دارمەنسىز بە, الدە ق ۇلىقسىز با؟
سول سەبەپتى دە كەيىنگى كەزدە اشىقتىق ماسەلەسى سان تاراپتان ايتىلىپ ءجۇر. ۇكىمەت پەن حالىق ەكى تىلدە سويلەيتىندەي ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنبەۋى قوعامداعى كەيبىر كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەلەردى كوبەيتىپ جىبەردى. بۇل مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دارمەنسىزدىگى مە, الدە اشىق بولۋعا ق ۇلىقسىزدىعى ما؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا دا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋداردى. كۆازيمەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتىن, بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ جونىندەگى مالىمەتتەردى جانە باسقا دا قۇندى دەرەكتەردى بۇكىل قوعامعا قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق رەسۋرس قۇرۋ مەن اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوباسىن تەزىرەك قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلدى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە «مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمى جونىندەگى اقپاراتتىڭ اشىقتىعى ازاماتتىق قوعاممەن سىندارلى ديالوگ ورناتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى» دەپ اتاپ ءوتتى.
ال سول قادامعا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك دايىن با دەگەن سۇراق تۋادى. ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە قاجەتتى رەسۋرس بولعانىمەن, سونى ءىس جۇزىندە ورىندايتىن جاۋاپتى ورگان تابىلماي تۇر. وسىعان دەيىن ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا «ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ» بولىمىندە «اشىق ۇكىمەتتى» ەنگىزۋ, اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى زاӊدى ازىرلەۋ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىӊ ستاتيستيكالىق بازالارى مالىمەتتەرىنە ونلاين-قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى باعىتتار بويىنشا ناقتى شارالار كورسەتىلگەن ەدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ۇيىمداردى ءبىر پلاتفورماعا توعىستىرعان «اشىق ۇكىمەت» بىرىڭعاي جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. ول جەردە كەز كەلگەن سالاعا قاتىستى اشىق دەرەكتەردى قاراپ, زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا قاتىسۋعا بولادى. بيۋدجەت تۋرالى مالىمەتتى دە سوندا توپتاستىرۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق مەكەمە باسشىلارىمەن ديالوگ ورناتىپ, ءوتىنىش قالدىرۋعا بولادى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ءبولىمى دە قاراستىرىلعان. مۇنىڭ بارلىعى – وpen.egov.kz سايتىنا كىرگەن كەز كەلگەن قولدانۋشىعا بەرىلگەن مۇمكىندىكتەر.
ءدال بۇلاي جىكتەپ اتاپ ءوتۋىمىزدىڭ سەبەبى سالدەن كەيىن تۇسىنىكتى بولادى. پورتالعا كىرگەندە بىردەن تاماشا مۇمكىندىكتەردىڭ بارى قۋانتادى. الايدا سالدەن سوڭ كوڭىلىڭ سۋ سەپكەندەي باسىلادى. ويتكەنى ماقساتى ايقىن جوبالاردىڭ ءتيىمدى قولدانىلماۋى قىنجىلتادى. كەيبىر مەكەمەلەردىڭ ماڭىزدى تاپسىرمالارعا ءاتۇستى قارايتىنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن, «اشىق دەرەكتەر» بولىمىندەگى سالالار بويىنشا اقپاراتقا كوز جۇگىرتىپ شىقساڭىز, ولقىلىقتار كوپ. مالىمەتتەردىڭ قانداي جۇيەمەن جاريالانعانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە قاراپايىم قولدانۋشىعا ءبىراز ۋاقىت كەرەك. كەي سالادا مۇلدەم دەرەك جوق. وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى دەرەكتەردى شولىپ شىعۋدى ءجون كوردىك. وڭىرلەردەگى مەكتەپتەردىڭ ينتەرنەتكە قوسىلۋى تۋرالى اقپاراتتى قاراساڭ, كوپ ايماق قىسقا عانا ء«جۇز پايىز» دەپ كورسەتكەن. باق-تا, الەۋمەتتىك جەلىدەگى سوڭعى جازبالارعا سايكەس جاعداي مۇلدەم باسقا. ءبىزدىڭ مۇنداعى ماقسات – دەرەكتەردى جەكەلەپ تەكسەرىپ وتىرۋ ەمەس, مۇنداي بىرەگەي جوبانىڭ ءتيىمسىز بولۋىنىڭ سەبەبىنە ءۇڭىلىپ كورۋ.
كوزگە بىردەن كورىنەتىن تاعى ءبىر كەمشىلىك ساۋاتسىز ماتىندە بولىپ تۇر. قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى «وبلىستىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكەمەلەرىندە وسىرىلەتىن سپورت تۇرلەرىنىڭ ءتىزىمىن» جاريالاعان ەكەن. قالاي بولسا سولاي بەرىلگەن اقپاراتتى كورگەن قولدانۋشىنىڭ جوباعا دەگەن سەنىمى بىردەن جوعالاتىنى تۇسىنىكتى. بۇل سوزىمىزگە دايەك رەتىندە كەلتىرىلگەن بىرنەشە مىسال عانا.
ودان بولەك زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا ارنالعان «اشىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر» بولىمىندە پىكىرلەردىڭ ازدىعى بىردەن بايقالادى. ماسەلەن, قوعامدا قىزۋ تالقىلانعان «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسىنا 6 عانا پىكىر جازىلعان. سول باياعى ەسەپ ءۇشىن جاسالعان جۇمىستىڭ كەبى سەكىلدى.
اقپاراتتىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگى ءسوز بولعاندا مىسالعا ءدال وسى «اشىق ۇكىمەتتى» كەلتىرۋىمىزدىڭ قيسىنى بار. ءبىر باستامانىڭ ناتيجەسى كوڭىلگە قونباسا, باسقا جوبانى باستاپ كەتۋدى ادەتكە اينالدىرماس ءۇشىن بار رەسۋرستى ورنىمەن قولدانۋدى قولعا الساق ەكەن.
اشىق بيۋدجەت كوڭىل كونشىتپەيدى
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىن بىلدىرەتىن تاعى ءبىر قادام – ول بولىنگەن بيۋدجەتتىڭ قالاي جۇمسالاتىنىن جاريالاۋى. كوپ جاعدايدا ازاماتتىق قوعامدى قارجىنىڭ ورنىمەن جۇمسالۋى تولعاندىراتىنى ءسوزسىز. جوعارىدا ايتقان «اشىق ۇكىمەتتىڭ» بيۋدجەتكە ارنالعان ءبولىمى دە بار. بىراق تاعى دا سول ماسەلەلەرگە كەلىپ تىرەلەسىز: مۇلدەم اقپارات جاريالاماعان مەملەكەتتىك ورگاندار مەن پىكىرلەردىڭ جوقتىعى. بۇل بيۋدجەت جوباسىن تالقىلاۋعا ەشكىم قىزىقپايدى دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. كەرىسىنشە پلاتفورماعا دەگەن سۇرانىستىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى. وسىلايشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بىردەن-ءبىر جۇيەنىڭ ناسيحاتى تۇگەل بولماي تۇر.
جاقىندا بيۋدجەتتىڭ اشىق بولۋىنا ارنالعان تاعى ءبىر ونلاين جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. Talap قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعى OpenBudget.kz سايتىن تانىستىردى. مۇندا ۇيىمداستىرۋشىلار ەل بيۋدجەتىنە قاتىستى اشىق دەرەكتەردىڭ جاريالاناتىنىنا كەپىلدىك بەردى. الايدا «ەندى بيۋدجەت اشىق بولادى» دەگەن جەلەۋمەن جاڭا جوبالاردى تانىستىرا بەرۋدىڭ پايداسى قانشا؟ ودان دا نەگە بار جۇيەنىڭ تولىققاندى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرماسقا دەگەن سۇراقتىڭ تۋى زاڭدى. ويتكەنى ماسەلە اقپاراتتى حالىققا جەتكىزەتىن بايلانىس قۇرالىندا ەمەس, سول دەرەكتەردىڭ دۇرىس ازىرلەنۋىندە بولىپ تۇر.
قازاقستان بيۋدجەت اشىقتىعى بويىنشا الەمدىك رەيتينگتىڭ تۋرا ورتاسىندا تۇر. ساراپشىلار مەملەكەتتىك ورگاندارعا قازىنانى ءبولۋ كەزىندە اشىقتىق جەتىسپەيدى دەپ سانايدى. تۇرعىنداردىڭ ۇكىمەت بيۋدجەتى تۋرالى اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگىن انىقتاۋعا باعىتتالعان تاۋەلسىز ەسەپ 2019 جىلى 117 ەلدەگى جاعدايعا باعا بەرگەن. بارلىعى 100 بالدان تۇراتىن ەسەپتە قازاقستانعا 58 بالل بەرىلگەن. 2006 جىلدان بەرى ەلىمىزدە بيۋدجەت اشىقتىعى يندەكسىن انىقتايتىن Sange زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانار جاندوسوۆا بۇل رەيتينگتە قازاقستاننىڭ كورسەتكىشتەرى وتە باياۋ كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.
«اقپاراتتىڭ شەكتەۋلى بولۋىنا بايلانىستى بيۋدجەتتىڭ اشىقتىعى بويىنشا بىزگە 58 بالل بەرىلدى. 60-تان اسا الماي جۇرگەنىمىزگە ءبىراز بولدى. 10 جىل ىشىندە ءبىز ءوز كورسەتكىشتەرىمىزدى 20 باللعا جاقسارتتىق. بىراق وسى ۋاقىت ىشىندە قىرعىزستان 55 باللعا, گرۋزيا 47 بالعا, رەسەي 27 باللعا كوتەرىلىپ ۇلگەردى. بىزدە ىلگەرىلەۋ بار, بىراق باياۋ», دەدى ج.جاندوسوۆا.
ساراپشى كوپ ماسەلە بيۋدجەت جوباسىنا كەلىپ تىرەلەتىنىن ايتادى. ول پارلامەنت قاراۋىنا جىبەرىلگەن جوبا ادەتتە تولىق بولمايتىنىن, كەيبىر قۇجاتتاردىڭ جەتىسپەيتىنىن العا تارتتى. سونداي-اق ازاماتتىق قوعاممەن تالقىلاۋ ماسەلەسى دە اقساپ تۇر. ج.جاندوسوۆا حالىق كوپ جاعدايدا بيۋدجەت بەكىتىلىپ قويعان سوڭ عانا حاباردار بولاتىنىن ايتادى.
«بيۋدجەت جوباسىن حالىقپەن تالقىلاۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر. بۇل پروتسەسكە ازاماتتىق قوعامنىڭ تارتىلماۋى – ۇلكەن كەمشىلىك» دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى. بۇل ماسەلەنىڭ تولىعىمەن تارقاتىپ جازۋعا سۇرانىپ تۇرعانى انىق.
اقپاراتتىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگىنە كەلگەندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سۇرىنەتىن تۇسى كوپ. ونىڭ ءبىرسىپىراسىن شولىپ تا ۇلگەردىك. ەندىگى مىندەت – جاعدايدى جاقسارتۋعا قادام جاساۋ. بالكىم رەسمي ورگانداردىڭ جۇمىسىنا ازاماتتىق قوعام باقىلاۋدى ودان سايىن ارتتىرسا, ناتيجە كوپ كۇتتىرمەس.
ءۇمىت زاڭ جوباسىندا
قازاقستان حالقى كوكسەگەن اشىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ماسەلەنىڭ قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەلۋى اسا ماڭىزدى. بۇل ماقساتتا جولداۋدا ايتىلعان اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوباسىن تەزىرەك قابىلداۋ كۇن تارتىبىندە تۇر.
بيىل 16 قاراشادا «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 5 جىل تولادى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا تاجىريبەدەن بولەك, بىرقاتار ماسەلە دە قوردالانىپ قالدى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى مەملەكەت پەن قوعام كوممۋنيكاتسيالارىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باسشىسى قۇرالاي قاباروۆا مينيسترلىك ازىرلەگەن زاڭ جوباسى جايلى تولىعىراق ايتىپ بەردى.
بۇگىنگى باستى پروبلەمانىڭ ءبىرى زاڭ نورمالارىنىڭ ورىندالۋىندا ەكەن. سول سەبەپتى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ەكى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان. ەڭ الدىمەن, زاڭ جوباسى باقىلاۋ مەن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. ول ءۇشىن اقپاراتقا قول جەتكىزۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاندى جانە ونىڭ قۇزىرەتىن, ال ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاندا ۋاكىلەتتى بولىمشەنى نە تۇلعانى انىقتاۋ ۇسىنىلعان. ق.قاباروۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارا شتات سانىن كوبەيتپەيدى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە بيۋدجەتكە جۇكتەمەنى ۇلعايتپايدى. دەمەك, باسشىلىق ءار ۇيىمدا ءبىر قىزمەتكەرگە اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ماسەلەسىن باقىلاۋدى تاپسىراتىن بولىپ تۇر.
سونداي-اق زاڭ جوباسىندا جىل سايىن مەملەكەت باسشىسىنا اقپاراتقا قول جەتكىزۋ سالاسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ەسەپ بەرۋدى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. ەسەپتە جاعدايعا تالداۋ عانا ەمەس, اقپارات اشىقتىعىنا بەرىلگەن قوعامنىڭ باعاسى مەن ازاماتتىق سەكتورمەن بىرلەسە ازىرلەنگەن ۇسىنىستار دا بولادى ەكەن.
ەكىنشى مىندەت – زاڭنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ. اتاپ ايتقاندا, اقپارات يەلەنۋشىلەر قاتارىنا مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ورىندايتىن باسقا دا ۇيىمداردى قوسۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سونداي-اق كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ۇيىمدارىنا دا اشىق دەرەكتەرىن جاريالاۋ مىندەتتەلۋى مۇمكىن.
مينيسترلىك وكىلى بۇل تۇزەتۋلەر «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا جاسالعان تاعى ءبىر قادام ەكەنىن اتاپ ايتتى. «ۇسىنىستار تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە جاسالدى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) ۇسىنىمدارى ەسكەرىلدى, سونداي-اق ازاماتتىق قوعاممەن بىرگە تالقىلادىق. تۇتاستاي العاندا, بۇل وزگەرتۋلەردىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ورىنداۋدا ماڭىزى زور», دەدى ق.قاباروۆا.
ودان بولەك باسقارما باسشىسى زاڭ جوباسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ اقپاراتتىق اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋىنا ىقپال ەتەتىنە سەنىمدى. ال ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە بۇل قادام حالىقتىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا, ەكى تاراپ اراسىنداعى اقپاراتتىق تەڭسىزدىكتى جويۋعا, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا جانە ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي بيلىك پەن حالىق اراسىندا سىندارلى ديالوگ ورناتۋعا باستايتىنىنا ۇمىتتەنەمىز.
