستىك ايماقتارداعى قۇستار قازاقستانعا قىستاۋ ءۇشىن ۇشىپ كەلەدى. بۇل ارادا قۇستاردىڭ قايتاتىن ۋاقىتى دا ءارتۇرلى بولادى. قۇستار جولدىڭ ۇزاقتىعىنا بايلانىستى ءار جەرلەرگە توقتاپ ۇشاتىندىقتان, جولدىڭ وزىنە ەكى ايعا جۋىق ۋاقىت كەتەدى. ال قۇستاردىڭ ءتۇرلى قيىندىقتارعا قاراماستان, وتانىنا ورالۋىنا ولاردىڭ تىرشىلىككە نەعۇرلىم قولايلى ورتا ىزدەيتىندىگى سەبەپ بولادى. مىسالى, جازدا وڭتۇستىككە قاراعاندا سولتۇستىك ايماقتاردا كۇن مەيلىنشە ۇزاق بولادى. بۇل قۇستاردىڭ كۇنى بويى قورەك ىزدەپ, بالاپاندارىن قيىندىقسىز اسىراۋىنا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرەدى. ورنيتولوگتاردىڭ ايتۋى بويىنشا, ۇساق قۇستار ءۇشىن ۇشۋدىڭ ورتاشا جىلدامدىعى ساعاتىنا 30 شاقىرىم, ال ۇلكەندەر ءۇشىن ساعاتىنا 80 شاقىرىمدى قۇرايدى.
تارباعاتاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا قۇستاردىڭ 19 توپقا جانە 54 تۇقىمداسقا جاتاتىن 272 ءتۇرى كەزدەسەدى. سونىڭ ىشىندە جىل قۇستارى 88 ءتۇردى (32,4%) قۇرايدى.
شالعىن قۇلادىنى (Circus pygargus) اتتى جىرتقىش قۇس اشىق ىلعالدى جەرلەردە: وزەن اڭعارلارىنا, كولدەردىڭ ءشوپتى جاعالارىنا ۇيا سالعاندى ءجون كورەدى. ۇشۋ بيىكتىگى اسا جوعارى ەمەس. شالعىن قۇلادىنى – جىرتقىش قۇستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كىشكەنتاي وكىلى. دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 52 سم-دەن اسپايدى, قاناتى 1,2 م, ەرەسەك ەركەك شالعىن قۇلادىننىڭ سالماعى 305 گرامدى قۇرايدى. قىستاۋ ءۇشىن شالعىن قۇلادىنى افريكا مەن ازيانىڭ تروپيكتەرىنە ۇشادى.
قىزعىلت بىرقازان (Pelecanus onocrotalus) – ۇلكەن سۋدا جۇزەتىن قۇس. قىزعىلت بىرقازان اتالىعىنىڭ دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 1,8 مەترگە جەتەدى. بۇل قۇستىڭ قاناتىنىڭ جازىلعانداعى ۇزىندىعى – 3,8 م, سالماعى – 15 كيلو, ال انالىعى – 10 كيلو. بىرقازاننىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ قىستايتىن جەرى پارسى شىعاناعىنان ءۇندىستان جاعالاۋىنا دەيىنگى اۋماقتى الىپ جاتىر.
ۇشىپ كەلگەن قۇستار ۇيالارىن قالاي تابادى؟ نەگىزىندە, قۇستار ۇيالارىن نە قورشاپ تۇرعانىن جاقسى ەستە ساقتايدى, سوسىن, ەشبىر قيىندىقسىز تابا الادى. ءتىپتى ورنيتولوگيا عالىمدارى جۇرگىزگەن ەكسپەريمەنتتەردىڭ ناتيجەلەرى, ۇيالاردى وزدەرىنىڭ ادەتتەگى ورىندارىنان جۇزدەگەن شاقىرىمعا جىلجىتىپ ورنالاستىرعاننىڭ وزىندە قۇستار ەش قيىندىقسىز تاپقانىن كورسەتتى. بۇل دەگەنىمىز, كەرەمەت ەستە ساقتاۋ قابىلەتىمەن قاتار تۇيسىگىنىڭ ەرەكشە دامىعاندىعى ارقىلى ولار تۋعان ۇيالارىنا ەشبىر قيىندىقسىز جەتە الادى.
كۇزدە ۇشىپ كەتەتىن نەمەسە سولتۇستىكتەن ۇشىپ كەلەتىن قۇستاردى قاۋىرسىن جامىلعىسىنان بايقاۋعا بولادى. قۇستار كوركەم جارقىن ءتۇستى بولسا, ولاردىڭ جىلۋ سۇيگىش ەكەندىگىن اڭعارتادى. قۇستار ءتۇسى, ءومىر سالتى, ولشەمى جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىندەگى ايىرماشىلىقتارعا قاراماستان, تارباعاتاي تاۋى تابيعاتىنىڭ كەرەمەت جانە تاڭعاجايىپ قۇرامداس بولىگى سانالادى.
رينات قابسەمەتوۆ,
«تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
