بەيجىڭدى تەبىرەنتكەن قازاق اۋەندەرىن كورەرمەندەر وسىلاي دەپ قابىلدادى
بارماساڭ, كەلمەسەڭ – جات بولارسىڭ دەگەندەي, وزىندە بارىن كورسەتە الماعان ەلدىڭ قانداي ەكەنىن كىم بىلگەن. بىراق تاۋەلسىزدىك ماڭدايىنا باق بولىپ قونعان قازاقستاندى قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەم تانىپ, مويىنداپ ۇلگەرگەنى انىق. بۇعان ەلدىڭ بارلىق سالاسى ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتقانى جانە ايعاق. سونىڭ ءبىرى رەتىندە الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىن ارالاپ, كۇي قۇدىرەتىن اۋەلەتكەن قازاق اۋەنى ەندى, مىنە, اسپاناستى ەلىنىڭ اسپانىن دا جان جادىراتار جىرىمەن كومكەرىپ الدى. قىتايدىڭ ۇلكەن تەاترىنا جينالعان بەيجىڭدىكتەر قازاق ءانىنىڭ تۇلا بويدى كەرنەگەن, جۇرەك قىلىن قوزعاعان ەرەكشە سازى مەن قاسيەتىنە تىك تۇرىپ, قول سوقتى. ىلتيپاتپەن قۇرمەت كورسەتتى.
بەيجىڭدى تەبىرەنتكەن قازاق اۋەندەرىن كورەرمەندەر وسىلاي دەپ قابىلدادى
بارماساڭ, كەلمەسەڭ – جات بولارسىڭ دەگەندەي, وزىندە بارىن كورسەتە الماعان ەلدىڭ قانداي ەكەنىن كىم بىلگەن. بىراق تاۋەلسىزدىك ماڭدايىنا باق بولىپ قونعان قازاقستاندى قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەم تانىپ, مويىنداپ ۇلگەرگەنى انىق. بۇعان ەلدىڭ بارلىق سالاسى ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتقانى جانە ايعاق. سونىڭ ءبىرى رەتىندە الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىن ارالاپ, كۇي قۇدىرەتىن اۋەلەتكەن قازاق اۋەنى ەندى, مىنە, اسپاناستى ەلىنىڭ اسپانىن دا جان جادىراتار جىرىمەن كومكەرىپ الدى. قىتايدىڭ ۇلكەن تەاترىنا جينالعان بەيجىڭدىكتەر قازاق ءانىنىڭ تۇلا بويدى كەرنەگەن, جۇرەك قىلىن قوزعاعان ەرەكشە سازى مەن قاسيەتىنە تىك تۇرىپ, قول سوقتى. ىلتيپاتپەن قۇرمەت كورسەتتى.
ءيا, قازاقستاننان قىتايدىڭ استاناسى بەيجىڭگە ەلىمىزدىڭ مادەني كۇندەرىن وتكىزۋگە بارعان ءبىر توپ ونەر يەلەرىنە مۇنداي قوشەمەت تەككە كورسەتىلمەگەنى بەلگىلى. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ادامزات تاريحىنىڭ كۇرەتامىرى – مادەنيەت» دەپ ايتقانداي, بۇرىن دا, قازىر دە تىرشىلىكتىڭ ءمانى دە, ءسانى دە مادەنيەتتە ەكەندىگىن ادام بالاسى مويىنداپ وتىر. بۇل ورايدا, قازاقستاننىڭ الەم ەلدەرى اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعى جىلدان-جىلعا جاندانا تۇسۋدە دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. جالپى, بۇل تۇرعىدا, قازاقستان مەن قىتاي حالىقارالىق مادەنيەت ۇيىمدارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, يۋنەسكو-نىڭ اۋقىمىندا ءوزارا بايلانىستار بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانى كوڭىل قۋانتادى.
قازاقستان-قىتاي قاتىناستارىنىڭ ەڭ نەگىزگى قۇجاتى – 2002 جىلعى 23 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك, دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم بولىپ تابىلادى. قازاقستان-قىتاي قاتىناستارى ءوزىنىڭ ساياسي بايلانىستارىنىڭ جوعارعى قارقىندىلىعىمەن سيپاتتالادى. سونىڭ ىشىندە مادەنيەت سالاسىنداعى ەكىجاقتى قاتىناستارعا ايرىقشا ءمان بەرىلۋدە. جالپى, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەندىگىن بىلدىرەتىن شارالار ءجيى وتۋدە. ماسەلەن, سونىڭ ءبىرى بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەلەر تاريحىندا 2010 جىلى شانحاي قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمەنىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولعانىن بار باسىلىم جارىسا جازدى. بۇل «تاماشا قالا – تاماشا ءومىر» ۇرانىمەن وتكىزىلگەن دۇنيەجۇزىلىك امبەباپ كورمە حۋانپۋ وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىندا, نانپۋ جانە لۋپۋ كوپىرلەرىنىڭ ورتاسىندا قانات جايدى. وسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز ەكسپو-2010 كورمەسىنە تۇڭعىش رەت ءوزىنىڭ پاۆيلونىڭ سالدى. ءسويتىپ, «استانا – ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى قازاقستان پاۆيلونى ەڭ جاڭا جانە جوعارى قارقىنمەن دامىعان الەم استانالارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن استانا قالاسىنىڭ تاجىريبەسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ايداي الەمگە پاش ەتتى. قازاقستاندا كونفۋتسي ينستيتۋتتارى جۇمىس جاساۋدا.
2011 جىلعى 11-13 قازان ارالىعىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي استانانىڭ بەيجىڭدەگى مادەنيەت كۇندەرى وتكىزىلدى. ر.رىمباەۆا, ا.مۇساقوجاەۆا جانە ن.وسكەنباەۆا سياقتى قازاقستاندىق ارتىستەردىڭ قاتىسۋىمەن گالا-كونتسەرت ءوتكەن بولاتىن. سول سياقتى, وسى جىلى كۇزدە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى گانسۋ پروۆينتسياسىنىڭ اقساي قازاق اۆتونوميالى ۋەزىندە ءتول كۇرەسىمىزدەن توعىزىنشى رەت ازيا چەمپيوناتى ءوتتى. وعان 14 ەلدەن 100-گە جۋىق بالۋان قاتىسىپ, قازاق كۇرەسىنەن قۇرلىقتىڭ باس جۇلدەسىن ساراپقا سالدى.
ەندى, مىنە, جەر جۇماعى سارىارقادان جەتكەن تەكتى اۋەن ۇلكەن تەاتردىڭ, ءتىپتى, بەيجىڭنىڭ, قىتاي اسپانىن دەسەك تە ارتىق ەمەس, تەربەتىپ اكەتتى. قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسىنىڭ تىلىنەن بال تامىزىپ, ءان مەن كۇيدىڭ كەرەمەت كۇيىن كەلتىرگەن قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق وركەسترى قاپتاعان قالىڭ كورەرمەننىڭ كوڭىلىن كوگىلدىر كوككە كوتەرە ءتۇستى. الدەبىر ءتاتتى دە جۇمباق سەزىمگە بولەنگەن جۇرت: «و, عاجاپ!» دەستى. قۇلاقتان كىرىپ, بويدى ارالاعان ءتاتتى كۇي مەن اسەم ءان جان جىلۋىن بايىتىپ, ءار جۇرەكتىڭ قىل پەرنەسىن ءدوپ باسىپ جاتتى.
بۇل سوزىمىزگە ناقتى دالەل گالا-كونتسەرت باعدارلاماسىنا قازاقستاندىق جانە الەمدىك مۋزىكالىق مادەنيەت مۇراسىنان كلاسسيكالىق جانە قازىرگى تاڭداعى وپەرانىڭ شىعارمالارى, ۆوكالدى, اسپاپتى جانە بي ونەرى قامتىلدى. قازاقستان بي ونەرىنىڭ ۇلتتىق كوركى – Astana Ballet حورەوگرافيالىق ۇجىمىنىڭ حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى ءوتتى. «اباي» وپەراسىنان «تويباستاردى» قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەرى ت.مۇساباەۆ پەن ا. نيازوۆا ورىنداعاندا كورەرمەندەر كوز الدىنا قازاق حالقىنىڭ ماۋەلى تۇرمىسىن, ۇلگىلى سالت-داستۇرلەرىن ەلەستەتكەندەي بولدى. ويتكەنى, قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى مەيرامدارى وسى «تويباستار» دەپ اتالاتىن سالتاناتتى ءانمەن اشىلاتىنى انىق.
قىتايدىڭ حان اۋلەتىنىڭ ەلشىسى 2 مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن بەيبىتشىلىك پەن دوستىق ميسسياسىمەن قازاق دالاسىنا ەكى رەت كەلىپتى. سول ساپارلار قىتايدىڭ ورتالىق ازيامەن دوستىق قاتىناستارىنىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال ەتىپ, جىبەك جولىنىڭ شىعىستان باتىسقا, ازيادان ەۋروپاعا بارار باعىتتارىن اشقانىن تاريحشىلار دا جاقسى بىلەدى. مىنە, وسىعان وراي ەرتەدەگى جىبەك جولىنىڭ بويىن جايلاعان قازاق جەرى شىعىس جانە باتىس وركەنيەتىنىڭ ىقپالداستىعىنا زور ۇلەس قوسىپ, ءتۇرلى ۇلتتار مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. جالپى, بۇل ورايدا ۇلى دالا ونەرى, مادەنيەتى مەن قازىناسى تۋرالى سىر شەرتەتىن دەرەكتەر كوپ. سونىڭ قازىرگى كەزدەگى ءبىرى رەتىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى قازاقستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرى اياسىندا بەيجىڭ قالاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراجايىندا ەلىمىزدىڭ 
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن « ۇلى دالا قازىناسى» اتتى كورمەنىڭ اشىلۋى بولدى.
كورمەدە ارحەولوگتار قازاقستان اۋماعىنان تاپقان ەرتە ءداۋىر كوشپەندىلەرىنىڭ (سكيف-ساق) التىن بۇيىمدارى, سونداي-اق, مۇراجاي قورىنان الىنعان زەرگەر-شەبەرلەردىڭ ءداستۇرلى بۇيىمدارى كەلۋشىلەر نازارىنا ۇسىنىلدى. مۇنداعى باستى ەكسپونات 1969 جىلى ك.اقىشەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەسىك قورعانىنان تابىلعان ب.ز.د. V-IV عاسىرمەن بەلگىلەنەتىن «التىن ادام» بولىپ تابىلادى. سول سياقتى, اتالعان كورمەدە شىلىكتى حانىنىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەن ساق كيىمى جانە 1999 جىلى ارحەولوگ-عالىم ز. ساماشەۆ ارالتوبە قورعانىندا تاۋىپ العان سارمات جاۋىنگەرى دە كورسەتىلدى. سونداي-اق, مۇندا بەرەل قورعانىنان قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەزىندە تابىلعان سكيف-ساق اڭشىلىق ستيلىندە رەسىمدەلگەن ات سايماننىڭ, ەر-توقىمنىڭ دۇنيەلەرى جانە «جالاۋلى قازىناسىنان» ساق داۋىرىندەگى اشەكەي بۇيىمدار, «قارعالى قازىناسىنان» بەزەندىرۋ ستيلىندە جاسالعان زەرگەرلىك زاتتار جيىنتىعى قويىلدى.
قازاقستاننىڭ زەرگەر-شەبەرلەرى ەجەلگى قولونەرىنىڭ ەڭ وزىق داستۇرلەرىن جالعاستىرىپ كەلگەنى انىق. ولار مەتالدىڭ قۇندىلىعىن شەبەر پايدالانا وتىرىپ, ساۋكەلە, بەلبەۋ, تۇمار, القا, شولپى, بىلەزىك, سىرعا جانە جۇزىك سياقتى بۇيىمداردى تابيعي جارتىلاي باعالى تاستارمەن بەزەندىرىپ, كۇمىستەن جاساعان. مۇندا 4 مىڭنان اسا التىن بۇيىمدار ءتۇرلى تەحنيكالار – قۇيۋ, قىرلاۋ, ورنەكتەۋ جانە ت.ب. ارقىلى ورىندالعان. سوندىقتان دا كۇمىستەن, التىننان, تابيعي جانە جارتىلاي باعالى تاستاردان جاسالعان ءداستۇرلى قازاق زەرگەرلىك بۇيىمدارىنىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى كورمەسى كەلۋشىلەردى تاڭعالدىردى. جىلقى ابزەلدەرى, قارۋ-جاراق, ايەلدەردىڭ زەرگەرلىك بۇيىمدارى – بۇلاردىڭ ءبارى دە ۇلكەن شەبەرلىكپەن جاسالىپ, كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىلعان. ماتەريالى جانە ورىندالۋى بويىنشا اسقان شەبەرلىكپەن جاسالعان «وڭىرجيەك» – كەۋدە بۇيىمى, «ساۋكەلە» – كەلىنشەككە ارنالعان باس كيىم – جوعارى ماڭىزى مەن ءمانى بار زەرگەرلىك بۇيىمدار. ولاردى جاساۋ تەحنيكاسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر – قازاق زەرگەرلەرى كونە شەبەرلەردىڭ داستۇرلەرىن جالعاستىرىپ, ەستافەتا بويىنشا ءبىزدىڭ قازىرگى شەبەرلەرگە جەتكىزدى. ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز – زەرگەرلەر ەجەلگى شەبەرلەردىڭ قالىپتاسقان داستۇرلەرىنە ۇقىپتىلىقپەن قارايدى. وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك, ەلوردامىز استانا تورىندە ورنالاسقان التىن جانە باعالى مەتالدار مەملەكەتتىك مۇراجايى «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا تابىلعان قازاق حالقىنىڭ رۋحاني جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىن جۇرتشىلىققا پاش ەتۋدى كوزدەيدى. ءسويتىپ, « ۇلى دالا قازىناسى» كورمەسى بەيجىڭدىكتەردى تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدىڭ باي مادەني مۇراسىمەن, تاريحىمەن, ونەرىمەن جانە داستۇرلەرىمەن تانىستىرىپ, شىنايى دا مازمۇندى مالىمەتتەر بەردى.
كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ استى دا, ءۇستى دە قازىناعا باي ەكەندىگى جانە ونى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ ءوز ناتيجەسىن بەرگەندىگىنە قىتاي باسشىسى سي تسزينپين دە, ياعني, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جىلدارداعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنداعى جەتىستىكتەرىنە تاڭدانىس بىلدىرگەن بولاتىن. قازاق ەلىنىڭ بۇل تاراپتا ەداۋىر ىلگەرى كەتكەنىن جانە بۇل قادامى حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن ايتارلىقتاي جاقسارتىپ, حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارتۋىنا جول اشقانىن اتاپ ءوتتى. مۇنىڭ تاعى ءبىر دالەلى استانانىڭ قازىرگى كەلبەتىنەن دە كورىنىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. «نەبارى 10 جىلدىڭ ىشىندە ناعىز زاماناۋي قالا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن استانا قازاقستان جەرىنىڭ تاعى ءبىر عاجايىپ قۇبىلىسى اتانىپ وتىر. استانا – ەڭبەكسۇيگىشتىكتىڭ, قازاقستان حالقىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى مەن جارقىن بولاشاعىنىڭ سيمۆولى», دەدى وسى ورايدا قحر توراعاسى. سوندا سي تسزينپين ماڭگىلىك دوستىق پەن ەكى مىڭ جىلدان استام ءوزارا قاتىناستاردىڭ جىلناماسى, ءتۇرلى ۇلتتارى, مادەنيەتتەرى, دىندەرى بار ەلدەر ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىك, تەڭ قۇقىقتىق ءارى ءوزارا تيىمدىلىك رۋحىن باسشىلىققا الاتىن بولسا, بىرلەسكەن دامۋعا ۇمتىلىپ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جاعدايىندا قانات جايا الاتىنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
ال بۇل تۇرعىدان قارار بولساق, قىتاي مادەنيەتى الەمدەگى ەڭ بايىرعى مادەنيەت بولىپ سانالادى. ويتكەنى, قىتاي عانا دوستىق پەن كونفۋتسياندىق فيلوسوفيالىق ىلىمدەردىڭ وتانىنا اينالدى. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, كونفۋتسياندىق الەمتانۋ جۇزدەگەن جىلدار بويى قىتايدىڭ رەسمي يدەولوگياسى بولىپ كەلدى.
قىتايدىڭ سۋرەت ونەرى مەن پوەزياسى تەرەڭ ويلارعا قۇرىلعان. قىتاي شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان سۋرەتتەردىڭ بوياۋى مەن تەحنيكالىق ورىنداۋ شەبەرلىكتەرىمەن تاڭعالدىرادى. ويتكەنى, قىتايلىقتار قاشاندا ەڭبەكسۇيگىش, تاباندى, تاپقىر. سوندىقتان دا, قىتايدا تالاي ۇلى جاڭالىقتار دۇنيەگە كەلدى, العاشقى كومپاس پەن وق-ءدارى دە قىتايدا جاسالعان. قىتايلىق ساياحاتشىلار ۇلى جىبەك جولىن اشىپ, افريكا جاعالاۋلارىنا جەتىپ, ءۇندىستان, تايلاند, جاپونياعا ءجۇزىپ باردى. ءبىر كەزدەگى وسى ۇلى جىبەك جولى بويىندا قازىر مۇناي-گاز قۇبىرلارى تارتىلىپ, ەكى ەلدى اۆتوماگيسترالدار, تەمىر جانە اۋە جولدار بايلانىستارى ودان ءارى جاقىنداتا جالعاستىرىپ جاتىر. مىنە, وسىلايشا قىتاي مەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ مادەني-تاريحي بايلانىستارى كونە تاريح قويناۋىنان باستاۋ الادى. بۇل بايلانىستاردىڭ جالعاسى رەتىندە ەكى حالىقتىڭ عاسىرلار بويى تاتۋ كورشى, ادال ارىپتەس بولۋىنىڭ ايعاعىن بەيجىڭ قالاسىنداعى ۇلكەن مۇراجايلاردىڭ قاي-قايسىسىنان بولماسىن تابا الامىز.
ال قىتايدىڭ كالليگرافيا ونەرى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. سول سياقتى, قىتايلىق مادەنيەتتە قويان-قولتىق ۇرىس ونەرى وتە
ماڭىزدى ورىن الادى. ءداستۇرلى كوپسايىستاردىڭ قايسىبىرى قىتايلىق مادەني قۇندىلىقتاردىڭ اراسىنان ورىن تەپتى. ماسەلەن, ارىستان مەن ايداhار ءبيى – ءداستۇرلى قىتايلىق بيلەر. ولار ءتۇرلى فەستيۆالدەر مەن مەيرامداردا, اسىرەسە, جاڭا جىلدا ەرەكشە ورىندالادى. قىتايلىقتار وزدەرىنىڭ سالت-داستۇرلەرىن, ىرىمدارىن اسا قۇرمەتتەيدى جانە بىلاي قاراعاندا, جاتقان ءبىر جۇمباق حالىق بولىپ كورىنەدى. بىراق ولارداعى نەگىزگى ەرەجەلەردى ساقتار بولساق, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنە قاراعاندا قىتايداعى ءومىر الدەقايدا جەڭىل ءارى تارتىمدى ەكەنى بايقالا تۇسەدى. مۇنى قىتايلىقتار ەڭبەكسۇيگىشتىك, شىدامدىلىق, پاتريوتتىق, كىشىپەيىلدىلىك, ەتيكا ءىلىمىن جاقسى مەڭگەرۋمەن بايلانىستىرادى. مۇنىڭ ءبارى قىتايدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى بولىپ تابىلادى. قىتايدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى, كوبىنە ولاردىڭ تۇرعىندارىنىڭ مىنەز-قۇلقى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنەن كورىنىس تاۋىپ جاتادى. ولارعا ادەپتىلىك پەن سىپايىلىق ءتان, ولار ونشا كوپ سەزىمگە بوي الدىرماي جانە وقيعاعا ۇستامدى قاراي بىلەدى. قىتايلىقتارمەن كەزدەسكەندە جەڭىل قول الىسۋ مەن ءسال باس ءيۋدىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. دەگەنمەن, ولار اناۋ ايتقانداي, تۇيىق ەمەس, كەرىسىنشە, اشىق جانە جارقىن اڭگىمەلەسۋگە قاشاندا دايىن.
جالپى, قىتايدىڭ مادەنيەتى سوناۋ باعزى زاماننان باستاۋ الادى جانە ونىڭ تامىرى وتە تەرەڭدە جاتىر دەيدى بىلەتىندەر. ويتكەنى, قىتايلىق مادەنيەت قانا ادامزاتقا قۇداي ارقىلى بەرىلگەن دەپ ەسەپتەلىنەدى. ادامگەرشىلىك, ادىلدىك, مىنەز-ق ۇلىق ەرەجەسىن ساقتاۋ, بىلىكتىلىك جانە ادالدىق ەجەلگى قىتايدىڭ ءتۇرلى دانا يمپەراتورلارىنىڭ, امىرشىلەرىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى بولعانى انىق. مىنە, قىتايدىڭ مادەنيەتى وسى قۇندىلىقتار ارقاسىندا قالىپتاسىپ, دامىپ جانە ساقتالىپ كەلەدى. ماسەلەن, مەي لانفاننىڭ ەسىمى مەن «بەيجىڭ وپەراسى» تەاترى الەمدى سىلكىندىرىپ, جالپى, مويىندالعان سيمۆولداردىڭ بىردەن-ءبىر كەرەمەتىنە اينالدى. «بەيجىڭ وپەراسى» دەگەنىمىز, بۇل تەاتر ونەرىنىڭ (وپەرا, بالەت, پانتوميمو, تراگەديا جانە كومەديا) بارلىق جانرلارىنىڭ ۇشتاسۋى. رەپەرتۋار بايلىعى, سيۋجەت كۇردەلىلىگى, اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگى مەن ساحنالىق قايتالانباس ساتتەر ارقىلى كورەرمەندەر جۇرەگىنە جول تاۋىپ, ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن قوشەمەتىنە بولەنەدى. بۇل ورايدا, «بەيجىڭ وپەراسى» سەكىلدى اشىلعانىنا كوپ بولماسا دا, ءوزىمىزدىڭ «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى زاماناۋي جاڭالىعىمەن, تەاتر ساڭلاقتارىنىڭ شەبەرلىك شىڭىنداعى عاجايىپ ونەرلەرىمەن قازىردىڭ وزىندە-اق تانىلىپ قالعانى بەلگىلى. ولار دا ونەرلەرىن قىتايدا تاعى ءبىر مارتە اسقاقتاتا ءتۇستى.
«بىرلىك بار جەردە, تىرلىك بار», دەيدى دانا حالقىمىز. ەندەشە, مادەني ىنتىماقتاستىق سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى ەلباسى بىشكەكتە وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ كەزەكتى سامميتىندە دە اتاپ ءوتتى. مادەنيەت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدى «شانحاي ۇدەرىسىنىڭ» ماڭىزدى بولىكتەرى دەپ سانايمىن, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونىڭ ءبىر كورىنىسىندەي, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ۋاعدالاستىعىنا ساي قازاقستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرىنىڭ جالعاسى ءۇرىمشى قالاسىنىڭ «وپەرا حاۋس» اتتى وپەرالىق زالىندا ودان ءارى ءمانى مەن ماڭىزىن بايىتا ءتۇستى. مۇندا قازاقستاننىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن جان-جاقتى تانىستىرعان گالا-كونتسەرت ءوتتى. كونتسەرتتە قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بەكبولات تىلەۋحان, مايرا مۇحامەدقىزى, قر حالىق ءارتىسى روزا رىمباەۆا, رەسپۋبليكالىق ءجانە حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتتارى ءبىرجان اليەۆ, تولەبەك نۇرعالي, نۇرجان باجەكەنوۆ, سالتانات احمەتوۆا سياقتى قازاقستاننىڭ تانىمال ارتىستەرى, «وردا» توبى, سونىمەن قاتار, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءارتىستەرى دە ونەر كورسەتتى.
بۇل حالىقارالىق شارا قازاقستان-قىتاي مادەني ىنتىماقتاستىعىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس. ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تاراپىنان ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعانى كوڭىلگە قۋانىش اكەلەدى. ءسويتىپ, بۇل ءمانى زور مادەني كۇندەردىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قىتاي ەلىنىڭ مادەني مۇرا جانە مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى, ديپلوماتيالىق كورپۋس, ەل تۇرعىندارى, قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, اقجارقىن تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, بەيجىڭ «ۇلتتار» باسپاسىنىڭ قىزمەتكەرى مۇناي ءابىلباي ۇلى قىتايدا وتىز جىلدان بەرى تۇرىپ كەلە جاتقانىن, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ونەرىمەن تانىس ەكەنىن, دەگەنمەن, قازاقستاننان كەلگەن ونەر ادامدارىنىڭ شەبەرلىكتەرى تاڭعالدىرعانىن جاسىرماي ايتتى. سول سياقتى, ءۇرىمجى قالاسىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى نۇرمۇقان جانۇزاق, شىڭجاڭ تەلەارناسى قازاق رەداكتسياسىنىڭ ديرەكتورى راقىمجان توقتاقىن دا كونتسەرتتەن العان اسەرلەرىن, قازاقستاننىڭ تاماشا جەتىستىكتەرىن ماقتانا جىرلادى. ال شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دميتري مەزەنتسەۆ بۇل كونتسەرتتەن العان جاعىمدى اسەرىمدى تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, دەيدى. وتە تاماشا ونەر كورسەتىلدى. قازاقستاننىڭ وسىنداي مادەني جەتىستىكتەرى, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى مىزعىماس دوستىق قارىم-قاتىناستارى, ءبىر-بىرىنە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتى, كونتسەرتتەگى ونەر كورسەتكەن ارتىستەردىڭ شەبەرلىكتەرى ادامعا ۇلكەن ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرادى. بۇل تەك ارتىستەردىڭ ساحنادا ونەر كورسەتۋى عانا ەمەس, وسى ارقىلى ەكى ەلدىڭ دوستىعىن الەمگە پاش ەتۋ بولىپ تابىلادى, دەدى دميتري فەدوروۆيچ.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءۇرىمجى قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت كۇندەرىنە بايلانىستى جالعاسقان ءان مەن كۇيدىڭ ناعىز ماۋەلى اۋەنى شارىقتادى. كورەرمەن جۇرتشىلىق لىق تولعان زال ساحناسى شىمىلدىعى سىپىرىلىپ, ودان قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترى كورىنگەندە ءيىن تىرەسكەن زال ءىشىن دۋ قول سوعۋ ءۇنى كومىپ جىبەردى. شىن كوڭىلدەن شىققان قۇرمەت حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى ارمان جۇدەباەۆ ديريجەرلىك ەتكەن وركەستر قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا» كۇيىن توگىلدىرىپ, تامساندىرىپ, تاڭعالدىرىپ ءارى شاتتاندىرىپ ورىنداپ شىققان سوڭ دا قىزۋ جالعاسىن تاپتى. بۇدان كەيىن دە سول ا.جۇدەباەۆتىڭ ديريجەرلىك ەتۋىمەن «ءبىرجان-سارا» وپەراسىنداعى «ايتىستى» وركەسترمەن قوسىلا حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى نۇرجان باجەكەنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ايگۇل نيازوۆا ورىنداعاندا ايتىس ونەرىنىڭ قۇدىرەتى مەن قاسيەتى, تاپقىرلىق پەن ءسوز شەبەرلىگى ۇشتاستىرىلا ايقىندالدى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بەكبولات تىلەۋحان ا.سەيدىمبەكتىڭ «داۋرەن-اي» جانە «مولدابايدىڭ ءانىن» ورىنداعاندا ءان سازى مەن ورىنداۋ شەبەرلىگىنە ريزا بولىپ قول سوقپاعان جان قالمادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ايگۇل قوسانوۆا قازاقتىڭ حالىق ءانى «ساعان حالقىم» جانە سەگىز سەرىنىڭ «گاۋhارتاس» اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداپ بەردى. «بۇل, بۇل زامان» كومپوزيتسياسىن حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى ەدىل قۇسايىنوۆ, ەربولات احمەدياروۆتىڭ ديريجەرلىك ەتۋىندە حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى نۇرجان باجەكەنوۆ ماريام جاگورقىزىنىڭ «دۋدارايىن», سول سياقتى, سوپرانو شەرۋىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ايگۇل نيازوۆا جانە حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتتارى سالتانات احمەتوۆا, اسەم سەمبينا, ىقىلاستىڭ «جەزكيىگىن» قوبىزشىلار تريوسى اسەل راقىمجان, انار قابدىمانوۆا, ايناگۇل ءادىلوۆا, حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى سالتانات احمەتوۆا لاتيف ءحاميديدىڭ «بۇلب ۇلىن» اسقاقتاتا ورىندادى.
قازاق ءبيى «اققۋ قىزدارىن» «اققۋ» فولكلورلىق-حورەوگرافيالىق ءانسامبلى مەن وركەستر شالقىتا توگىلدىرىپ, كورەرمەننىڭ كوڭىلىنە كورىكتى كۇيىندە جەتكىزە ءبىلدى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى مايرا مۇحامەدقىزى قازاقتىڭ حالىق ءانى «اعاجاي التايدى», ۇيعىردىڭ حالىق ءانى «ءبىر پيالا» جانە قىتاي حالقىنىڭ «قىتاي مەنىڭ سۇيىكتى ەلىم» ءانىن, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى روزا رىمباەۆا ن.تىلەنديەۆتىڭ «كۋا بول», چەن دجين ءسيننىڭ «شاتتىق ءۇنىن» جانە تالعات مۇساباەۆ, اندرەي ترەۋبەنكو, ولەگ تاتاميروۆپەن قوسىلعان كونتسەرتتىڭ بارلىق مۇشەلەرى تولىعىمەن ساحنا تورىندە ءتىزىلىپ «اتامەكەندى» شىرقاي شارىقتاتقاندا, شىركىن-اي, شاتتانباعان جان قالمادى-اۋ! زال تولى حالىق ورىندارىنان تىك تۇرىپ قول سوقتى. ۇزاق سوعىپ تۇرىپ الدى. ولار تاماشا قازاق ەلىنەن كەلگەن ونەر ادامدارىمەن قوشتاسقىلارى كەلمەدى.
وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت كۇندەرىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا وتكىزۋ بۇكىل قىتاي كورەرمەندەرى ءۇشىن قازاق مادەنيەتىنە دەگەن ۇلكەن قىزىعۋشىلىقتى وياتىپ, قازاقستان-قىتاي ءمادەني بايلانىستارىن دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرە تۇسكەنى ءىرى جەتىستىك ءارى ۇلكەن ابىروي دەپ بىلەمىز.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – بەيجىڭ – ءۇرىمجى – استانا.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.
