قازاقتىڭ قاجىبايى

بۇل – سوناۋ 1961 – كەڭەستىك قىزىل قىلىشتىڭ قانى قۇرعاپ, قاتا باستاعان سيىر جىلى ەدى. مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعانىمىز – سول جىلى مەككەگە قاجىلىققا بارۋعا نيەت ەتىپ, قازيعا حات جازعان قاراعاندى مەشىتىنىڭ باس يمامى قاجىباي ءماندىباي ۇلىنىڭ ەستىلىگىنىڭ «القيسسا-ءبىسلمىللاسى». «الماتىداعى قازي» دەپ وتىرعانى – قازىر اتاعى دۇرىلدەپ شىققان سادۋاقاس عىلماني. قاجىباي ءماندىباي ۇلىنىڭ سوناۋ 1962-جىلدارى سۇلۋ جاديدپەن ءورىپ جازعان ەستەلىگى بۇرناعى جىلى اقتوعايلىق اقساقال قاليجان جاندىعۇلوۆتىڭ سوڭىندا قالعان ەسكى ساندىقتان شىققان بولاتىن.

وڭاشادا وي كەشسەڭ, قازىر ءمۇمىن-مولداسوپى بوپ كەتكەن اقساقالدار سوناۋ 60-70 جىلدارى «اللا جوق!» دەگەن اتەيستەر ەكەنى ەسىڭە تۇسەدى. سولاردىڭ كوزى ءتىرىسىنىڭ دەنى قازىر ساقالىن ساۋىپ, ۋاعىز ايتىپ ءجۇر. امان ءجۇرسىن. ال, بۇل كىسى – قاجىباي ءماندىباي ۇلى سول «اتەزيم اۋىلىندا» ءمۇفتي قازىرەتكە ارزۋ ايتىپ, مەككەگە سۇرانادى.

1961 جىلعى كوكتەم سول زامانعى كوكەلەءرىمىزدىڭ ەسىندە. ءبىزدىڭ دە جادىمىزدا جۇقاناسى بار. 1961 جىلى 12 ساۋىردە يۋري گاگارين ادامزات بالاسى اراسىنان العاش عارىشقا ۇشىپ, ولجاستار «ادامعا تابىن, جەر ەندى!» دەپ ۇرانداپ جاتقان زامان ەدى عوي. عالامشاردى قوس رەجيم اراسىنداعى قىرعيقاباق سوعىس قۇرساپ, فرانتسۋزدار الجيردە اتوم بومباسىن جارىپ, افريكا ەلدەرى ەگەمەندىگىن جاريالاعان, وڭتۇستىك كورەيادا اسكەري توڭكەرىس بولعان ۋاقىت ەدى. ءيا, عالامدىق تاريحي وقيعالارمەن سالىستىرعاندا, قاراعاندىداعى مەشىتتىڭ ءبىر يمامىنىڭ مەككەگە بارعانى اناۋ ايتقانداي ۇلكەن جاڭالىق ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قازىر قايبىر دەمەۋشى-جەبەۋشىنىڭ قارجىسىمەن ءجۇز مارتەبارىپ كەلگەندەر جەتەرلىك قوي مەككەگە. تەك سول كەزەڭدە اۋلادا حح عاسىر – كسرو-نىڭ اتەيستىك «قۇدايسىز قوعامى» سالتانات قۇرىپ تۇرعان ەدى...

قاراعاندى مەشىتىنىڭ سول كەزگى – 1959-1976 جىلدار اراسىنداعى يمامى قاجىباي ءماندىباي ۇلى كىم ەدى؟ اراعا ەلۋ جىل ارالاتىپ, ارۋاق قوزعاپ, اتىن اتاپ, نەگە مازالادىق؟

قاجىباي ءماندىباي ۇلىنىڭ «قاجى ساپارىنان ەستەلىكتەر» دەپ ات قويعان قولجازباسى ءبىزدىڭ قولىمىزعا اقتوعاي اۋدانى قاراتال اۋىلىنداعى مەشىتتىڭ يمامى ايدارجان بالتاباي ۇلى ارقىلىكيريلليتساعا تاڭبالانىپ, تيگەن بولاتىن.

«...ءبىز قاجىلار موسكۆاعا كەلگەن سوڭ كادىمگى ۇكىمەتتىڭ شاقىرۋمەن كەلگەن ءبىر وتە سىيلايتىن, قۇرمەت كورسەتىلەتىن ارناۋلى قوناقتارى ءتارىزدى بولدىق دەسەك بولادى. ءبىز تەك قانا ءاربىر قاجى 1200 سومنان مەككەگە بارىپ-قايتۋ ءۇشىن جول راسحودتارىنا اقشا تولەدىك. بارىپ-قايتارداعى سامولەت اقىسى, ازىق-ت ۇلىك, جول راسحودىنا شەتەلدىڭ اقشاسىن ايىرباستاپ بەردى. سامولەت بيلەتىن دايارلاپ بەردى. شەتەلگە باراتىن پاسپورت بەردى...» دەپ تارقاتادى قولجازبا اۆتورى. ماسكەۋدەن قاجىلىققا بارعان سول ساپارلاستارىنىڭ دا ارقايسىن اتاپ جازعان. «ءبىز قاجى جولىنا 13 كىسى باردىق. وزبەكستاننان 6 كىسى:

1. ماحتۇم عابدوللاھ ۇلى (يمام),

2. احمانحان اتاحان ۇلى,

3. فايزوللا عابدوللا ۇلى,

4. امانوللا ءباھادۇر ۇلى,

5.فاحرۋددينوۆ (نازارەت سەكرەتارى),

6. قاسىمجان ماقسۇم ۇلى.

تاجىكستاننان ەكى كىسى:

1. عابدوللا حودجاەۆ,

2. مۇحتار ماحمۋدوۆ.

تۇركىمەنستاننان بىرەۋ:

اتاجان عابدوللا ۇلى (يمام), 31 جاستا.

تاتارستاننان ەكى كىسى:

1. ديفحات ساليحوۆ,

2. حابيبناججار ناجمۋددينوۆ

موسكۆادان بىرەۋ: قامارۋددين ساليحوۆ (يمام)

قازاقستاننان: مەن – قاجىباي ءماندىباي ۇلى (يمام).

ءبىزدىڭ بۇل ادامداردان تورتەۋىمىز ءماسجيديمامى. ءۇش ادامنىڭ جوعارعى دارەجەلى بىلىمدەرىبار. باسقالارى ورتا دارەجەلى بىلىمدەرى بار...»

ءتورت يمام, ءۇش عالىم ءھام وزگە دە ساپارلاستارىمەن مۇسىلماننىڭ باس پارىزىن وتەپ قايتقان قاجەكەڭ ەستەلىگى اڭعارىمپاز اقساقالدىڭ تانىم تالعامى, ورە-پايىمى بيىك ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزگەن. قاعبانىڭ قارا تاسىنا تاقالار تۇستاعى سول زامانعى قۇرىلىس نىساندارىن دا سىزىپ كورسەتكەن. البەتتە, ارافا تاۋىنا بارعانى, لاعىنەتكە تاس اتقانى مەككە كورگەن كوزى اشىق قازاققا تاڭسىق ەمەس. ءبىزدى قىزىقتىرعانى – اقساقالدىڭ ەستەلىگىندەگى ساۋد اراب كورولدىگىنىڭ پرەمەر-مينيسترىمەن, وزگە دە رەسمي وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, سويلەسكەندىگى جايلى گاپ.

«...ءبىز جولداس قاجىلارىمىزبەن مەككە ماكارراماداعى ساۋدوۆسكي ارابيانىڭ ءامىرىن (كورول), ءدىن باستىعى ءمۇفتيدى, اعارتۋ ءمينيسترى (وقىتۋشى) زيارات ەتكىمىز كەلىپ, سول مەككەدەگى بىزبەن كورشى تۇراتىن ساۋداگەر دۇكەن يەسى ءبىر وزبەكتى جىبەرىپ ولاردان زيارات ەتۋگە رۇقسات سۇرادىق. ول باستىقتار «رۇقسات, كەلسىن» دەپتى. ءبىرىنشى ساۋدوۆسكي ارابيانىڭ ءامىرى (پاتشاسى) ساۋد بين-ابدۋلازيز قازىرەتتىڭ زياراتىنا, پاتشا تۇراتىن سارايىنا باردىق. الدىڭعى زالدىڭ البارىندا ەلۋ شاماسىندا ادام زياراتقا كەلگەندەر, تاعى قىزمەت ادامدارى توسىپ وتىر ەكەن. ءبىز 13-كىسى «رۋسسيادان كەلگەن قاجىلارمىز», - دەپ كومەندانتىنا «امىرگە حابارلاڭىز» - دەدىك. كومەندانت كەلىپ الدىمەن, ءامىر بىزگە رۇقسات ەتكەندىگىن حابارلاپ, كومەندانتپەن ەرتىپ كەلگەن سارايدىڭ قىزمەتكەرى ءبىر اراب ءبىزدى پاتشا سارايىنا ەرتىپ كەلدى. سارايدىڭ ادامداردى قابىلدايتىن زالى بيىك, وتە كەڭ, بيىكتەن ورناتىلعان زور ۆەنتيلياتور سالقىن جەلدى ەسىپ, زالدىڭ ءىشى سالقىندانىپ تۇر. ەلۋدەن جوعارى ىستىققا كۇيىپ كەلگەن بىزدەر از ۋاقىت بولسا دا ءبىراز سالقىنداپ, وتە راحاتتانىپ قالدىق. پاتشانىڭ الدىندا ەكى اسكەر قارۋلى كۇزەتتە تۇر. زالدىڭ ءاربىر بۇرىشىندا قارۋلى ادامدار تۇر. ءبىز الدىندا پاتشاعا كىرۋدىڭ, سالەمدەسۋدىڭ ءتارتىبىن سۇراپ بىلگەنبىز. سول ءتارتىپ بويىنشا كەلىپ, بىربىرلەپ تاقتا وتىرعان پاتشانىڭ قولىن ۇستاپ امانداستىق. پاتەرىمىزدە قاجى باسىمىز موسكۆا يمامى قامارۋددين ساليحوۆ بىزبەن اقىلداسىپ, جازباشا تۇردە ارابشا پاتشاعا مىڭ سالەم ماقتاۋ سوزدەر جازىپ العان بولاتىن. سول قاعازدى قامارۋددين پاتشاعا قارسى تۇرەگەلىپ ءۇش مەتردەي كەيىن تۇرىپ وقىدى. ول قاعازدا مۇسىلمانداردىڭ پاتشاسىنا رۋسسيا مۇسىلماندارىنىڭ سالەمى ايتىلعان. ازياداعى مۇسىلمانداردىڭ تىرشىلىگى, مادەنيەتى, شارۋاشىلىعى قازىرگى كۇندە ويداعىداي. الدىڭ قاتاردا ەكەندىگىن, ادىلدىكتىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسىنداعى, ءار ۇلتتى تەڭ ۇستايتىن, ۇكىمەتتىڭ قاراۋىندا راحات, تيىش ءومىر سۇرەتىندىگىمىز باياندالىپ جازىلعان ەدى. پاتشامىز بۇل سوزدەردى ىقىلاسپەن تىڭداپ, قىزمەتكەرلەرىنە بىزگە جەمىس سىعىندى سۋلارىنان دايىندالعان سۋسىن اكەلۋگە بۇيىردى. 25 مينۋت شاماسىندا ماجىلىستە وتىرىپ قوش ايتىستىق.

2) ءمۇفتي اكبار مۋحاممەد بين-يبراھيم.

3) ماعارين وزيري – وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى.

4) عابدۋلازيز-بين ابدۋللاح بين حاسان.

5) ءدايىس ھيسات, ءامىر بين-ماعرۇف ۋا ناحي عانءال-مۇڭكار

(ءدىن جۇمىسىنىڭ بارىسىن باقىلاۋ كوميتەتى)

شەيح ابدۋلماليك بين-يبراحيم وسى اتالعانۋازىرلەرىنىڭ ارقايسىسىنا بارىپ زيارات ەتىپ, ارقايسىندا 20-30 مينۋتتاي ماجىلىستەس بولدىق. ءبارى دە ءبىزدى جىلى جۇزبەن قارسى الدى. ءبىزدىڭوتانىمىزداعى حال-جاعدايىمىزبەن تانىستى. ءمۇفتي اكبار قازىرەت اعارتۋ ءمينيسترى بىزگە ءۇش پۇت50 كيلوگرامم شاماسىندا ءدىني كىتاپتار سىيعاتارتتى...»

قاجىلىق ساپارىنىڭ ەستەلىگىنە قوسىمشا سول جولى كوزىمەن كورىپ, كوڭىلىنە تۇيگەنىن دە جەكە جازعان. اراب ەلىنىڭ مادەني-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جاي-كۇيىن ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرىپ جازادى.

«...بۇل ساپاردا از ۋاقىت بولسا دا, ءار قالانى ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ جانە ارابتىڭ ءۇش-ءتورت مەملەكەتىن ارالادىق. از-ازداپ جالپى كۇنكورىس, ءال-اۋقات جاعىنان ازىراق سىن كوزبەن قاراپ, ءتۇرلى جاقتان ءبىرىن-بىرىمەن سالىستىرىپ مولشەرلەگەن بولدىق. «بالامەرگەننىڭ قۇلان اتقان جەرى ىستىق» دەگەندەيىن, ءوزىمنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىم ىستىق كورىنگەندىكتەن بە, بولماسا اقيقات شىنىمەن سولاي ما, ايتەۋىر ماعان ول ارالاعان حالىقتىڭ بارىنەن دە ءوزىمنىڭ قازاقستانىم, ونىڭ ىشىندە قاراعاندى, اقمولا ايماقتارى تۇرمىس جاعىنان الدىرەك تە, مادەنيەتتى دە تۇرادى دەپ ۇيعاردىم. ارينە, موسكۆا ورتالىق بۇرىننان مادەنيەتتى, مادەنيەت جاعىنان قازىر دە ارتىق. بىراق تا, قازاقستاننىڭ 44 جىلدىڭ ىشىندە وسى قالىپقا جەتۋىنە قاراعاندا, جانە دە قازاق حالقى بۇرىنعى زاماندا, قاراڭعى قالىپ, عىلىم بىلىمگە شولدەگەن حالىق ەكەنىن ەسكە الىپ, كەلەشەكتەن قازاق حالقى عىلىم-بىلىمدە مۇمكىن دۇنيە جۇزىندە الدىڭعى قاتاردا بولار دەپ سەنىپ توقتايمىن.

قاراعاندى قالاسىنىڭ ءماسجيد يمامى قاجىباي قاجى ءماندىباي ۇلى.

1961 جىل. 1.ءVى.» دەپ تۇيەدى ەستەلىگىن.

سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى عىلىم-بىلىمگە شولدەگەن ەلىنىڭ ەرتەڭىن بولجاۋعا پەيىلدى قاجىباي قاجى 1891 جىلى نۇرا وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپتى.كەيبىر دەرەكتەردە «1896 جىلى دۇنيەگە كەلگەن» دەپ جازىلعانىمەن, ءبىز قاجىنىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىنا سۇيەندىك. مەككەگە بارعاندا جاسى 70-تە. پايعامبار جاسىنا شىققاننان قاراعاندى قالاسىنداعى كيروۆ اۋدانى مەشىتىنىڭ يمامى بولعان. وعان دەيىنگى عۇمىرى تۋرالى بىرقاتار دەرەكتەردى قاراعاندى مۇراعاتىنداعى رەسمي ءىس-پاراقتاردان تاپتىق. ءارى ءوزىنىڭ ءومىربايانىندا جىل-جىلىمەن كورسەتە جازعان.

قاجىباي اقساقالمەن مەككەگە بىرگە ساپارلاتقان قاجىلاردىڭ بىرقاتارى جايىندا جازبا دەرەكتەردە, ءتۇرلى كىتاپتاردا اقپارات بارشىلىق ەكەن. اراسىندا وسالى جوق. البەتتە, بۇل تاراپتان كەڭ تولعاپ, زەرتتەۋ جازار بولسا, ءتۇپ-تامىرىنا دەيىن تاراتۋعا بولادى. وعان دا پەيىلدى زەرتتەۋشىلەر تابىلار. ال, قاجىباي ءماندىباي ۇلى سول مەككە ساپارىنان كەيىن ەلگە ورالىپ, ءدىني اعارتۋشىلىق قىزمەتىن عىلىمعا ۇلاستىرىپتى. عىلىم دەگەندە دە, سوناۋ ونىنشى ىقىلىمدا ءىلىم تاراتقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ەڭبەكتەرىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, ارابشادان قازاقشاعا تىكەلەي تارجىمەلەگەن ەكەن. ەل اراسىندا فارابيدى قازاققا ورالتقان اقىجان ماشاني دەپ تانىلعالى نە زامان. سول ا.ماشانيدءىڭ فارابي الەمىن اشۋىناقاجىباي قاريا سەپتىگىن تيگىزگەن-ءدۇر. ءسوزىمىز تياناقتى بولۋى ءۇشىن قاجىبايدىڭ ا.ماشانيعاجازعان حاتىن كەلتىرەلىك (بۇل حات اقتوعايلىق قاريا قاليجان جاندىعۇلوۆتىڭ ساندىعىنان تابىلعان. الماتىعا جولدانعان حاتتىڭ كوشىرمە نۇسقاسى دا بولۋى مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا, حات ادرەساتقا جەتكەن. ونى كەيىنگى حاتتار ناقتىلايدى.):

«دوسىم اقىجان!

اسسالامۋالەيكۋم ۋا راحماتۋللاھ ۋا باراكاتۋھۋ.

ءسىزدىڭ 17/ح جازعان ماقتۇبىڭىزدى (حاتىڭىزدى) ۋاقىتىندا السام دا ءتۇرلى شاقىرۋلار, قىزمەت جاعدايىم ۋاقىتىمدى بولگىزبەي, بۇگىن عانا كوڭىلىمدى ءبولىپ حات جازدىم. ءسىز سۇراتقان ەكى پاراق جازۋدى وقىپ, قاراپ, ءفارابيدىڭ ءوز زامانىندا جەكە دارا, ونەر-عىلىمدا وزىندىك ءتىس قاققان ادام ەكەنىنە سەنىمىم بەكىدى. قىسقاشا ايتقاندا, ول ەكى بەتتىڭ تۇسىنىگى مىناۋ:

سول زاماننىڭ ءبىر عالىمى, ابۋ يسحاق يبراھيم بين عابدۋللاھ اسفاداري دەگەن عالىم ايتادى:  «مەن جۇلدىزدار عىلىمىن (استرونوميا) زەرتتەپ بىلۋگە, ونى كەڭەيتۋگە قۇمار بولىپ, سول جايىندا جازىلعان كىتاپتاردى سەنىممەن كوپ ۋاقىت قارادىم. بۇل عىلىمنىڭ قۇرالدارى (وبسەرۆاتوريا تاعى باسقالارىنىڭ جارىققا شىعۋىمەن بايلانىستى): عالىم كىتاپتاردى رەتتەپ, اشۋ جونىندە ەش كۇماندانارلىق جاعداي جوق قوي دەپ سەنسەم دە, سوڭىنان كوپ ماسەلەدە كورىكتەنىپ, اۋەلگى زاماننىڭ عىلىمدارىنىڭ, حاكىمدەرىنىڭ كىتاپتارىنان قاراستىرا باستادىم. سولاردىڭ كىتاپتارىنان مەنىڭ اۋرۋىما ەم تابىلا دەپ ويلادىم. بىراق, ولاردىڭ دا كىتاپتارىن تەكسەرىپ قاراپ, ولاردىڭ جازعاندارىندا قاناعاتتانارلىق ەشتەڭە تاپپادىم.

انىق دەگەنىم كۇمان بولىپ, سەنگەنىم كۇدىكتى بولىپ شىقتى. ەندى بىرنەشە زامان وتكەن ۋاقىتتا, عىلىمداعى كۇماندى ماسەلەلەردى شەشىپ, ونى قايسى دۇرىس ەمەس, قايسى تۋرالى ءابۋ ناسىر ءال-فارابيعا جولىعۋدى ويلاپ جولىقتىم. وعان تىلەك قويىپ مۇڭىمدى ايتىپ, عالىم ناجمۋددين وسى ماسەلەلەردى اشىپ بەرۋىن ءوتىندىم. فارابي بۇنىمدى قابىلدادى. ماسەلەلەردىڭ تەگىن زاڭدارىمەن تانىسىپ ءتۇسىندىردى. بۇل جايىندا كوپ ايتىلىپ, تارتىسىپ تا قالىپ وتىردىق. اقىرىندا فارابي كىتاپ جازىپ, كۇدىكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرازىن اشىپ بەردى. ايقىن دالەلدەرمەن شىندىققا كوزىمدى جەتكىزىپ, ماقساتىما جەتكەندەيمىن. ءابۋ يسھاق يبراھيم عابدۋللاھتىڭ بۇل سوزدەرىنەن, باعالانۋىنا قاراعاندا ءفارابيدىڭ وتە-موتە استرونوميا عىلىمىندا وزىندىك عالىم ەكەندىگى انىقتالدى. ەكىنشىدەن, ءسىز ءفارابيدىڭ اراب تىلىندە كىتاپتى قازاقشالاپ بەرۋگە بولا ما دەپسىز. ول جايىندا مەن سىزگە مىنانداي سۇراق قويامىن:

ول كىتاپ عالىمنىڭ قاي سالاسىندا جازىلعان, ادەبيەتتەن بە, بولماسا, باسقا ونەر عىلىم ءپان كىتابى ما, ونى قاي پاننەن جازىلعان, كولەمى نەشە بەت؟ ەگەر قازاقشالاۋدا تىلىنە اۋدارعان كۇندە ەڭبەكاقى مولشەرىنىڭ ەسەبى قانداي بولماق, وسىلاردى جازىپ جىبەرسەڭىز, سوڭىنان جاۋاپ قايىرامىن. ءۇشىنشى, ءسىزدىڭ ءوزىڭىزدىڭ ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا باسىلعان ماقالاڭىز جايىندا سوڭىنان حابارلارمىز. بۇل كۇندە ءالى قولىما تۇسپەدى.

تىلەۋقور اعاڭىز قاجىباي ءماندىباي ۇلى,

7 قاراشا, 1969 جىل.» دەپ قول قويادى.

وسى حاتتان-اق فارابيدى «قازاقشا سويلەتكەن»ماشانيءدىڭ ارعى جاعىندا قاجىباي ءماندىباي ۇلى تۇرعانىن اڭعارۋعا بولادى. البەتتە, حاتتىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالعان. وعان قوسا, اقىجان ماشاني مەن ءماندىباي ۇلىنىڭ تاعى بىرەر حاتى ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا تۇر...

قاجىباي قاريا مەن اقىجان جاقسىبەك ۇلى سوناۋ 1969-ىنشى جىلدان قاجىنىڭ عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن حات جازىسىپ تۇرسا كەرەك. ءبىزدىڭ قولىمىزعا اقىجان ءماشانيدىڭ قاراعاندىعا جولداعان بىرنەشە حاتى تۇسكەن ەدى. حاتتاردىڭ تۇپنۇسقاسىن قاجىنىڭ قىزى مالينا قاجىبايقىزىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان وقىدىق. سول حاتتاردى حرونولوگيالىق تىزبەسىن ساقتاي وتىرىپ, ۇسىنالىق:

«قۇرمەتتى قاجەكە!

ءسىزدىڭ جازعان حاتىڭىزدى كەشە الدىم. مەنىڭ كىتاپ جىبەرگەن ادامىم ءوزىنىڭ اۋىرعانى جونىندە حابار بەرگەن جوق. مەن ءسىزدى اۋىرىپ قالمادى ما دەپ جۇرگەن ەدىم. اماندىق ءبىلىپ, قۋانىپ قالدىم. ەكىنشى قۋانعانىم ءسىزدىڭ ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەگىن ءوزىنىڭ تۇپنۇسقاسى ارابشا وقىپ, ونىڭ ۇلى عالىم ەكەنىن, مۇسىلمان عالىمى, قازاقتان شىققان دانا ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ, باعالاعانىڭىزعا قۋاندىم. بۇل سياقتى ادامدار دا ساناۋلى بولىپ قالدى عوي! فارابي سياقتى ادامدى تانۋ, ودان ۇيرەنۋ, ونى ۋاعىزداۋ البەتتە, جاقسىلىق نىشانى بولار. ءامين!

فارابي ءىسى بۇل كۇندە بىزدەرگە زور حالىقتىق ءىس بولىپ تۇر عوي. سوعان ءسىزدىڭ ات سالىسىپ, ۇلەس قوسقانىڭىز بولسىن. شاما كەلسە, ءسىز سول ەڭبەكتى تولىق اۋدارىپ شىعىڭىز. بۇل تاريحتا قالاتىن زور ءىس قوي. مۇمكىندىك بولسا, ونى جاريالاۋعا تىرىسامىز. بولماسا, باسقا ەڭبەكتەرگە قوسىپ پايدالانارمىز. بۇل جونىندە گازەتكە جازارمىز... كەيىنگىگە ميراس قالار...

مەنىڭ قولىما ءفارابيدىڭ جاڭادا باسىلعان (بەيرۋت, 1968 ج.) ءبىر كىتابى ءتۇستى. ول ءدىني ماسەلەلەرگە ارنالعان. پايعامبارلار تاريحى, ءدىني ادامدىق قاعيدالار, حالىقتار تۋرالى. قولىڭىزداعى كىتاپ بىتكەن سوڭ مەن ونى دا سىزگە بەرمەك ويىم بار. ونىڭ ىشىندە, كەرەكتى سوزدەر كوپ. كىتاپتى اۋدارعاندا ءبىر قاعازدىڭ بەتىنە ارابشا-قازاقشا ارالاس جازىپ وتىرۋ قولايسىز بولادى. ول ەكەۋىن ەكى قاعازعا جازىپ, ءار بەت سايىن بىردەن باستاپ سويلەمدەردى نومىرلەپ وتىرعان دۇرىس بولادى. جۇمىستى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ارابشانى كوشىرمەي-اق, كىتاپتىڭ ءوز شەتىنە سويلەم نومەرىن قويىپ وتىرۋعا بولادى عوي. نومەر سانى كوبەيىپ كەتپەس ءۇشىن ءار بەتتىڭ نومەرىن بىردەن باستاۋ كەرەك. قىسقاسىن ايتقاندا, اللا سىزگە قۋات بەرسىن!

سالەممەن تىلەكتەس ءىنىڭىز: اقىجان جاقسىبەك ۇلى ماشانوۆ.

1973 جىل 13 مارت.»

ءماندىباي ۇلى سوناۋ 1969 جىلى 7-قاراشادا جازعان جاۋاپتان كەيىن قوس عۇلاما بىرنەشە دۇركىن حات الماسقانى انىق قوي. ال مىنا حاتتاردىڭ مازمۇنىنا قاراساڭىز, ارادا نەشە جىل وتسە تاقىرىپتارى ءالى اۋىسا قويماعانىن اڭعاراسىز.

«قاجەكە!

حاتىڭىزدى الدىم. جاۋابىن تەز بەر دەگەن ەكەنسىز. مىنە, سول ءۇشىن جازىپ وتىرمىن. قولىڭىز ۇيرەنگەن جانە فارابي حاتىنا سايكەس ۇيلەسىمدى ارابشا ارىپتەن جازا بەرەسىز-داعى. ماعىناسى دۇرىس بولسا, جازۋ انىق بولسا, ءبىر تاڭبادان ەكىنشى تاڭباعا كوشىرۋ قيىن ەمەس قوي. قولىڭىزداعى ارابشا كىتاپتىڭ ءار بەتىنىڭ اياعىندا لاتىنشا جازۋلار بار. ول تۇرىكشە تىلدە بەرىلگەن ەسكەرتۋلەر. وندا قاي سۇرەدەن, قاي اياتتان, قاي حاديستەن الىنعانى ايتىلعان. باسقا دا ەسكەرتۋلەر بار. سولاردى دا قازاقشا جانە ارابشا اۋدارىپ, ءار بەتتىڭ اياعىنا ەسكەرتۋلەر رەتىندە بەرىپ وتىرساڭىز دۇرىس بولار ەدى. ول جەردە كۇدىكتى ارىپتەر, سوزدەر كەزدەسەدى. ولارعا دا كوڭىل ءبولۋ كەرەك بولار.  وندايلار تابىلماسا, وسى جاقتان جىبەرەمىن.

تاعى ءبىر ويدا بولاتىن نارسە, ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىق تويى وسى كۇزدە بولماقشى. سوعان كەرەكتى ءفارابيدىڭ ولەڭى-دۇعاسى اۋدارىلسا جاقسى بولادى. سونى دا اقىلداسۋ كەرەك. قىسقاسىنان ايتقاندا, جۇمىس كوپ. اللا ءوزى قۋات بەرسىن. ءامين!

سالەممەن ءىنىڭىز اقىجان جاقسىبەك ۇلى ماشانوۆ.

21 مارت 1973 جىل.»

اقىجان ماشاني ء«فارابيدىڭ تۋعانىنا 1973 جىلى 1100 جىل تولما»ق دەپ وتىر. ءبىز ەل بولىپ «870 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, بيىل 1150 جىل» دەپ ءجۇرمىز. بۇل دا ويلاناتىن دۇنيە ءتارىزدى. القيسسا, حاتتاردى وقىلىق:

«قۇرمەتتى قاجەكە!

ءبىز مۇندا امان-ساۋ ءجۇرىپ جاتىرمىز. جازداي اۋىردىم. قازىر قىزمەتتەمىن. سىزگە كوپتەن حات جازىلماعان سەبەبى, بىرىنشىدەن, ناۋقاستىق, ەكىنشىدەن, ءسىز اۋدارعان ءال فارابي كىتابىن باسپاعا بەرسىن دەگەن قاۋلىنى الدىردىق. ول قاۋلى بويىنشا ءۇش تىلدە بىردەي شىقسىن دەگەن. سونى دايىنداپ جاتىرمىز. بۇل كىتاپتىڭ ارابشاسى سىزدە ەدى عوي. سونى تەز بەرىپ جىبەرىڭىز. كەيىن كىتاپتار شىعادى, سونان الاسىز عوي.

سالەممەن تىلەكتەس ءىنىڭىز اقىجان جاقسىبەك ۇلى ماشانوۆ.

4.12.1974.»

«ءسىزدىڭ قۇراندى قازاقشا اۋدارماق ءبىر تالابىڭىز بار ەدى. ول قالاي بولىپ جاتىر؟! ول ءوزى زور جۇمىس قوي.

سالەممەن دوسىڭىز اقىجان جاقسىبەك ۇلى ماشانوۆ.

5 فەۆرال 1975 جىل.»

ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگەن حاتتار لەگى وسىنداي. البەتتە, فارابيداي ۇلى عۇلامانى قازاققا ورالتقان قوس الىپتىڭ اراسىنداعى ءۇشبۋ حاتتار, بالكىم ماشانيدىڭ جەكە مۇراعاتىندا دا زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ جاتقان بولار. بۇيىرتقان كۇنى ەلگە ورتاق جاريا دۇنيەگە اينالارى حاق...

عىلىم ءىسى مەن ءدىني پارىزىن قاتار ارقالاعان قاجىباي ءماندىباي ۇلى 1971 جىلى تاشكەنتتە ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ءدىني پلەنۋمىندا ءسوز سويلەپ, ول تۋراسىندا سول زامانعى ءدىني احۋال جونىندە «ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇسىلماندارى» جۋرنالىندا «قاراعاندى مۇسىلماندارى» تاقىرىبىمەن جەكە ماقالا جاريالانعان ەكەن.جۋرنال 1971 جىلى جارىق كورگەن:

«قاراعاندى قازاقستان جامhۋرياتىنىڭ ماركاز ورنالاسقان ءبىر شاhار ءدۇر. لاكين تاريحى بەيماعلۇم, بۇل شاhار تۋراسىندا ەشقانداي ماعلۇمات جوق.

- قازىرگى ۋاقىتتا قاراعاندى كومىر قازىپ شىعاراتىن كەن ورىنى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. كەيىنگى بىرنەشە جىل ۋاقىتتا زاماناۋي تەحنيكانى يگەرگەندەر سانى دا كوپ. جۇمىس بارىسىندا كادرلار دا كوپتەپ سانالادى. حالىق قوجالىعىنىڭ باسقا تۇرلەرى دە كەڭ دامىعان. قاراعاندىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى جاعدايى الدەنگەن, جوعارى دارەجەگە جەتىپ, ءبۇتىن ءبىر يەلىككە يە بولعان. قاراعاندى قالاسىندا ءپان عىلىمدارىنىڭ دوكتور, پروفەسسورلارى دا كوپتەپ سانالادى. قازاقستان, سسسر پاندەرى اكادەمياسىنىڭ  مۇشەسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قاراعاندى قالاسىنىڭ پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى عابۋلقاسىم ساكەنوۆ, تەحنيكا پاندەرىنىڭ دوكتورى, ينستيتۋت ديرەكتورى عۇمار قۇسجانوۆتى, قازاقستان, سسسر پاندەرى  اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى, تەحنيكا پاندەرىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, عالىم, حيميا, مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەۆنەي بۋكەتوۆتى ايتىپ ماقتانۋعا بولادى. سونداي-اق, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى دەگەن اتاققا يە بولىپ بولعان قازاق شاحتەرلارىن دا جازباي كەتۋگە بولماس. اللاhقا شۇكىرلەر بولسىن, – دەيدى يمام قاجىباي ماندىباەۆ. – ءبىز عالىمدار زور رۋحاني مۇمكىندىكپەن قاناعات قىلىپ ايتامىز. وتكەندەگى دۇنيە حاراكەتى تاستالىپ قويىلعان. يسلام دۇنيەسى جاڭارعان قازاق ءميللاتى, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدە ەڭ ىلگەرى تەحنيكانى جەتىك مەڭگەرگەن. بۇل سوزدەرىم مۇحاممەد پايعامبار س.ع.س  داعۋاتتارىنا تۋرا كەلەدى. مۇحاممەد پايعامبارىمىز س.ع.س ايتقان: ء«اي مۇسىلماندار وزدەرىڭىزدىڭ دۇنيەاۋي ىستەرىڭىزدى سالاق ەتىپ, ءبارىڭ سول ۋاقىتتىڭ وزىندە احيرەت ىستەردى ءhام ەرتەڭگى ءولىم كەلەتىننىن قوشتارلىق بولاتىنىن ايتىپ بارىڭدار».

قازىرگى ۋاقىتتا مەنىڭ ءميللاتتارىمنىڭ  اراسىندا ءتۇرلى ءبىلىمدى جاقسى كادرلار جۇمىس جاسايدى. ءاربىر قازاق ەكى-ۇشتەن ءدىني, دۇنيەاۋي بىلىمىمەن ماعلۇماتتى كىسى بار. ءبىزدىڭ قازاقستان ءابۋ حانيفا ءمازحابى بويىنشا امال جاسايدى. حانافي ءمازحابىن قولدانبالى قىلىپ, شاريعات ماسەلەسىن كەڭىنەن تارقاتىپ كەلەدى. قاراعاندى شاھارىندا ەكى مەشىت بار. ولاردىڭ بىرىندە يمام قاجىباي ماندىباەۆ حاتيبتىق قىلادى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.س حاديستەرىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, مۇقادديس عالىمداردىڭ فاتۋالارىنا  جۇگىنە وتىرىپ, احلاق جانە ۋاعىز ناسيحاتتارىن, ساداقات جانە جوعارى ادەپ ماسەلەسىندە ءسوز قوزعاپ, رۋحاني تاربيەلەۋگە كۇش سالىپ كەلەدى.

قاجىباي ماندىباەۆ بۇدان بىرنەشە جىل ىلگەرى بەس پارىزدىڭ ءبىرى – قاجىلىق ساپارىنا شىعىپ, مۇسىلماننىڭ سوڭعى مىندەتىن وتەپ كەلگەن ەدى. ازىرگە قاجىباي ماندىباەۆ دىندارلىق, يسلام ءدىنى حاقىندا, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى مۇسىلماندارى اراسىنداعى ءحالدى ايتىپ, ميللاتتەرىنە ۋاعىزداۋدا. قاجىباي ماندىباەۆ ءوز مەشىتىندە مۇسىلماندارعا يسلامنىڭ قۇقىقتىق, ادەپ تۋراسىنداعى تاعىلىمداردى جاقسىلاپ تۇسىندىرەدى. ايىلباي داشيبەكوۆ حاتيبتىق ەتەدى. ايىلباي حاتيب بارشا ءدىني قاعيدالار بويىنشا زور بىلىمگە يە. مۇسىلمانداردىڭ ءدىني باسشىلارى سيپاتى رەتىندە ءوز ماسجيدىندە ۋاعىز ايتىپ, بەس ۋاقىت نامازدىڭ قاسيەتتەرى مەن جۇما, ايت نامازدارىن ۋاعىزداپ  حالىقتى اۋىزبىرشىلىككە شاقىرادى. حاتيبتىڭ ايتقان ۋاعىزدارىن تىڭداۋ ءۇشىن مەشىتكە حالىق كوپتەپ كەلەدى.

قازاقستان ءدىن عۇلامالارى, ونىڭ ىشىندە, قاراعاندى شاھارى يسلام تاعىلىمدارىن, يعتيقاد, قۇقىق ماسەلەلەرىن زاماننىڭ تالابىنا ساي جاقسىلاپ جۇرگىزىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, ادامدارعا ءدىن پاندەرىن وقىتىپ, ورازا كەستەلەرىن تاراتۋدا. ء«بىزدىڭ يسلام ءدىنى, ءاربىر مۇسىلماننان جوعارى ءبىلىمدى تالاپ ەتۋ, احلاق ادەبى جانە پاك قالىپتا بولۋىن تالاپ ەتەدى. ءاربىر مۇسىلمان ءدىن تاعىلىمدارىن  جاقسى ءبىلۋشى  بولۋمەن بىرگە, قازىرگى زاماناۋي بىلىمدەردى دە مەڭگەرگەنى دۇرىس. ءھام ءاربىر يمام وسى ماسەلەلەردە  حاراكەت ەتۋى كەرەك», – دەيدى شەيح قاجىباي ماندىباەۆ.

ماحمۇد گيكەەۆ,

تاشكەنت قالاسىنىڭ ءدىني  نازارات مۇشەسى, قازاقستانداعى وكىلەتتى حاتشىسى.

12 مامىر 1971 جىل.»

وسى ماقالادان-اق قاجىنىڭ ءدىن ۇستانعان عىلىمي ورتاداعى بەدەلى قانداي بولعانىن, ءوز سويلەگەن سوزىنەن, ويىنان ءبىلىم-بىلىگىنىڭ دە دەڭگەيىن بىلۋگە بولادى...

قاجىبايداي قايراتكەردىڭ ەڭبەگى ەلى ءۇشىن ەرەسەن بولعانىمەن, داۋىرىندە اتاعى اسپانداپ, داڭقى شىعا قويماعان. وعان كەڭەستىك ءدىني اتەيستىك قۇرساۋ كىنالى. امبە, ءاۋ باستان شاريعات جولىن ۇستانىپ, ودان عىلىمعا دەن قويعان ويشىل جانعا اتاق-داڭق دەگەن نە ءتايىرى – وقىعان-توقىعان ىلىمىنەن قىزىق ەمەس, البەتتە!

بىراق, ەل جاڭارعان ەلۋ جىل وتكەن سوڭ نەگە اتى اتالماي, ەڭبەگى ەسكەرىلمەي قالادى؟ بۇگىنگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» جارياسىنان ەرتەدە – سوناۋ ەل ەگەمەن بولعان وتىز جىل بۇرىن ۇلتىنىڭ جۇرەگىنە قايىرا ورالعان ارىستارمەن بىرگە ول دا اتالىپ, ۇلاعاتى جۇرتقا ۇلگى بولۋى كەرەك ەدى عوي؟ دەسەك تە, قاجىباي ءماندىباي ۇلى ورالعان ەكەن. ونى ءبىز بىلمەسەك تە, سول كەزدەن-اق ەلگە ەتەنە, ۇلتىمەن ءبىر ەكەن. ول اقىجان ماشاني ارقىلى ءال-ءفارابيدىڭ ءفالسافاسى بوپ, عىلىم قۋعان ءار ورەننىڭ كوكەيىندە, قالامىندا وشپەس ءومىرىن كەشكەنى حاق.

ال, سۋرەتى... قاجىباي قاريانىڭ سۋرەتى ەل كوزىنە بۇرىننان-اق جىلى ۇشىرايدى. قازىر ءبارىمىز بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى دەپ تانىپ, كوزىمىزدى قانىقتىرعان بەينە – وسى قاجىباي قاريانىڭ سۋرەتى! كادىمگى كەڭەستىك فوتواپپاراتپەن ءتۇسىرىلىپ, 1970-جىلدارى گازەت بەتىندە جاريا بولعان. ودان كەلىپ, سۋرەتتىڭ تۇپنۇسقاسى بالكىم, وبلىستىق, بالكىم اۋداندىق گازەت مۇراعاتىندا ساقتالىپ قالىپ, 1990-ىنشى جىلدارى بۇقار بابامىزدىڭ بەت-بەينەسىن پىشىندەپ, جۇرتقا ۇسىنار ۇلگى رەتىندە تاڭدالعان اقساقالدى قاريانىڭ بەينەسى الدەبىر سۋرەتشىنىڭ قولىنا تۇسكەن. قاريانىڭ سۋرەتى رەتۋشتەلىپ, ديزاينەر-مەرشەپ ساقال-مۇرتىن «تاربيەلەپ» باستىرىپ, جۇزىنە جۇگىرگەن ءاجىمىن جاسىرا وڭدەپ, ءوزىن قارتايتىپ, پۇشپاق بوركىن قۇندىز بورىككە اينالدىرا جاسارتىپ, لوگوتيپ-ەمبلەماعا اينالدىرعان. بۇقار جىراۋ بابامىز دەپ جۇرگەنىمىز, كادىمگى قاجىباي ءماندىباي ۇلى! ول فوتونىڭ تۇپنۇسقاسى دا قاجىنىڭ قىزى, بەلگىلى دارىگەر عالىم مالينا قاجىبايقىزىنىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى, ال گازەت تىگىندىسىن مۇراعاتتان, گازەت رەداكتسيالارىنان تابۋ قيىن ەمەس-اۋ. بىراق, سوڭعى جىلدارى بۇقار جىراۋ بابامىزدىڭ وتكىزىلگەن مەرەيتويى, ناسيحاتى ارقىلى بارشا كىتاپتاردىڭ بەتىنە, جارنامالىق باننەر, لوگوتيپ اتاۋلى قاجىباي قاريانىڭ سۋرەتى بۇقارەكەڭ بوپ كەتكەن. ونى تۇزەتۋگە پەيىلدى ەشكىمدى كورمەدىك.

ال, بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ سۋرەتى كىمگە, قالاي, نەلىكتەن نەگىزدەلىپ سالىندى؟ ول – بىزگە جۇمباق, ونى ىزدەپ باسىن اۋىرتقان جاندى دا بايقامادىق. نەگىزى, ءتۇر-الپەتىن كەيىنگى جۇرت جىعا تانىمايتىن تۇلعالاردىڭ كەسكىن-كەلبەتى بۇگىنگى ۇرپاعىنا قاراپ وتىرىپ, ادەبي-تاريحي مۇرالاردا كەزدەسىپ قالاتىن سۋرەتتەمە-بايان ارقىلى جاسالاتىن. ارنايى القا شىعىپ, ەل اداقتاپ, كەسكىندەمە الىپ, تالقىلاسىپ جاتاتىن. ماسەلەن, ابىلاي حاننىڭ بەينەسىن شوقانعا قاراپ وتىرىپ سالعان نەمەسە وزگە دە باتىر-بيلەردىڭ قازىرگى تانىمال سۋرەتتەرى دە سول جولمەن سالىنعان. ءتىپتى بولماسا, انتروپولوگتار عىلىم تاسىلىمەن انىقتاۋعا قابىلەتتى عوي. ال, بۇقارەكەڭ قاجىباي بوپ شىعا كەلگەن. جەڭىلدىڭ ۇستىمەن جۇرۋگە قۇشتار حالىق قاجەكەڭنىڭ ءوز بەينەسىن وزىنە قايتارۋعا قاشان كىرىسەر ەكەن؟!

وسىنداي جايتتاردان كەيىن سءىرا, قاراعاندىداعى ۆوكزال الاڭقايىندا سوناۋ جىلى قايقايىپ تۇرعان, كەيىن الىنىپ تاستالعان جىراۋدىڭ قالايى سولدات تارىزدەس ءساتسىز ەسكەرتكىشى ىلكىدە ايتقانداي ناقتى سۇيەنەر نەگىز بولماعان سوڭ, ەكىۇشتى جاسالعانى سودان بولسا كەرەك. ودان كەيىن دە قويىلىپ, قازىر كورىپ جۇرگەن ەسكەرتكىشتەرى دە اناۋ ايتقانداي ءساتتى تۋىندى دەي المايمىز...

ۇلى ادامداردىڭ عۇمىرى دا, وي-عالامى دا قاتارداعى پەندە ءۇشىن ەجەلدەن-اق جۇمباق. سەبەبى, ۇلىلار جەكە ءوزىنىڭ عانا ەمەس, ۇلتىنىڭ تاعدىرىن قوسا ارقالايدى. ەڭبەگى دە كوزى تىرىسىندە ەسكەرىلمەگەنىمەن, جىلدار بويى ۇلتىمەن بىرگە جاساي بەرەدى. وعان تاريح كۋا.  

اقىجان ماشاني ارقىلى تانىعان ءال-فارابي بابامىزدىڭ ءسوزى بوپ, بۇقار بابامىزدىڭ بەينەسى بوپ ەل جۇرەگىنەن ورىن العان قاجىباي ءماندىباي ۇلىن «قازاقتىڭ قاجىبايى» دەمەسكە ءاددىڭ جوق...

سەرىك ساعىنتاي,

جازۋشى.

قاراعاندى ءشارى.