راسىندا, ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتى, ويلاۋ مادەنيەتى, ىنتا-زەيىنى قاجىر-قايراتپەن تولىق ءبىلىم الۋعا مول مۇمكىندىك تۋدىردى. رۋحاني جەتىلۋىنە قازپي مەن كازگۋ-دەگى ادەبي كەشتەر, اسىرەسە, مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيدەن مۇستافين, ورىنبەك جاۋتىكوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, مالىك عابدۋللين سىندى ۇلت زيالىلارىنىڭ, عىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ لەكتسيا-سۇحباتتارىن وي جۇگىرتىپ, سانامەن سارالاپ تياناقتى تىڭداۋدىڭ ناتيجەسىندە كەرەمەت اسەر دارىتقانى, تولىق ءبىلىمدى مەڭگەرگەنى داۋسىز. ەل باسىنا ۇيىرىلگەن قايعى بۇلتىن بالاۋسا بولمىسىمەن قابىلداعان, تازالىقتى, ادامشىلىقتى مۇرات ەتكەن جاس ناۋشا ءومىردىڭ دە, تۇرمىستىڭ دا, زاماننىڭ دا, ءبىلىمنىڭ دە, ىزگىلىكتىڭ دە, كاسىپتىڭ دە ءمانىن تەرەڭ ۇقتى. قازاعىمنىڭ «حالىق قارتايمايدى, قارا جەر قارتايمايدى» دەيتىن قاعيداتىن جۇرەگىمەن ءتۇسىندى, قالامگەرلىك قابىلەتىمەن ءتۇسىندىردى. مۇنىڭ تاعى دا ءبىر سەبەبى بار. تاعدىردىڭ تالكەگىندە, ءتاتتى ءدامىن دە تاتقان ادەكەڭ ورتا مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن قىتايدا اتتادى دا, كوكشەتاۋ وڭىرىندە جالعاستىردى دا, 1957-1959 جىلداردا اتا-بابا قونىسى جاركەنت وڭىرىندەگى اۋليەاعاش باۋىرىنداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقىپ, تالاي تاماشا تالىمگەر-ۇستازداردىڭ الدىن كوردى, ءتالىمدى ءدارىسىن بويعا ءسىڭىردى. سولاردىڭ بىرەگەيى – ءىسى دە, ءسوزى دە, كىسىلىك قاسيەتى وزگەشە «قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم» حيميك زاعيرا نۇسىپبەكوۆا ەدى. ول قازپي-دە وقىعان جىلدارىندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوزىن كورگەن, اسىرەسە ساكەن سەيفۋلليننىڭ لەكتسياسىن تىڭداعانىن جانە ونىڭ شەشەن دە كەلىستى سويلەيتىنىن, كوركەم كەلبەتىن, كەسەك تۇلعاسىن مولدىرەتىپ اڭگىمەلەپ, شىنايى شىنشىلدىقپەن جەتكىزەدى ەكەن. وقىعىش, توقىعىش, ۇققىش ادەپحان تورەحان ۇلى وي-سەزىم, جان دۇنيەسىن بايىتىپ, كوزقاراسىن كەڭەيتىپ-كوركەيتىپ, جۇرەك, كوڭىل قازىناسىنا, رۋحاني يگىلىگىنە اينالدىرا بىلگەن, ۇستازدىق, اقىندىق ەڭبەگىندە, شەجىرەشىلدىك-دەرەكنامالىق, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋشىلىق, جازۋ ونەرىندە شەبەرلىكپەن قولدانعان. ونىڭ «تىرشىلىكتىڭ ءبىر تۇتاس تۇلعاسىمىن» دەۋى شىنايى سىرى, جانىنىڭ لالا لەبىزى.
ۇلتتىڭ ۇلىق قاسيەتتەرىن بولمىسىنا دارىتقان, جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ جەتىك بىلگىرى, تۋمىسىنان تەكتى سالپىق ءبيدىڭ شوبەرەسى, قاراكوكتىڭ تۇقىمى ادەپحان تورەحان ۇلى «وسسەك, وسسەك, وسسەك» دەپ اتا-بابالارى جاراتقان يە تىلەگەن مۇباراك مەكەن كوكتال اۋىلىنداعى اباي مەكتەبىندە 43 جىل ۇستازدىق ەتتى. كەلەشەكتىڭ كەمەل تۇلعاسىن, ۇلى دالانىڭ يەسىن باۋلۋدا ەرەسەن ىڭكارلىكپەن, ينديۆيدۋالدىق-شىعارماشىلىقپەن قىزمەت جاسادى. وسى ءبىر ەڭبەگىنىڭ كۋالىگىندەي – «حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى, الماتى وبلىسى مەن پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالدى. ول سونداي-اق قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
ءبىر اسەرلى سۇحباتىندا ءوز ءىسىنىڭ مايتالمانى ادەپحان تورەحان ۇلى ۇستاز قاسيەتتەرى دەيتىن ۇلى ۇعىم قانداي دەگەندە, ونىڭ سىر-سيپاتىن بىلايشا جىكتەپ, تالداپ كورسەتىپتى. ولار: ادەپتىلىك, ويلامپازدىق, تالعامپازدىق, اسەرلەنگىش, كورەگەندىك, ەڭبەكقورلىق, ازاماتتىق, ادامگەرشىلىك, ىسكەرلىك, تارتىپتىلىك, مەيىرىمدىلىك, راقىمدىلىق, ادالدىق, اقنيەتتىلىك, تىلەكتەستىك, ىنتالىلىق, ۇجىمشىلدىق, سىنشىلدىق, يدەياعا سەنىمدىلىك, شىنشىلدىق, سىنشىلدىق, قيسىندىلىق, بابالارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, بايقاعىشتىق, ىلتيپاتتىلىق, تاباندىلىق, جاۋاپكەرشىلىك, جايدارلىلىق, اشىقتىق, قاراپايىمدىلىق, ادىلدىك, تاپقىرلىق, باتىلدىق, ۇقىپتىلىق, سىپايىلىق, سەزىمتالدىق جانە ت.س.س.
وسى ءبىر تاڭداۋلى سۇڭقارلىق نىشاندار ابىز اقساقال ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ بويىندا تۇنىپ تۇر. ونىڭ ۇشان-تەڭىز ۇستازدىق پەن شىعارماشىلىق ەڭبەگى – سونىڭ جارقىن دالەلى. يمپەراتور ءى پەتر ايتىپتى: «بىرەۋدىڭ ادام ەكەنىن, نە نادان ەكەنىن ايىرۋ ءۇشىن 10-اق مينۋت سويلەتۋ كەرەك؟ نەمەسە: ءجۇسىپ بالاساعۇني: «كىسى سيرەك ەمەس, سيرەك كىسىلىك» دەگەن-ءدى. مەن 2020 جىلدىڭ 14-ءشى ناۋرىزىندا تاجىريبەسى مەن ءبىلىمى, بىلىگى مەن دۇنيە تانۋ تەرەڭدىگى, ادامگەرشىلىگى مەن ەڭبەكشىلدىگى ءبىر-بىرىنە ۇشتاسقان ار-وجدانى تازا ارداگەرمەن ۇلى اۋىل شارۋاشىلىق عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەرينوس قويىنىڭ اۆتورى ايبىن ادەپحان ۇلىنىڭ داريا داستارحانىنىڭ باسىندا جۇزدەسىپ اڭگىمەلەستىم, ومىرباقي وسى ماۋەلى بايتەرەكتەي كىسىنىڭ ىعىندا جۇرگەندەي, جاقسىلاردىڭ رۋحىن تىرىلتكەندەي, زەيىن-زەردەمە وي جۇگىرتكەندەي, نۇرىنا بولەنگەندەي سەزىندىم. ءوزى تولعانىپ جۇتىنتىپ جەتكىزگەندەي, تاريح سىرى, ءومىر جىرى, ۇلىلار داۋسى كوركەم اۋەزە شەرتكەندەي. بۇل كىسىدە ناعىز ۇستازعا لايىق قادىرلى قاسيەتتەر, ياعني ءبىلىم, تانىم, مادەنيەت, پاراسات, ويلاۋ دەڭگەيى جوعارى بۇلانايداي زاڭعار شىعارماشىلىق تۇلعا ەكەنى انىق بايقالادى. ادەكەڭمەن سويلەسۋ, پىكىرلەسۋ ءبىر عانيبەت. ۇستاز بولمىسى, دارەجەسى, ەرەكشە جاراتىلىسى, پەيىل-كوڭىلى قانداي دەگەندە مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) ۇستازعا دەگەن ىزەت-ءىلتيپاتى ويىمىزدى ساۋلەلەندىرەدى. پايعامبارلاردىڭ ساردارى ۇيىنەن شىققاندا 2 توپتى كورەدى. 1-ءشى توپ اللاعا جالبارىنۋدا. 2-ءشى توپ تالاپكەرلەردى وقىتىپ جاتىر ەكەن. «سونان سوڭ ۇلى ۇستازدىڭ جىبەرگەن ەلشىسىمىن عوي دەپ, تالىمگەرلەردىڭ قاتارىنا كەلىپ جايعاسىپتى. تەگىندە, ادام بالاسىن مەيىرلەنىپ وقىتۋ, قوعامدى ىزگىلەندىرۋ – ۇستاز ماڭدايىنا جازىلعان باقىت! ۇستاز جولى – ادامشىلىق جولى.
ۇستازدىق جولدا جانكەشتىلىكپەن ەڭبەكتەنگەن ەل زيالىسى وي-قيالىن, سەزىم دۇنيەسىن تەربەگەن جاراتىلىستىڭ تازا, پاك كورىنىستەرىن, تاڭعاجايىپ سۋرەتتەرىن زەردەلى, جۇيرىك سانامەن قابىلداپ, مۇمكىندىگىنشە كەلىستى سيپاتتاۋلار تۋىنداتادى. مىسالى, «بەلجايلاۋ», «باباقونىس – باساتجۇرت», «تۋعان جەردى ارالاپ, ءجۇر قايتالىق», «سابالى», «ورتەڭ ساي», «تاۋدى اڭسايمىن» جانە وزگە دە جىر-تولعاۋلارى سىر دەستەسىمەن, ءسوز كەستەسىمەن ايرىقشا كوركەمدىك اسەرگە بولەيدى. تابيعاتتىڭ تۇڭعيىق سىرلارى مەن بوياۋلارىن جانداندىرىپ, اسسوتسياتسيالىق بايلانىستار, پوەزيالىق سالىستىرۋلار جاسايدى. ماسەلەن:
ءومىردىڭ ورگە تارتىپ ورىمدەرى,
جوندارىڭ, جوتالارىڭ كەرىلەدى.
گۇلدەرگە قوناقتاعان شىق مونشاعى,
ادامنىڭ اساۋ قۋعان تەرى مە ەدى
(«بەلجايلاۋ»).
گۇلدەردىڭ حوش ءيىسى, كوركەمدىك الەمى وعان «قوناقتاعان شىق مونشاقپەن» اسەرلى كورىنىسكە يە بولۋدىڭ ۇستىنە قازاق بالاسىنىڭ بەينە ءبىر اساۋ قۋعانداعى تەرىمەن ۇقساتۋى سونشالىقتى پوەزيالىق بەزەندىرۋدىڭ ءوزى.
ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ ازاماتتىق اۋەنگە باي اسقاق داۋسىندا, جالىندى لەبىزىندە ماڭگىلىك ەلگە, كەڭ بايتاق كوسىلگەن دالاسىنا دەگەن مەيىرىم, دارحاندىق, كەمەل كوزقاراس بار.
تاۋدىڭ ايبىن-قۇدىرەتىن, سۋرەتىن, ۇلى دالانىڭ تامىلجىعان تابيعاتىن, ۇلىلىعىن بولمىسىنا سىڭىرگەن, شىعارماشىلىق ونەرى مەن ونەگەسىن رۋحتاندىرعان, قاناتتاندىرعان. بۇعان مىنا ءبىر ساۋلەتتى سويلەمدەر, قۋاتتى, شۋاقتى, شۇعىلالى شۋماقتار دالەل.
ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ ماعىنالى ءومىرى مەن شابىتتى وي تولقىندارى مىنا ءبىر تۇيدەكتە ايقىن بەدەرلەنگەن:
جەتپىس بەستە جەلمەيمىن,
ءبورى جەلىس اياڭىم,
تۋعان جەردى ءورىس قىلىپ,
ولەڭىمدى جايامىن.
جەتپىس بەس جىل كورگەنىم,
اي مەنەن كۇن, اسپانىم
ومىرىمدە وشپەيتىن,
مەنىڭ ءومىربايانىم.
...سايىن دالا, شىڭ-قۇزدار,
سىرلاسامىن باقتارمەن
قۇرداس بولىپ كەتەمىن,
مامىرمەن دە, اقپانمەن.
(«جەتپىس بەسىم سۇر كيىك»)
اقىننىڭ باستى مۇراتى – ادالدىق پەن تازالىق, ىزگىلىك پەن مەيىرباندىق. ەندەشە وسى ءبىر ءمولدىر قاسيەتتەر ادەمى كورىنىس تاپقان:
حالىقتىڭ بايتاق تاجىريبەسىن, ءتالىمىن, تۇرمىسىن, ءجون-جوبالارىن, ەتنومادەنيەتىن جۇيرىك بىلەتىن ادەپحان اقساقال «كيىز ءۇيى قازاقتىڭ», «تايقازان», «وشاق», «ەر-تۇرمان», «كوكپار», «قامشى» دەيتىن جىرلارىندا بىلگىرلىك تانىتادى, پوەزيالىق سۋرەتتەۋلەر وربىتەدى:
سالشى, انا, ويۋلاعان سىرماعىڭدى,
سىرماعىڭدا جاسىرىن
سىر قالىڭ-دى.
ەتبەتىمنەن جاتىپ اپ وقيىنشى,
جازعان ويۋ-ورنەكپەن سىرلارىڭدى. («سىرماق»)
پوەزيانىڭ ءسانى – سىر مەن سەزىمگە وي مەن سۋرەتكە باعىنعان كوركەم تەڭەۋلەر تىزبەگى قانداي مانەرلى, اۋەزدى دەسەڭىزشى!
ادام بالاسىنىڭ رۋحاني جەتىلۋىنىڭ ايرىقشا ءبىر قاينار كوزى – عالامدى, جاراتىلىستى, وسىمدىكتەر الەمىن, جاندى-جانسىز دۇنيەنى شىنايى نيەتپەن, تۇيسىكپەن, قابىلەتپەن كورە ءبىلۋ. كورە ءبىلۋ كورەگەن زەردەنى جاقسى قاسيەتتەرمەن بايىتادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ۇلى دالانىڭ داڭقتى سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ ونەرپازدىق, سۋرەتشىلدىك تۇلعاسىن بىلىمپازدىقپەن تۇبەگەيلى سيپاتتاعان. وي جۇگىرتىپ وقيىقشى:
نازىك ليريزم, كۇيلىلىك, سىرشىلدىق – ءا.تورەحان ۇلى پوەزياسىنىڭ باستى سيپاتى. ول نەنى جىرلاسا دا جان-تانىمەن, اقىندىق قۋاتپەن, سۋرەتكەرلىك قابىلەت-قارىممەن, كوركەمدىك سۇلۋلىقپەن سىڭعىرلاتىپ جەتكىزەدى:
اققۋ كوركەم ايدىن كولدى ىزدەگەن,
اق بوكەندى كورسەم جاپان
تۇزدە مەن,
جوعالتقانىم تابىلعانداي
ىزدەگەن,
گۇلدى كورسەم جاپىراعىن ۇزبەگەن,
سونى ساۋلەم ءوزىڭ بە دەپ قالامىن.
ات سۋارىپ قايتسام
سىلقىم بۇلاقتان,
ءۇن ەستىسەم سىبدىر
قاققان قۇراقتان,
اي ساۋلەسى تۇسكەن ەركە تولقىنعا,
جار قاباقتان جاسىرىن
تاس قۇلاقتان,
سونى ساۋلەم ءوزىڭ بە دەپ قالامىن.
ۇستازدىعىنا سوزگە, ويعا, پىكىرگە ۇستالىعى ۇشتاسقان ادەكەڭنىڭ ءبىراز ولەڭ-جىرلارى ەل تاريحى مەن تۇلعاتانۋعا قاتىستى («قاراقول مەن ەسەنقول», «اتىكەي باتىر», «سالپىق بي بابامنىڭ رۋحىمەن سىرلاسۋ»). شەجىرەلىك دەرەكتەر مەن تاريحي مالىمەتتەر دە جەتكىلىكتى. بۇلاردى اقىل ەلەگىنەن وتكىزىپ, تالعامپىزدىقپەن قولدانادى.
ءبىلىمدار كەي رەتتە عىلىمي پوەزيا ۇلگىسىنە دە («كوك كۇمبەزى») جۇگىنەدى, قازاقتىڭ دانالىق كوزقاراسى مەن عيبراتتى پايىمداۋلارىن دا («قازاق ايتقان») گۇلدەندىرىپ جىرلايدى.
ۇستازدىق جولدا ەل العىسىن ارقالاعان, ادەبي-شىعارماشىلىق, ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ەڭبەگىندە حالىق دانالىعىن, ەل مەن جەر تاريحىن زەردەلەگەن ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ «اۋليەاعاش» تۋراسىندا تولقىپ تەبىرەنگەندە «زامانىنىڭ سىرلاسى, عاسىرلاردىڭ قۇرداسى», «اقساقالى اعاشتىڭ, بەرەكەسى ورماننىڭ» دەيتىن لاعىل لەبىزى بار. ەندەشە ءوزى دە قازاقتىڭ شەجىرەلى, داناگوي اقساقالى. ول ايتادى: «سوناۋ 1954 جىلدان باستاپ اكەلەپ, اعالاپ, الدارىنان كەسە وتپەي, قادىر-قۇرمەت تۇتاتىن قاسيەتتى اقساقال اكەلەرىم مەن سەزىمتال, سىر مىنەزدى اعالارىمنان ەستىگەن, ەل-جۇرت اراسىنداعى اڭىزعا اينالعان, شەجىرە سارىندى» بايانداردى جۇيەلەپ جازدىم. سونىڭ ايعاعى – ونىڭ قوجبامبەت بي (1815-1883), سالپىق بي (1830-1900), قارامەندە بي (حVI ع.), سادى بي, تانا بي, داۋلەت بي, مالدىباي بي, ءشانتى بي (1833-1900), شويناق باتىر جايلى جازبالارى. زاماننىڭ, حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەگەن ءدىلمار-شەشەندەردىڭ ەلدىك ىستەرى, ەرەسەن تاپقىر بيلىك-كەسىمدەرى كەلىستى اڭگىمەلەنەدى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ تاريحىمەن دە بايلانىستىرۋى دا بۇل جازبالاردىڭ تاريحيلىق, مادەنيەتتانۋشىلىق, ەلتانۋشىلىق ءمانىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. ايتالىق, «ساۋدا سالپىق», «باي سالپىق», «بي سالپىق» جاركەنتتەگى مەشىتتى ساۋلەتتەندىرۋگە, قالا, ەگىنشىلىك مادەنيەتىن وركەندەتۋگە, عاجايىپ گۇلدەردىڭ تۇقىمدارىن, اعاشتاردىڭ كوشەتتەرىن يت ارقاسى قياننان اكەلىپ وتىرعىزعانىن باجايلاپ تۇسىندىرەدى. وركەنيەت بيىگىنە قۇلاش ۇرعان سالپىق ءبيدىڭ التىننان (مۇندا قىتايشا جازۋ بار) جانە گاۋھاردان (مۇندا ورىسشا جازۋ بار) قۇيىلعان مورلەرى بولعان. اسىلى, سالپىق بي تۇلعاسى مەن مۇراسى تولىق باياندالعان.
ءوز اكەسى تورەحاننىڭ (1908-1945) كۇلايمەن, دانەمەن ايتىستارىن حاتقا تۇسىرگەن. بۇلار قىز بەن جىگىت ايتىسىنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى. سونىمەن قاتار ۇزدىك ماقال-ماتەلدەردى دە جيناقتاعان.
ول جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ شىعۋ توركىنى مەن شىنايى سىرىن ەل اۋزىنداعى كونە اڭىزدارعا سۇيەنە وتىرىپ ايقىندايدى. بۇل ورايدا «اۋليەاعاش», «دەلەگەي», «قىزىلەسپە», «كەرەي بۇلاق», «مايلى شوقى», «مالايقارا», «باساتقاراعاي», «بۋراقوجىر», «باركورنەۋ», «سىمتاس», «ۇيگەنتاس» جانە ت.س.س.
جەر-سۋ تامىرشىسى «جوڭعار الاتاۋى» ۇعىمىن بىلايشا تۇسىندىرەدى: «جوڭعار» «جوتالى, جوندى», ياعني «جونى قارلى جوتالى الاتاۋ», «جونى قار الاتاۋ» سونان ىقشامدالىپ «جوڭعار الاتاۋى» اتالعان دەيدى. نەمەسە «قىز ۇياسى» قۇزىنىڭ ماعىناسى: الاپات ايقاستا قازاقتىڭ قاھارمان جىگىتى مەن ونىڭ پەرىشتەدەي ءمىنسىز سۇلۋ جاراتىلعان قارىنداسى جاۋ قولىنا تۇسەدى. قالماق قولباسشىسى قازاق ارۋىنا عاشىق بولىپ, تىلەگىن جەتكىزەدى. ەگەر دە كەلىسىم بەرسەڭ, اعاڭا ەركىندىك بەرەم دەپ ۋادە بەرەدى. بۇعان قىز كونبەيدى. بىردە قالماق نويانى اڭدا ءجۇرىپ زاڭعار قۇزداعى مۇزبالاقتىڭ ۇياسىن كورىپ, ونىڭ بالاپانى ۇشۋعا تالپىنعانىنا كوڭىلى اۋىپ, بيىككە ورمەلەپ شىعاتىن سايىپقىران جىگىت ىزدەيدى. بىراق ەشكىمنىڭ دە جۇرەگى داۋالامايدى. سونان نە كەرەك تۇتقىن قىز قۇز جارتاستىڭ باسىنا شىعىپ, بالاپاندى مەن قولىڭىزعا قوندىرامىن دەيدى. ءبىر شارتىم بار: اعامدى ەلگە, ۇيگە قايتاراسىڭ. قىز وجەتتىگىمەن سايتاننىڭ سىرعاناعىنداي جارتاستىڭ ۇستىنەن بالاپاندى قولعا تۇسىرەدى. اقىلى اسقان ارۋ اپپاق ءتانىم مەن تازا جۇرەگىم قالماققا قور بولعانشا, ارقاندى بوساتىپ جىبەرىپ, وسى ءبىر ۇيانى اسىل سۇيەگىم ماڭگى-باقي تۇراق ەتسىن دەپ, زارلى جارتاسقا جابىسىپ قالعان. سول ءبىر زاماننان داڭقتى قىز مەكەندەگەن قۇز «قىز ۇياسى» اتانعان دەپ جازادى شەجىرەشى. سونداي-اق اقىننىڭ «قىز ۇياسى» دەيتىن داستانى دا بار.
ءا.تورەحان ۇلىنىڭ «ۇلتتىق تانىم-تاعلىمى», «ەڭكەيمەگەن ەمەننىڭ بۇتاقتارى», «باركورنەۋ», «ەلىم دارحان, جەرىم باي» ء(ۇش تومدىق) دەگەن تانىمدىق, تاعىلىمدىق ەڭبەكتەرىندە ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر, حالىقتىق پەداگوگيكا, ويىن-ساۋىقتار, ۇلتتىق بۇيىم تۇرلەرى, ۇلتتىق بولمىستىڭ كيەلى ۇعىمدارى, دانالىق قاعيداتتار ءمانى, ماعىناسى, اسىل تەگى تەكسەرىلەدى.
ونىڭ قازاق راديوسىنان دا «ساعىنىش سازى», «نازگ ۇلىم», «تاۋ قىزى», «قىزىل ەسپە», «جايلاۋ ءانى» ء(انى, ءسوزى اۆتوردىكى), «جاز ديدارلى جاركەنت», «اناما» ء(سوزى اۆتوردىكى), «قىرقىنشى جىلداردىڭ كەلىنشەگى» اتتى اندەرى شىرقالادى.
تەگىندە, ۇستازدىق جولدا ونەگەسى مەن ورەلىلىگىن, شەبەرلىگى مەن ىزگىلىگىن اياماعان, ونەر جولىندا ء«ومىر جىرىن, تاريح سىرىن» تولعاعان, قىران كورەگەندىگىمەن ماۋەلى اۋلەتتىڭ باعبانىنا ءھام «ادامدىق ديحانشىسىنا» اينالعان سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ەل سەركەسى ابىز اقساقال ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ ەل-جۇرتى, ەر-تۇرمانى امان بولعاي دەپ تىلەيمىن!
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
