توماس گۋستاۆ ۆيننەر. ءۇش ءداستۇردى ۇشتاستىرعان

اباي دۇنيەگە كەلەردەن از عانا ۋاقىت بۇرىن رەسەي بيلىگىن قابىلداعان كوش­پەلى توبىقتى رۋىنان شىققان ىقپالدى كىسىنىڭ ۇلى ەدى. سەمەيدەگى مۇسىلمان مەكتەبىنە (مەدرەسەگە) وقۋعا تۇسكەن ونىڭ شىعىس ادەبيەتىنە ىنتا-ىقىلاسىنىڭ ەرتەرەك ويانۋىنا اراب جانە پارسى دارىستەرى اسەر ەتتى. كەيىنىرەك ول ورىس مەكتەبىنە اۋىسىپ, وندا العاشقى پوەزيالىق تۋىندىلارىن جازۋعا تالپىنىس جاسادى. مۇنداعى وقۋى ونىڭ اكە مۇراگەرى رەتىندە تاربيەدەن ءوتۋ ءۇشىن شاڭىراعىنا قايتا شاقىرىلۋىنا بايلانىستى ءۇزىلىپ قالدى. ال بۇل ابايدى ءوز اكەسىنىڭ بيلەپ-توستەۋشىلىك ىڭعايىنداعى كۇردەلى پىكىر قايشىلىعىنا ۇشىراتىپ, سول شيەلەنىس ونىڭ كەيىنگى شىعارمالارى مەن قازاق قوعامىنا دەگەن سىنشىلدىعىنا زور اسەرىن تيگىزدى. جيىرما سەگىز جاسقا كەلگەن اباي ءوز وتباسىنان وقشاۋلانىپ, ورىس مادەنيەتىن قايتا زەرتتەۋگە كىرىستى.

سول كەزدەگى الدىڭعى قاتارلى قازاق ويشىلدارىنىڭ ورتاشا بىلىمىمەن سالىستىرىپ قاراعاندا, ابايدىڭ ءبىلىمى الدەقايدا كەڭ اۋقىمدى جانە جان-جاقتى بولاتىن. ول شىعىس ادەبيەتىنەن, اتاپ ايتقاندا, اراب, پارسى جانە شاعاتاي پوەزياسىنان جاقسى حاباردار ەدى. ول فيردوۋسي, نيزامي, ناۋاي, بابىر جانە حافيز سەكىلدى كلاسسيكتەردى تەرەڭ تانىدى ءارى ءوزىنىڭ العاشقى ولەڭدەرىن وسى كوركەمسوز شەبەرلەرىنە ەلىكتەپ جازدى. ول ءتاباريدىڭ, راشيد-اد-ءديننىڭ, بابىردىڭ جانە ابىلعازىنىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىن زەرتتەدى, سونىمەن بىرگە يسلام ءدىنىن جەتىك مەڭگەردى. مۇنىمەن قاتار, ول رەسەي ادەبيەتى مەن قوعامدىق ويىن دا مولىنان يگەردى. ول ە.پ.ميحاەليس, سەۆەرين گروسس, نيفونت دولگوپولوۆ جانە لەونتەۆ سياقتى جەر اۋدارىلعان رەۆوليۋتسيونەرلەرمەن جاقىن دوس بولدى, بۇل تامىر-تانىستىق ونىڭ ورىس پەن باتىس مادەنيەتىن زەردەلەۋىنە ەرەكشە قوزعاۋ سالدى. ول پۋشكيننىڭ, لەرمونتوۆتىڭ, كرىلوۆتىڭ, نەكراسوۆتىڭ, سالتىكوۆ-ششەدريننىڭ, تولستويدىڭ تۋىندىلارىن, سونداي-اق بەلينسكيدىڭ, ءدوبروليۋ­بوۆتىڭ, چەرنىشەۆسكيدىڭ جانە گەر­تسەننىڭ الەۋمەتتىك-سىني جازبالا­رىن قۇمارتا وقىدى; ۋاقىت وتە كەلە لەرمون­توۆتىڭ, پۋشكيننىڭ جانە كرىلوۆتىڭ كەيبىر شىعارمالارىن ءوزىنىڭ انا تىلىنە اۋداردى. گەتەنىڭ, گەينەنىڭ, بايروننىڭ ولەڭدەرىمەن, كلاسسيكالىق گرەك ادە­بيەتىمەن جانە باتىس ويشىلدارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءدارۆيننىڭ, سپەنسەردىڭ, سپينوزانىڭ ەڭبەكتەرىمەن ورىسشا اۋدارمالارى ارقىلى تانىستى. گەتە مەن بايروننىڭ پوەزيالىق شىعارمالارىن ورىسشا اۋدارمالارىنىڭ نەگىزىندە قازاق تىلىنە تۇڭعىش تارجىمالاعان دا اباي ەدى.

قازاق, يسلام جانە باتىس مادەنيەتى­نەن بىلىمدارلىعى ابايدىڭ شابىتىنا شابىت قوستى, سونداي-اق ول ءوز شىعار­ما­لارىندا وسى ءۇش ءداستۇردى ۇشتاس­تىرۋ­عا ۇمتىلدى. ونىڭ قادىر-قاسيەتى تەك لي­بەرالدىق-اعارتۋشىلىق كوز­­قاراسى­نان جانە كەڭ ءورىستى قارىمدى­لىعى­نان عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وتكىر سىن­شىل­دىق قابىلەتىنەن دە ءبىلىن­دى. اباي­دىڭ شىعارمالارى قازاق ءومىرى­نىڭ بارلىق سالاسىن قامتىدى; ونىڭ ديداك­تيكالىق پروزالىق تۋىندىلارىنان باس­تاپ لي­ريكالىق جانە رومانتيكالىق پوە­زياسىنا دەيىن الۋان ءتۇرلى رەڭك پەن بوياۋ­عا تولى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ, ادىلەت­سىزدىكتىڭ نەمەسە ناداندىقتىڭ بىردە-ءبىر كورىنىسى ونىڭ نازارىنان قاعىس قالماعان. ول ءارى اعارتۋشى, ءارى گۋمانيست ءارى ءپالساپاشىل ينتەرناتسيوناليست بولۋىمەن قاتار, اقىن, پروزاشى ءارى اۋدارماشى رەتىندە دە تا­نىلدى. ونىڭ اشىقتان-اشىق «باتىس­شىل» بولۋى ءوز زامانى ءۇشىن وتە ما­ڭىزدى ەدى, سە­بەبى بۇل كەزدە دالا تورىندە سىڭار­جاق ۇلت­شىلدىق بەلەڭ الىپ, يسلام­شىل­دىق پەن تۇرىكشىلدىككە تاباندى باعىت ۇستالدى.

ادام اقىلىنىڭ قۋاتىنا دەگەن گۋمانيس­تىك سەنىم – ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعار­مالارىنا تىرەك بولعان نەگىزگى فيلو­سوفيالىق قاينار; وسىنداي كوز­قاراسقا سۇيەنە وتىرىپ, ءبىز ونىڭ قازاق مادەنيەتىنە قوسقان باستى جەتىستىكتەرىن باعالاۋىمىز كەرەك.

اباي جاس كەزىندە اراب-پارسى ادە­بيەتى­نىڭ تەگەۋرىندى ىقپالىنا ۇشىراپ, ونىڭ باستاپقى ولەڭدەرىندە شىعىس كوركەمسوزىن ماداقتاۋ بوي كورسەتتى. 1858 جىلى ول يسلام پوەزياسى تۋرالى بىلاي دەپ جىرلادى:

ءيۇزي – راۋشان, كوزى – گاۋھار,

لاعيلدەك بەت ءۇشى ءاحمار,

تاماعي قاردان ءام بيھتار,

قاشىڭ قۇدرەت, قولي شيگا.

ءمۇبادا ولسا ول ءبىر كاز,

تاماشا قىلسا ءيۋزما-يۋز.

كەتىپ قۋات, يۇمىلىپ كوز,

بويىڭ سال-سال بولا نيگا؟

بىراق ەسەيگەن شاعىندا اباي شىعىس­تاعى ۇستازدارىنان, يسلام كلاسسيك­تەرىنەن جانە ءوزىنىڭ جاس كەزىندەگى سەكىلدى, شىعىستىڭ كوبىنە ءدىني تاقىرىپتاعى, ءپىشىنى تىم اشەكەيلى, ءتىلى مەتافورالىق ورالىمدارعا تولى پوەزياسىنا كوزسىز ەلىكتەگەن قازاق اقىندارىنان سانالى تۇردە سىرت اينالدى.

ءسوز ايتتىم «ازىرەت ءالى»,

 «ايداھارسىز»,

مۇندا جوق «التىن يەك,

سارى-الا قىز».

  (1889 جىل).

يسلام شىعارمالارىنىڭ ميستيكالىق مازمۇنى مەن يسلامنىڭ دوگمالىق ءىلىمى بارا-بارا وعان جات بولا باستادى, ونىڭ دىن­شىلدىگى تەك ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن جەتىل­دىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى عانا كو­رىنىس تاپتى. دەگەنمەن, ول شى­عىس ما­دەنيەتىن ءبارىبىر ۇنەمى جوعا­رى باعا­لاۋ­مەن بولدى, كەيىنىرەك ءوزىنىڭ شىعار­ما­شى­لىق قىز­مەتى ارقىلى ول قازاق­تاردىڭ رۋ­حاني كوك­جيەگىنە شىعى­ستان ارابتىڭ «مىڭ ءبىر ءتۇن» حيكاياسى­نىڭ, پارسىنىڭ «شاحناما» ەپو­سىنىڭ ۇلگىلەرىن, سونداي-اق پارسى جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ كوپتەگەن فولك­لورلىق جادىگەرلىكتەرىن ەنگىزدى.

اباي ويشىلدىعىنا يسلام مادەنيە­­تىنەن گورى, ءوز ەلىنىڭ مادەني مۇراسى, سونداي-اق ورىس جانە باتىس اعارتۋشى­لىعى باسىمىراق ىقپال ەتتى. ءوزىنىڭ ءتول مادەني مۇراسىن باعالاي بىلگەن ءارى ونىڭ تار اۋقىمدا شەكتەلىپ قالعانىن كورگىسى كەلمەگەن ول شىن مانىندە رەفورماتور بولدى جانە باتىستىڭ وي قازىناسىن تۋعان جۇرتىنىڭ مادەنيەتىمەن توعىس­تىرۋدى قالادى. ايتسە دە, ول رەسەيدىڭ بۇكىل وز­بىر­­لىق ساياساتىن جانە ورىس­تار­دىڭ ءوز ۇل­تىن ساياسي ءارى مادەني تاۋەل­سىزدىكتەن ايى­رۋ­عا ۇمتىلىسىن اياۋسىز سىناپ وتىردى.

اباي ءوزىنىڭ اۋەلگى ولەڭدەرىندە قازاق تۇرمىسى جونىندە كوبىرەك تولعا­نىپ, زور ءمان بەردى. بىراق ونىڭ سول تۋىن­دى­لارىنىڭ وزىندە قازاقتىڭ اۋىزشا پوەزياسىنا ءتان ءداستۇرلى شەشەندىك مانەر­دىڭ نەمەسە قازاق فولكلورىنداعى داعدىلى تاقىرىپ جەلىلەرى بەلگىلەرىنىڭ از ەكەندىگى اڭعارىلادى. 1887 جىلى جازىل­عان باعدارلامالىق ولەڭىندە («ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى») اباي اقىندىققا بايلانىستى كوزقارا­سىن بىلاي بىلدىرەدى:

ەسكى بيشە وتىرمان بوس ماقالداپ,

ەسكى اقىنشا مال ءۇشىن تۇرمان

 زارلاپ.

ءسوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى,

سەن دە تۇزەل,

سەندەرگە دە كەلەيىن ەندى اياڭداپ.

اباي قازاقتىڭ سوزدىك قورى مەن ءداستۇرلى تانىمدىق جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراتىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە ول ناداندىق, پاراقورلىق, جاتىپىشەرلىك, ايەلدەردىڭ جاعدايى, ءدىني شالا ساۋاتتىلىقتىڭ زيانى سەكىلدى ماسەلەلەردى قوزعاعان پروبلەماشىل ادەبيەتتى قاتارعا قوستى.

التىنسارينمەن ۇندەستىك تاپقان ابايدىڭ كەڭ اۋقىمدا جاپپاي ءبىلىم بەرۋ ارقىلى ءوز حالقىنا باتىس اعارتۋ­شىلىعىنىڭ جەمىستەرىن جەت­كىزسەم دەگەن ۇلى ۇمتىلىسى ونىڭ كوپ­تەگەن ەڭبەگىندە, اتاپ ايتقاندا, ءوز وقىر­ماندارىمەن پالساپالىق سۇحبات تۇرىندە باياندالاتىن پروزالىق شىعار­ماسىندا, ياعني «عاقلياسىندا» كورىنىس بەرگەن: «مۇنىڭ ءبارى – جان قۇمارى, بىلسەم ەكەن, كورسەم ەكەن, ۇيرەنسەم ەكەن دەگەن. دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن تۇگەلدەپ, ەڭ بولماسا, دەنەلەپ بىلمەسە, ادامدىقتىڭ ورنى بولمايدى. ونى بىلمەگەن سوڭ, ول جان ادام جانى بولماي, حايۋان جانى بولادى» (1891 جىل).

اباي ءوز حالقىنا ءبىلىم بەرۋ جولىن­داعى ىزدەنىستەردىڭ بارىسىندا, اقىن­نىڭ الەۋمەتتىك ءرولىن قازاق دالاسى اقىندارىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ءتۇسىندى. بۇل مىنا جولداردان ايقىن كورىنەدى:

مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن,

جوق-باردى, ەرتەگىنى تەرمەك ءۇشىن.

كوكىرەگى سەزىمدى, ءتىلى ورامدى,

جازدىم ۇلگى جاستارعا بەرمەك ءۇشىن.

بۇل ءسوزدى تاسىر ۇقپاس,

تالاپتى ۇعار,

كوڭىلىنىڭ كوزى اشىق, سەرگەك ءۇشىن.

ءتۇزۋ كەل, قيسىق-قىڭىر,

قىرىن كەلمەي,

سىرتىن تانىپ ءىس بىتپەس,

سىرىن كورمەي.

شۋ دەگەندە قۇلاعىڭ توساڭسيدى,

وسكەن سوڭ مۇنداي ءسوزدى بۇرىن

 كورمەي.

تاڭ قالامىن الدىڭعى ايتقاندى

 ۇقپاي,

جانە ايتا بەر, – دەيدى جۇرت

 تىنىم بەرمەي.

اقىننىڭ رولىنە بايلانىستى وسىعان ۇقساس ويدى ول باسقا ءبىر تۇستا دا ايتقان:

ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ,

 ونەر شاشپاق,

ناداننىڭ كوزىن قويىپ,

كوڭىلىن اشپاق.

ءبىلىم مەن عىلىم جالپى جۇرتقا, ءتىپتى ونىڭ الدىندا التىنسارين ايتقانداي, ايەلدەرگە دەيىن ءسىڭىرىلۋى كەرەك. اباي «ەتىنەن وتكەن, سۇيەگىنە جەتكەن, اتادان ميراس العان, انانىڭ سۇتىمەنەن بىتكەن ناداندىق الدەقاشان ادامشىلىقتان كەتىرگەن» قازاقتار وزدەرىن-وزدەرى تۇگەل­دەي سول ناداندىقتان تازارتپايىنشا, ۇلتتى امان الىپ قالۋدىڭ جولىن تابا المايتىندىعى جونىندە جازدى.

اباي ءوز حالقىنا كۇندەردىڭ كۇنىن­دە قازاقتىڭ مادەني ورتاسىنا با­تىس مادەنيەتى مەن وركەنيەتىن ەنگىزۋ مۇم­كىندىگى جانە قاجەتتىلىگى بولاتىن­دىعىن, سونداي-اق قازاقتىڭ مادەني مۇراسىن ساقتاۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى: «بالالاردى وقىتقان دا جاقسى, بىراق قۇلشىلىق قىلارلىق قانا, تۇركى تانىرل­ىق قانا تازا وقىتسا بولادى... ورىس­شا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە, عى­لىم دا – ءبارى ورىستا تۇر. زارارى­نان قاشىق بولۋعا, پايداسىنا ورتاق بولۋعا ءتىلىن, وقۋىن, عىلىمىن بىلمەك كە­رەك. ونىڭ ءۇشىن ولار دۇنيەنىڭ ءتىلىن ءبىل­دى, مۇنداي بولدى. سەن ونىڭ ءتىلىن بىل­سەڭ, كوكىرەك كوزىڭ اشىلادى. اربى­رەۋ­دىڭ ءتىلىن, ونەرىن بىلگەن كىسى سونىمەن بىر­دەيلىك داعۋاسىنا كىرەدى, اسا ارسىزدانا جالىنبايدى...

ورىستىڭ عىلىمى, ونەرى – دۇنيەنىڭ كىلتى, ونى بىلگەنگە دۇنيە ارزانىراق تۇسەدى».

(جالعاسى بار)

ابايدى ارداقتاعان امەريكا

(وسىدان الپىس ەكى جىل بۇرىن سولتۇستىك كارولينا شتاتىندا جارىق كورگەن ءبىر عىلىمي ەڭبەك تۋرالى)

1958 جىلى امەريكا قۇراما شتات­تارىنىڭ ديۋك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسىنان «The Oral art and Literature of the Kazakhs Of Russian Central Asia» («رەسەيگە قاراستى ورتالىق ازيا قازاقتارىنىڭ اۋىزەكى ءسوز ونەرى مەن ادەبيەتى») دەگەن كىتاپ جارىق كوردى. بۇل زەرتتەۋ ەڭبەكتىڭ اۆتورى – اقش-تىڭ سلاۆيانتانۋشى جانە سەميوتيك عالىمى توماس گۋستاۆ ۆيننەر. 

اتالعان كىتاپتا قازاق ادەبيەتىنىڭ اۋىزەكى نۇسقا­لارىنان باستاپ وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنىنە دەيىنگى شىعارمالارعا جان-جاقتى تالداۋ جاسالدى. امەريكالىق عالىم ءسوز ونەرىمىزدىڭ جادىگەرلىكتەرىن بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتار اياسىندا زەردەلەپ قانا قويمايدى, ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن دە اتاپ كورسەتەدى.

اۆتور باتىرلار جىرلارى مەن ەرتەگىلەر, اقىن-جىراۋلار مۇرالارى, زار زامان اقىندارىنىڭ ولەڭ-جىر­لارى جونىندەگى ويلارىن ايتادى. ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى ناقتى كوزقاراسىن بىلدى­رەدى. كىتابىنىڭ العىسوزىندە عالىم­نىڭ ءوزى: «اينالىمعا قوسىلاتىن بار­لىق تۇپنۇسقا تۋىندىلار مۇقيات تەكسەرىلدى, بىراق وسى ەڭبەك جازىلىپ جاتقان ۋاقىتتا كەڭەستەر وداعىنىڭ وزىندە جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىنشىلىك بولمادى. سول سەبەپتى مەنىڭ قازاق ادەبيەتى مەن ءسوز ونەرىنىڭ وزىندىك ەستەتيكالىق قۇندىلىقتارى تۋرالى قانداي دا بولسىن, كەسىمدى پىكىر ايتا الامىن دەگەن ويىم جوق. ودان گورى مەن الەۋمەتتىك كوزقاراسقا دەن قويدىم», – دەپ اتاپ كورسەتەدى.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «امەريكا اسەر­لەرى» اتتى وچەركىندە سول تۇستا كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق­تىڭ باتىرلىق جىرلارى جانە ولار­دىڭ وزگە ەپوستارمەن جالعاسى تۋرالى ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا قورعال­عانى جونىندە باياندالعان. ءبىزدىڭ توپشىلاۋىمىزشا, بۇل زەرتتەۋ­دىڭ ۆيننەر ەڭبەگىنە قاتىسى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بىرىنشىدەن, اۆتور كىتا­بى­نىڭ جارىق كورگەن ۋاقىتى مۇحاڭ ايتقان مەزگىلمەن تۇسپا-تۇس كەلە­دى. ەكىنشىدەن, ۆيننەر اتالعان كىتابىنىڭ العى­سوزىندە ۇستازى, كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سلاۆيان تىلدەرى جانە ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ەرنەست دج. سيممونسقا العىس ايتادى. ۇشىنشىدەن, مۇحاڭنىڭ اقش-قا ساپارىنان ەكى جىل بۇرىن سول ەلدە جارىق كورگەن قازاق ادەبيەتىنە قاتىستى بۇل ەڭبەك ونىڭ نازارىنا تۇسپەۋى مۇمكىن ەمەس.

اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋ 1947-1948 جىلدارى ويلاستىرىلىپ, امەريكا عىلىمي قوعامدارى كەڭەسىنىڭ ەكى مارتە جاردەمىنىڭ ارقاسىندا جۇ­زەگە اسىرىلعان. عالىمنىڭ ەۋروپا­داعى ىزدەنىستەرىنە فورد قورى كومەگىن تيگىزگەن.

قازاق حالقىنىڭ ادەبيەتىنە سونشا قۇمارتىپ, ارنايى كىتاپ جازعان توماس گۋستاۆ ۆيننەر دەگەن كىم ەدى؟ ول  1917 جىلى 3 مامىردا پراگادا دۇنيە­گە كەلگەن. 2004 جىلى 20 ساۋىردە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ماسساچۋسەتس شتاتىندا, كەمبريدج قالاسىندا قايتىس بولدى. ول – سونداي-اق, لەۆ تولستوي, يۆان تۋرگەنەۆ جانە انتون چەحوۆ شىعارمالارىن جان-جاقتى زەرتتەگەن عالىم. ۆيننەردىڭ «تولستويدىڭ ياسنايا پولياناداعى شاكىرتتەرىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىستارى», «چەحوۆ جانە ونىڭ پروزاسى», «چەحوۆتىڭ «شاعالاسى» جانە شەكسپيردىڭ «گاملەتى», تاعى باسقا عىلىمي مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى جارىق كورگەن. جالپى, ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى 6 تىلدە جاريالانعان. براۋن ۋنيۆەرسيتەتىندە امەريكاداعى تۇڭعىش سەميوتيكا ورتالىعىن اشقان.

ول 1950 جىلى كولۋمبيا ۋنيۆەرسي­تەتىندە «قازان توڭكەرىسىنىڭ ەرەكشە ىقپالى اياسىنداعى قازاقتىڭ اۋىز­ەكى ءسوز ونەرى مەن ادەبيەتى» (Kazakh oral art and literature, with special emphasis on the impact of the October Revolution) دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, PhD دارەجەسىن يەلەنگەن. بۇل زەرتتەۋ 1951 جىلى باسپادان شىققان.

توماس گۋستاۆ ۆيننەردىڭ «رەسەيگە قاراستى ورتالىق ازيا قازاقتارىنىڭ اۋىزەكى ءسوز ونەرى مەن ادەبيەتى» اتتى كىتابى 1958-2002 جىلدار ارالىعىندا 17 رەت قايتا باسىلعان. دەمەك, بۇل كىتاپقا ۇنەمى سۇرانىس بولدى دەگەن ءسوز. سونداي-اق عالىمنىڭ وسى ەڭبەگى WorldCat جۇيەسىنە كىرەتىن الەمنىڭ 421 كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى. وسىدان-اق امەريكالىق زەرتتەۋشىنىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ قۇندىلىقتارىن دۇنيە جۇزىنە تانىتۋعا قانشالىقتى ۇلەس قوسقانىن باعامداي بەرىڭىز.

ءبىز, وسى جولداردىڭ اۆتورلارى, 1995 جىلى اقش-تاعى وكلاحوما مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە تاعىلىمدامادان وتۋگە بارعان ساپارىمىزدا وقۋ ورنىنىڭ كىتاپحاناسىنان اتالعان كىتاپتى ىزدەپ تاۋىپ, كوشىرمەسىن ەلگە الىپ كەلدىك. بىراق ول كەزدە اۆتور تۋرالى مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى بولاتىن. ال ونىڭ سول تۇستا كوزى ءتىرى ەكەندىگىنەن مۇلدە بەيحابار-تۇعىنبىز. بىلگەنىمىزدە ادەبيەتىمىزدى زەرتتەگەن امەريكالىق عالىممەن بايلانىس ورناتۋعا ابدەن بولار ەدى.

توماس گۋستاۆ ۆيننەر زەرتتەۋى­نىڭ ءبىر بولىگى اباي قۇنانباي ۇلى شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. جەر تۇبىندە ءجۇرىپ ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ جوق-جىتىگىن تۇگەلدەگەن اقش عالىمى ابايدىڭ قازاقتىڭ باس اقىنى ەكە­نىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنە بىلگەنگە ۇقسايدى. ول اقىن مۇراسىنىڭ ۇلت مۇراتىمەن ساباقتاس تۇستارىنا ايرىقشا كوڭىل بولەدى. ءداستۇرلى الەۋمەتتىك تانىمنىڭ اياسىندا تالداۋ جاساپ وتىرسا دا, ۇلى ويشىلدىڭ ىشكى الەمىنە ۇڭىلۋگە تىرىسادى. عالىم ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن ورىس تىلىندەگى اۋدارماسى ارقىلى ءتۇسىنىپ-تۇيسىنەدى. سوعان قاراماستان, دالا دانىشپانىنىڭ ەل تاعدىرى, ۇلت بولمىسى تۋراسىنداعى ويلارىن ءوز حالقىنا قاپىسىز جەتكىزەدى. بۇل زەرتتەۋدىڭ وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە باسىلىپ شىعۋىن قازاق ادەبيەتىنىڭ وزگە دە قۇندىلىقتارىمەن قاتار, ابايدىڭ دا اقش-تا ارداقتالۋىنىڭ كورىنىسى دەۋگە بولار.    

عىلىمي ەڭبەكتىڭ وسى ءۇزىندىسىن اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىپ, باسىلىمعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

امانتاي ءشارىپ,

باۋىرجان ومار ۇلى