ءوزىنىڭ جيىرما جىلدىعىن تەڭگە كەز كەلگەن ۆاليۋتا سەكىلدى بيرجالىق باعامىن ايقىنداپ الىپ, مامىلەلەر مەن ساتىپ الۋلار ءۇشىن ءبىر كۇندە ميللياردتارىن «تولەپ», ءتۇرلى مەكەنجايلارعا, كارتالارعا, شوتتارعا اۋدارىمدار تۇرىندە جىبەرىلە وتىرىپ قارجىلىق وقيعالاردىڭ ىشىندە شىر اينالىپ ءجۇرىپ قارسى الادى. ءبارى سول باياعى – تەڭگەنىڭ ءىسى. تەڭگەمىز جاس بولعاندىقتان بولار, ءبىز ونىڭ ءاربىر جىلىن ساناپ, ءار كەزەڭىن اتاپ وتەمىز, تاعدىرى مەن ورنىقتىلىعى تۋرالى ويلاپ, قينالامىز. سوندىقتان دا تەڭگەنىڭ مەرەيتويى جانە قارجىگەرلەر كۇنى قارساڭىندا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ جاي-كۇيىن, ءجۇرىپ وتكەن جولىن جانە قارجىلىق كۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دينا عاليەۆامەن تالقىلاساق دەپ شەشتىك.
* 15 قاراشا – ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنى
ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
ءوزىنىڭ جيىرما جىلدىعىن تەڭگە كەز كەلگەن ۆاليۋتا سەكىلدى بيرجالىق باعامىن ايقىنداپ الىپ, مامىلەلەر مەن ساتىپ الۋلار ءۇشىن ءبىر كۇندە ميللياردتارىن «تولەپ», ءتۇرلى مەكەنجايلارعا, كارتالارعا, شوتتارعا اۋدارىمدار تۇرىندە جىبەرىلە وتىرىپ قارجىلىق وقيعالاردىڭ ىشىندە شىر اينالىپ ءجۇرىپ قارسى الادى. ءبارى سول باياعى – تەڭگەنىڭ ءىسى. تەڭگەمىز جاس بولعاندىقتان بولار, ءبىز ونىڭ ءاربىر جىلىن ساناپ, ءار كەزەڭىن اتاپ وتەمىز, تاعدىرى مەن ورنىقتىلىعى تۋرالى ويلاپ, قينالامىز. سوندىقتان دا تەڭگەنىڭ مەرەيتويى جانە قارجىگەرلەر كۇنى قارساڭىندا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ جاي-كۇيىن, ءجۇرىپ وتكەن جولىن جانە قارجىلىق كۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دينا عاليەۆامەن تالقىلاساق دەپ شەشتىك.
– دينا تولەۋبەكقىزى, تەڭگەنىڭ ەكى ون جىلدىعى – بۇل ۆاليۋتانىڭ كۇشىن نەمەسە السىزدىگىن, قارجىلىق ورنىقتىلىعىن جانە ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعىن باعالاۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ۋاقىت. تەڭگەنىڭ ءجۇرىپ ءوتكەن تاريحىن قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك قارجىگەرلەر مەن ەكونوميستەر قانداي ولشەمدەر بويىنشا باعالاۋدا؟
– ەموتسياسىز, تەك كاسىبي ولشەمدەر بويىنشا باعالانامىز. ماماندار قازاقستاندىق ۆاليۋتا ءوزىنىڭ قولدانىستا بولعان ۋاقىتىندا, ءوز تاريحىندا ءتۇرلى وڭ جانە تەرىس كەزەڭدەردى باسىنان كەشىرىپ, تولىققاندى ۇلتتىق اقشا بىرلىگى رەتىندە قالىپتاستى دەگەن پىكىرگە كەلىپ وتىر. ول ءوزىنىڭ نەگىزگى: قۇن شاماسى بولۋ, تولەم جاساۋ, جيناقتاۋ جانە اينالىس قۇرالى بولۋ فۋنكتسيالارىن ءساتتى ورىنداۋدا.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مويىنداۋىنشا, تەڭگەنىڭ ديزاينى ەجەلگى داستۇرلەر مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى وزىنە ءساتتى ۇيلەستىرە بىلگەن. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بانكنوتتارى مەن مونەتالارى بانكنوت فابريكاسى مەن تەڭگە سارايىنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋىنىڭ جانە جوعارى ساپامەن دايىندالۋىنىڭ ارقاسىندا بەدەلدى كورمەلەر مەن ءتۇرلى كونكۋرستاردا لايىقتى باعاسىن الۋدا.
– تەڭگەنىڭ تاريحى كەڭ كولەمدى سىناقتار مەن ايتۋلى وقيعالارعا تولى. ولاردىڭ قايسىسىن كەزەڭدىك دەپ اتاۋعا بولادى, ولار كەيىننەن قارجى جۇيەسىنىڭ دامۋىندا جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىندا قالاي كورىنىس تاپتى؟
– قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ كۇردەلى كەزەڭى – ەگەمەندىك الۋ كەزەڭىندە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ جونىندەگى شۇعىل ەكونوميكالىق جانە ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ باعدارلاماسى ازىرلەندى. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن قولما-قول اقشا اينالىمىنىڭ قۇرالدارى – بانكنوتتار مەن مونەتالاردى دايىنداۋعا نازار اۋدارىلدى. 20 جىل بۇرىن قاجەتتى بانكنوتتار مەن مونەتالار كولەمىن ايقىنداۋ جانە ولاردىڭ كۋپيۋرالىق قۇرىلىمى بويىنشا بايىپتى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت ەدى. تەڭگەنىڭ قالىپتاسقان العاشقى جىلدارىندا تەڭگەنىڭ تولەمدىك فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋ جانە ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ نەگىزگى مىندەت بولدى. وسى ماقساتتا ەكسپورتتىق جانە يمپورتتىق باج سالىقتارىن, كەدەندىك تولەمدەردى تەڭگەمەن تولەۋگە كوشىرىلدى, شەتەل ۆاليۋتاسىمەن بولشەك ساۋدا جاساۋعا تىيىم سالىندى.
ءوندىرىستىڭ دامۋىنا, ەلگە شەتەل كاپيتالىنىڭ كەلۋىنىڭ ۇلعايۋىنا, ءىرى وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ پايدا بولۋىنا قاراي ۇلتتىق ۆاليۋتا نىعايا ءتۇستى. بىرقالىپتى قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋ جولى تاڭداپ الىندى, ول كەيىننەن دۇرىس بولىپ شىقتى. كەڭەستىك ءرۋبلدى اۋىستىرۋ مىندەتىن دە ورىنداعان قولما-قول اقشانىڭ ەسەپتەلگەن كولەمى بانك سەكتورىنا دەگەن سەنىمدى بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرىپ جانە بالامالى تولەم قۇرالدارىن دامىتا وتىرىپ, باسقارمالى, ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە باعىتتالعان جاعدايدا ەكونوميكاداعى وزگەرىستەردىڭ بولجانعان نۇسقالارىنىڭ بىرىنە سايكەس كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكادا ەسەپ ايىرىسۋدى جۇزەگە اسىرۋ جاڭا ۆاليۋتانى پايدالانۋعا ايتارلىقتاي جىلدام كوشىپ كەتتى. بۇل رەتتە بولشەك ساۋدادا دا, شارۋاشىلىق جۇرگىزەتىن سۋبەكتىلەر اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردا دا ايتارلىقتاي نەمەسە تۇزەتىلمەيتىن قيىندىقتار تۋىنداعان جوق.
– ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, تەڭگەنىڭ قالىپتاسۋىنان جانە دامۋىنان قانداي ساباق الىندى, ونى ءبىز قانشالىقتى يگەردىك؟
– تەڭگەنى ەنگىزۋ كەزىندەگى نەگىزگى مىندەتتەر: ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ورنىقتىلىعى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ونى جالعان اقشا جاساۋدان قورعاۋ جانە حالىقتىڭ تاراپىنان وعان دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ بولدى. ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان جىلدارىندا رەسپۋبليكامىز قازاقستاننىڭ باستى دامۋ ۆەكتورى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدا ەداۋىر جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ تاڭداپ الىنعان ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساياسي ۇلگىسى تيىمدىلىگى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ ورنىقتىلىعىن دالەلدەپ بەردى.
– جۋىردا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ساراپشىلارى ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ەلدەر, ونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن تۋىنداعان سىن-تەگەۋرىندەرگە توقتالا وتىرىپ, ولاردىڭ ىشىندە دوللارلاندىرۋدىڭ بار ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بىلاي الىپ قاراعاندا, بۇل «دەرت» تەك قازاقستاندىق قارجى جۇيەسىنە عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە دە ءتان. ۆاليۋتالاردىڭ امەريكالىق دوللارعا قاتىستى اراسالماقتارى ءارتۇرلى. تەڭگەنىڭ دامۋىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندە دوللارلاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ ءتۇرلى بولعانىن ەسكەرسەك, ەكونوميكامىزدا دا, رەتتەۋشىدە دە ىقپال ەتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر قۇرالدارى مەن تەتىكتەرى بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. جاھاندانۋ الەمىندە مۇنداي ىقپالدى مۇلدەم جويۋعا بولا ما, دوللارلاندىرۋدىڭ قانداي دەڭگەيى ەكونوميكا ءۇشىن رۇقسات ەتىلگەن نەمەسە قاۋىپتى ەمەس جانە قۇبىلىستى بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن قر ۇلتتىق بانكى قانداي قۇرالدار پايدالانۋدا؟
– ەگەر دوللارلاندىرۋ دەڭگەيىن بانكتەردىڭ كرەديتتىك جانە دەپوزيتتىك بازاسىنا قاتىستى قاراستىرساق, مىنا جاعدايلاردى اتاپ وتكەن ءجون.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ءادىسناماسى بويىنشا ەكونوميكانى دوللارلاندىرۋدىڭ شەكتى دەڭگەيى – 30%. كرەديتتەردى دوللارلاندىرۋدىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيى قازاقستاندا 2002 جىلعى قاڭتاردا بولدى, ول كەزدە شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى كرەديتتەردىڭ سوماسى كرەديتتىك بازانىڭ جالپى كولەمىنىڭ 71,9%-ىن قۇرادى. ودان كەيىنگى جىلدارى شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى كرەديتتەردىڭ تومەندەۋىنىڭ ورنىقتى ءۇردىسى بايقالدى, ولاردىڭ ۇلەس سالماعى 2008 جىلعى جەلتوقسانعا قاراي 44,2%-عا دەيىن تومەندەدى.
2009 جىلعى اقپاندا جۇرگىزىلگەن تەڭگەنىڭ ءبىر ساتتىك دەۆالۆاتسياسى كۇشتەردىڭ اراقاتىناسىن قايتادان وزگەرتتى, ول كوبىنە كرەديتتەر بويىنشا دا, دەپوزيتتەر بويىنشا دا ەسەپتىلىكتى بانكتەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋىن ەسكەرە وتىرىپ تەڭگەمەن بەرەتىندىگىمەن سايكەس ستاتيستيكالىق ەسەپكە الۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بولدى. وسىلايشا, 2009 جىلى كرەديتتەردى دوللارلاندىرۋ ورتاشا العاندا 50,8% دەڭگەيىندە قالىپتاستى.
كەيىنگى جىلدارى شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى كرەديتتەردىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ تومەندەپ, 2013 جىلعى قىركۇيەكتىڭ اياعىندا 29,6%-عا دەيىن قىسقاردى. ۆاليۋتالىق كرەديتتەۋدىڭ جانە تيىسىنشە كرەديتتەردى دوللارلاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە 2009 جىلدىڭ ورتاسىنان بەرى جۇرگىزىلگەن قر ۇلتتىق بانكى قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ ىنتالاندىرمايتىن ساياساتى بەلگىلى ءبىر تۇرعىدان اسەر ەتتى. بۇل ساياسات ۆاليۋتالىق ءتۇسىمى جوق نە وففشورلىق ايماقتاردىڭ اۋماعىندا تىركەلگەن قارىز الۋشىلارعا ۆاليۋتالىق كرەديتتەر بەرەتىن بانكتەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى قاتاڭداتۋعا, سونداي-اق دوللار باعامىنىڭ بەلگىسىز بولاشاعىنا بايلانىستى قارىزداردىڭ وسى تۇرىنە سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە باعىتتالعان بولاتىن.
بانكتەردىڭ دەپوزيتتىك بازاسىنا قاتىستى ايتاتىن بولساق, كرەديت نارىعىمەن سالىستىرعاندا دوللارلاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ قۇبىلمالىلىعى تومەن بولدى, الايدا, تۇتاستاي العاندا ۇردىستەر قايتالاندى. ۆاليۋتالىق دەپوزيتتەر ۇلەسىنىڭ 64,3%-عا تەڭ ەڭ كوپ شاماسى سونداي-اق 2002 جىلعى قاڭتاردا تىركەلدى, ول 2008 جىلعى جەلتوقساندا 35,4%-عا دەيىن بىرتىندەپ تومەندەدى. 2009 جىلعى اقپانداعى تەڭگەنىڭ دەۆالۆاتسياسى ءدال وسىلاي دەپوزيتتەردىڭ دوللارلاندىرۋ دەڭگەيىن كوتەردى, ول 2009 جىل بويىنشا ورتاشا العاندا 46,9% بولدى. كەيىنگى جىلدارى شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەردىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ تومەندەپ, 2013 جىلعى قىركۇيەكتىڭ اياعىندا 37,4%-عا دەيىن قىسقاردى.
قازاقستاندا حالىقتىڭ دەپوزيتتەرىن تارتاتىن بارلىق بانكتەردىڭ «قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق-تىڭ (بۇدان ءارى – قدكق) سالىمدارعا كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلاتىنىن جانە ونىڭ ۇسىنىمدارىن ورىنداۋى ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ماڭىزدى. 2008 جىلدىڭ ورتاسىنان باستاپ جۇيەگە قاتىسۋشى بانكتەر ءۇشىن قور جەكە تۇلعالاردىڭ جاڭادان تارتىلاتىن دەپوزيتتەرى بويىنشا سىياقىنىڭ ۇسىنىلاتىن مولشەرلەمەلەرىن بەلگىلەي وتىرىپ, سول ارقىلى حالىقتىڭ جيناق اقشاسى بويىنشا كىرىستىلىكتىڭ شەكتى دەڭگەيىن ايقىندايدى.
2008 جىلى قدكق ۇلتتىق ۆاليۋتامەن دەپوزيتتەر بويىنشا ۇسىنىلعان شەكتى مولشەرلەمەنى 13,5% دەڭگەيىندە, ال شەتەل ۆاليۋتاسىمەن دەپوزيتتەر بويىنشا 10% دەڭگەيىندە بەلگىلەدى. سودان سوڭ مولشەرلەمەلەر كەزەڭ-كەزەڭىمەن تومەندەپ, قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق ۆاليۋتامەن 9% جانە شەتەل ۆاليۋتاسىمەن 4,5% بولدى. وسىلايشا, دەپوزيت نارىعىنداعى باسىمدىقتار جيناق اقشانىڭ تارتىمدى بولۋىنىڭ باس بەلگىسى بولاتىن كىرىستىلىكتىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى ايقىندالادى. سوندىقتان تەڭگەدەگى سالىمدار بويىنشا سىياقىنىڭ بارىنشا جوعارى مولشەرلەمەسى ادەتتە دەپوزيتتىڭ تۇرىنە باسىمدىق بەرۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى بولىپ تابىلادى.
2013 جىلعى قىركۇيەكتە جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامەن تارتىلعان مەرزىمدى دەپوزيتتەرى بويىنشا ورتاشا الىنعان مولشەرلەمە دەپوزيت نارىعىندا 6,3%; ەركىن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتاداعى دەپوزيتتەر بويىنشا 4,8%; ال زاڭدى تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى بويىنشا تيىسىنشە 4,4% جانە 1,8% بولىپ قالىپتاستى.
دەپوزيتتەر بويىنشا كەپىلدىك بەرۋ مولشەرىن 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ جونىندەگى مەملەكەت قابىلداعان شارالار ارقىلى حالىقتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمىنىڭ جوعارى دەڭگەيى, سونداي-اق ەكونوميكاداعى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ دەپوزيت نارىعىنداعى ەداۋىر ىقپال ەتۋ فاكتورى ەكەندىگى ءسوزسىز.
– تەڭگەنىڭ مەرەيتويى قارساڭىنداعى «كورىنىستە» دوللارلاندىرۋ جالعىز قىر كورسەتۋ ەمەس ەكەندىگى ايان. بۇگىنگى كۇنى تەڭگە جانە تۇتاستاي العاندا بانك سەكتورى قانداي تاۋەكەلدەرگە – جاھاندىق, وڭىرلىك جانە ىشكى تاۋەكەلدەرگە قارسى تۇرۋدا جانە 2007-2008 جىلداردىڭ قاتەلىكتەرى قايتالانباس ءۇشىن رەتتەۋشى قانداي شارالار قولدانۋدا؟
– ايىرباستاۋ باعامىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى وزەكتى ءارى تالقىلاناتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. الايدا, حالىق قانداي دا بولسىن تۇجىرىم جاساماس بۇرىن مىناداي جاعدايلاردى ەسكەرۋى قاجەت. تەڭگەنىڭ باعامىنا ءتۇرلى باعىتتاعى كوپتەگەن ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتەدى. سىرتقى فاكتورلار ەڭ الدىمەن ەكسپورتتالاتىن تاۋارلارعا باعالاردىڭ كونيۋنكتۋراسىنا, الەمدىك ۆاليۋتا نارىقتارىنداعى احۋالعا, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرىمىزدىڭ ۆاليۋتالارى باعامدارىنىڭ ديناميكاسىنا بايلانىستى. تەڭگەنىڭ ىشكى ورنىقتىلىعى ەلدەگى باعالاردىڭ تۇراقتىلىعىنا تاۋەلدى. بۇگىنگى كۇنى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتىڭ باعىتىن وزگەرتۋگە وبەكتيۆتىك العىشارتتاردىڭ جوق ەكەندىگىن ايتۋعا بولادى. ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعدايعا ۇلتتىق بانك تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋدە.
– كەزىندە داعدارىسقا قارسى باعدارلاما, ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جانە قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان زاڭنامالىق سيپاتتاعى بىرقاتار قۇجاتتار قابىلدانعان بولاتىن. تۇتاستاي العاندا بۇگىندە تەڭگەنىڭ جانە وتاندىق قارجى جۇيەسىنىڭ داعدارىسقا قارسى ورنىقتىلىعى مەن سترەسس-ورنىقتىلىعى قالاي جانە قانداي ولشەمدەر بويىنشا باعالانىپ وتىر؟
– بانك سەكتورىنىڭ تەرىس ماكروەكونوميكالىق ستسەناريدىڭ ىقتيمال دامۋىنا قاتىستى ورنىقتىلىعىن باعالاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك تۇراقتى نەگىزدە قازاقستاننىڭ بانكتەرىنە سترەسس-سىناق جۇرگىزىپ وتىرادى. تەرىس ماكروەكونوميكالىق ستسەناري مۇناي باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋى ارقىلى ايقىندالادى, ونىڭ ناتيجەسىندە ناقتى سەكتور قارىز الۋشىلارىنىڭ كرەديتتىك تاۋەكەلىن ىسكە اسىرعان كەزدە بانكتەردىڭ الەۋەتتى شىعىندارى باعالانادى. سترەسس-سىناقتاردىڭ ناتيجەلەرى قازاقستاننىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى تۋرالى جىل سايىنعى ەسەبىندە تۇراقتى تۇردە جاريالانادى. 2012 جىلعى ەسەپتە جاريالانعان سترەسس-سىناقتاردىڭ سوڭعى ناتيجەلەرى كۇتىلەتىن شىعىنداردىڭ جوعارى مولشەرىنە قاراماستان بانكتەر كاپيتالىنىڭ جەتكىلىكتىلىگى دەڭگەيىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتتى. سترەسس-سىناقتاردىڭ كەلەسى ناتيجەلەرى قازىر دايىندالىپ جاتقان 2013 جىلعى ەسەپتە بەرىلەتىن بولادى.
– ءاربىر كەزەڭ دامۋدىڭ كەلەسى اينالىمىنا ءبىر قادام ەكەنى بەلگىلى. قازىرگى كەزدە تەڭگەنىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر؟
– ۆاليۋتانىڭ ورنىقتىلىعىن جانە نارىقتىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ. وسى ماقساتتارمەن قر ۇلتتىق بانكى ايىرباستاۋ باعامى ديناميكاسىنىڭ نارىقتىق العىشارتتار ارقىلى ورىن الاتىن جالپى ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋعا اسەر ەتپەي, تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ كۇرت اۋىتقۋلارىن يكەمدەۋ ماقساتىندا ينتەرۆەنتسيالاردى جۇرگىزۋىن جالعاستىرادى. اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ترانسميسسيالىق تەتىگىنىڭ دامۋىنا جانە پايىزدىق مولشەرلەمەلەردىڭ رەتتەۋشى ءرولىنىڭ ارتۋىنا قاراي ۇلتتىق بانكتىڭ ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنا قاتىسۋى قىسقاراتىن بولادى.
2013 جىلى قر ۇلتتىق بانكى اقش دوللارىنان, ەۋرودان جانە رەسەي رۋبلىنەن تۇراتىن مۋلتيۆاليۋتالىق قورجىننىڭ قۇنىن جاريالاۋعا كىرىستى. قورجىندى ەنگىزۋ ماقساتى باعام ساياساتىن جۇرگىزگەن كەزدە بولاشاقتا وپەراتسيالىق باعداردى كەيىننەن وزگەرتۋ بولىپ تابىلادى: اقش دوللارىنا بايلانىستىرۋدىڭ ورنىنا ۇلتتىق بانك جوعارىدا اتالعان ءۇش ۆاليۋتانىڭ ديناميكاسىنا باعدار جاسايتىن بولادى.
– كاسىبي مەرەكە قارساڭىندا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا جانە قارجىگەرلەرگە قانداي تىلەك ايتاسىز؟
– ۇلتتىق بانكتىڭ اتىنان ەلىمىزدىڭ بارلىق قارجىگەرلەرىن كاسىبي مەرەكەسىمەن – قارجىگەرلەر كۇنىمەن جانە ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن! بارلىعىنا قارجىلىق ءال-اۋقات, قارجىلىق قىزمەتىندە جەمىستى جۇمىس جانە كاسىبي تابىستار تىلەيمىن.
بۇدان ءارى دە جۇمىستارىڭىز ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارجىلىق الەۋەتىن دامىتۋ مەن نىعايتۋعا باعىتتالاتىن بولسىن.
№71 كودتى قۇپيا وپەراتسيا
اعىلشىندىق «حارريسون جانە ۇلدارى» دەپ اتالاتىن بانكنوت فابريكاسىنىڭ قازاقستاننىڭ تەڭگەسىن باسىپ شىعارۋعا تاپسىرىسى وسىلايشا قۇپيالانعان بولاتىن
رەسەي 1993 جىلعى 26 شىلدەدە 1961-1992 جىلدار ۇلگىسىندەگى اقشانى بىرجاقتى تارتىپپەن اۋىستىرعاننان كەيىن قازاقستاندىق رۋبل كۇرت قۇنسىزدانا باستادى. ونىڭ رەسمي باعامى ءبىر رەسەي ءرۋبلى ءۇشىن 67 تيىندى قۇرادى. ال ەكونوميكاداعى احۋال ودان قاتتى ناشارلاي باستادى. تامىزدىڭ باسىندا جالاقى بويىنشا بورىش 200 ملرد. رۋبلگە جەتتى, ال كاسىپورىنداردىڭ بانكتەردىڭ نەسيەلەرى بويىنشا جارتىجىلدىق بەرەشەگى 7,7 ەسە ءوسىپ, 397 ملرد. رۋبلگە جەتتى. رەسپۋبليكامىزدان اعىلىپ كەتىپ جاتقان تاۋاردىڭ ورنىنا مۇلدەم قۇنسىزدانعان رۋبل كەلىپ جاتتى.
سوندىقتان دا 1993 جىلدىڭ ورتاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانى قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى, ونى پرەمەر-مينيستر سەرگەي تەرەششەنكو باسقاردى. قۇجاتتامانى سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى داۋلەت سەمباەۆ باسقارعان ارنايى جۇمىس توبى ازىرلەدى. توپتىڭ قۇرامىنا سول كەزدەگى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى ۆالەنتين نازاروۆ تا كىرگەن بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا ۆالەنتين كونستانتينوۆيچ زەينەت دەمالىسىندا, الايدا ول سول كۇندەردى ءالى دە ۇمىتقان ەمەس. تەڭگەنىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا ول ەستەلىكتەرىن ورتاعا سالعان ەدى.
– ۆالەنتين كونستانتينوۆيچ, ۆاليۋتانىڭ اتىن سول كەزدە پارلامەنتتىڭ كوميتەتىن باسقارعان ساۋىق تاكەجانوۆ بەرگەنىن بىلەمىن. بۇل داۋلى ماسەلە بولعان شىعار, سەبەبى جاعداي ءىستىڭ ءمانىن شەشۋدى تالاپ ەتكەن جوق پا؟
– ونىڭ ءتول ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى داۋىستاپ ايتقان العاشقىلاردىڭ قاتارىندا بولعانىن ەسكە سالا كەتەيىن. ال ۆاليۋتامىزدىڭ اتاۋى تەڭگە بولاتىنى جوعارعى كەڭەستەگى پىكىرتالاس بارىسىندا ايقىندالدى. تەڭگەنىڭ جۇزدەن ءبىر بولىگى تيىن دەپ اتالدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ ماسەلەسى, اسىرەسە ,1991 جىلدىڭ سوڭىندا 1992 جىلدىڭ باسىندا وزەكتى بولدى. ول كەزدە ەكونوميكادا گيپەرينفلياتسيا بولىپ, قولما-قول اقشامەن قامتۋ قيىندىعى تۋىندادى. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر رەسپۋبليكالار وزدەرىنىڭ مەنشىكتى ۆاليۋتالارىن ەنگىزىپ تە قويدى. ايىرباستاۋ كوەففيتسيەنتى تومەن, قولما-قول اقشا كوپ بولعاندىقتان, قازاقستانعا ءرۋبلدىڭ باقىلاۋسىز اكەلىنۋى باستالدى. جايىلىپ كەتكەن گيپەرينفلياتسيا, ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى, جالاقىنىڭ, زەينەتاقىنىڭ تولەنبەۋى اياسىندا تۇبەگەيلى شارالار قابىلداپ, رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكاسىن تمد-دان اكەلىنىپ جاتقان ەسكى اقشا لەگىنەن شۇعىل قورعاۋ قاجەتتىگىن سول كەزدە بارلىعى ءتۇسىندى.
– جۇمىس توبىنا وڭاي بولماعان شىعار: دايىن ۇلگى, تاجىريبە ەشكىمدە بولا قويمادى عوي.
– جۇمىس توبىندا كاسىبي ماماندار بولدى, بىراق ەلدىڭ باسشىلىعى قويعان مىندەت بارلىعى ءۇشىن قاعيداتتىق تۇرعىدان جاڭا بولدى: الگوريتمىن ويلاپ تابۋ, ايىرباستاۋ باعامىنىڭ, ەميسسيا كولەمىنىڭ ەسەپتەرىن جۇرگىزۋ. سوندىقتان دا تەڭگەگە كوشۋگە دايىندىق كەزىندە تمد ەلدەرىن قوسا العاندا, باسقا ەلدەردەگى ءوز ۆاليۋتالارىن ەنگىزۋ تاجىريبەسىن زەردەلەدىك. كەيىننەن ۇلتتىق بانك رەفورمانىڭ بارىسىن رەتتەيتىن قۇجاتتاردىڭ 18 حاتتاماسىن دايىندادى.
سونىمەن بىرگە, ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ نۇسقالارىن دا ايقىنداۋ قاجەت بولدى: ارالىق, قاتار, تەڭگەنى تىكەلەي ەنگىزۋ. ۆاليۋتالىق رەجىمدى تاڭداۋ قاجەت بولدى: ەركىن وزگەرمەلى باعام; باعامنىڭ دياپازون شەڭبەرىندە وزگەرۋى; ءبىر ۆاليۋتاعا بايلانىستى ەتۋ; ۆاليۋتالار قورجىنىنا بايلانىستى ەتۋ. راسىمدىك ماسەلەلەر دە ماڭىزدى بولدى: ايىرباستاۋ كوەففيتسيەنتى مەن ءليميتى, بانك شوتتارىن جانە باسقا قارجى اكتيۆتەرىن ايىرباستاۋ مولشەرلەرى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونى التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەت بولدى. قولايلى اقشا-كرەديت ساياساتىن ايقىنداۋ دا كۇن تارتىبىندە تۇردى. مۇنىڭ بارلىعى جۇمىس توبى دايىنداعان ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ تۇجىرىمداماسىندا جانە ءىس-شارالار ستسەناريىندە جازىلعان بولاتىن.
بانكنوتتار مەن مونەتالاردى دايىنداۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. تەڭگەنىڭ ديزاينىمەن تيمۋر سۇلەيمەنوۆ باستاعان اۆتورلار ۇجىمى اينالىستى. بىرنەشە نۇسقا قاراستىرىلدى. ءتىپتى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پورترەتى بار بانكنوتتار نۇسقاسى دا بولعانى ەسىمدە. پرەزيدەنت بۇل نۇسقانى كورىپ, «جاقسى» جۇمىس ىستەپسىڭدەر دەپ ازىلدەدى. ول ديزايندى تەز ارادا اۋىستىرۋدى ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ ەتتى. سولاي ىستەلدى دە.
– ال سىزگە ەسەپ-قيسابىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلگەنى ەسىمدە…
– ءيا, ماعان جانە گالينا گەورگيەۆنا ستاراستەنكوعا تسيفرلىق كورسەتكىشتەردى: ەميسسيا كولەمىن, ايىرباستاۋ باعامىن, اينالىستاعى رۋبل سانىن شىعارۋ قاجەت بولدى. ول وڭاي بولعان جوق, سەبەبى ينفلياتسيا ءورشىپ تۇردى. مىسالى, ءبىز پروپورتسيالاردى ەندى ساناي باستاعانىمىزدا, ايىرباستاۋ كوەففيتسيەنتى 100-گە 1-ءدى قۇرادى. ال ايىرباستاۋ قاجەت بولعان ءبىر جىلدان سوڭ كوەففيتسيەنت بەس ەسە ءوستى. كولەمىن باستاپقى كوەففيتسيەنتكە قاراي باسىپ شىعارعانىمىزبەن, مەملەكەتتىك كوميسسيا 500-گە 1-مەن ايىرباستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. تەڭگەنى ۇستەمە باسىپ شىعارۋعا كەش بولدى, سەبەبى ينفلياتسيا 2000%-دان اسىپ كەتكەن ەدى. 1994 جىلدى كۇتپەي-اق تەڭگەگە اۋىسۋ قاجەتتىگى بارلىعىمىزعا تۇسىنىكتى بولدى.
– سىزدەرگە ءتۇرلى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ كونسۋلتانتتارى دا كومەكتەستى عوي. ولاردىڭ قايىسىسى ەسىڭىزدە؟
– كونسۋلتاتسيا بەرۋى ءۇشىن اعىلشىندىق قارجىگەر دوكتور ل.س. پەين شاقىرىلدى. ول وعان دەيىن وسى ماسەلە بويىنشا بىرقاتار ەلدەردىڭ ورتالىق بانكتەرىنە كەڭەس بەرگەن, قازاقستانعا دا قوماقتى كومەك كورسەتتى. پەين مىرزا ەلىمىز بويىنشا ورتاشا جالاقىعا تەڭ بولاتىن نومينالدى ەڭ جوعارعى نومينال ەتۋدى ۇسىندى. ول كەزدە ورتاشا جالاقى, ءبىزدىڭ ەسەبىمىزشە, 120-130 تەڭگە بولاتىن. پەيننىڭ ءادىسىن قولدانىپ ەسەپتەپ كورسەك, رەسپۋبليكامىزعا 2,3 ملرد. جاڭا تەڭگە كەرەك ەكەن. 1993 جىلدىڭ باسىنا قاراي بانكنوتقا بەرگەن تاپسىرىسىمىز ورىندالعان بولاتىن. ول تىكەلەي ارنايى رەيسپەن جامبىلعا جەتكىزىلگەن ەدى, وندا جاقسى ساقتاۋ ورنى بار بولاتىن. قولما-قول ۆاليۋتا جونىندەگى مامان بولعاندىقتان اقشاعا تۇرسىنوۆ ىلەسىپ ءجۇردى.
– تەڭگەنىڭ العاشقى قاتارىن قاتاڭ قۇپيالىلىق جاعدايىندا انگليادا «حارريسون جانە ۇلدارى» كومپانياسى باسىپ شىعارعانى بەلگىلى. وسى جوبادا جۇمىس ىستەگەن كريس مەتيۋس قازاقستاننان الىنعان بۇل قۇپيا تاپسىرىستىڭ 71 دەگەن كودپەن ىستەلگەنىن ايتىپ بەرگەن بولاتىن. قانداي بانكنوتتار ءوز ەلىمىزدە باسىلا باستادى؟
– 2000-دىق بانكنوتتاردان باستاپ بارلىق قازاقستاندىق اقشا وزىمىزدە باسىلا باستادى, سەبەبى ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرىلىمىندا بانكنوت فابريكاسى مەن تەڭگە سارايى پايدا بولدى.
– ايىرباستاۋ جوسپار بويىنشا ءجۇردى مە؟
– تەڭگەگە كوشۋدىڭ بارلىق راسىمدەرى قابىلدانعان ستسەناريگە سايكەس جۇرگىزىلدى. سونىڭ قارساڭىندا پرەزيدەنت تەلەۆيزيادان ءسوز سويلەدى, باق-تا ءرۋبلدى تەڭگەگە ايىرباستاۋدىڭ ءتارتىبى, مەرزىمى مەن تالاپتارى جاريالاندى. ايىرباستاۋ 1993 جىلعى 15 قاراشادا تاڭعى ساعات 8.00-دە باستالدى جانە سول جىلى 20 قاراشادا ساعات 20.00-دە ءساتتى اياقتالدى. ءناتيجەسىندە اينالىستان 950,6 ملرد. رۋبل سوماسىندا 1961-1992 جىلدار ۇلگىسىندەگى كسرو بانكنوتتارى اينالىستان الىندى. ول سوما رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى ءرۋبلدىڭ كولەمى تۋرالى بولجامدى دالمە-ءدال راستاپ بەردى.
– بىراق تيىندارمەن ولاي ءساتتى بولمادى: مەتالل اقشا وعان دەگەن قاجەتتىلىك بولماعان كەزدە اينالىسقا شىعارىلدى…
– وكىنىشكە قاراي, ارنايى تسەح ىسكە قوسىلعان ءۇلبى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا گەرمانيادان جابدىق ۋاقىتىندا اكەلىنبەدى. بىراق 1994 جىلعا دەيىن كۇتۋگە بولمايتىن ەدى. بىراق بۇل جونىندە دە: تەڭگەنى تيىندار سوعىلعاننان كەيىن ەنگىزۋ قاجەت نەمەسە ۇلتتىق ۆاليۋتانى تيىنسىز ەنگىزۋ قاجەت دەگەن سياقتى پىكىرتالاس باستالدى. كەيبىرەۋلەر «ۇساقتاماي» تەڭگەنى عانا ەنگىزۋدى ۇسىندى. 200 تەڭگە ەڭ جوعارعى نومينال بولعاندىقتان, ۇساق اقشاسىز بولمايتىن ەدى. ءبىزدىڭ جۇمىس توبىمىز ۇساق اقشانىڭ بولۋ قاجەتتىگىن ايتتى, سول كەزدە شەشىم تابىلىپ, قاعاز تيىنعا توقتالدىق. ولار ءبىر اپتا بۇرىن عانا شىعارىلدى, ال قولدانىستا ودان ءسال ارتىعىراق بولدى, الايدا ۇساقتاۋ مونەتاسىنىڭ ءرولىن ورىندادى.
– ءسىز وسىنداي بىرەگەي قارجى جوباسىنا قاتىستىڭىز. جىلدار وتكەن سوڭ ەلىمىز ءۇشىن بۇل قادامنىڭ ماڭىزدىلىعىن قالاي باعالايسىز؟
– بۇگىنگى كۇنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وسى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنداعى ەڭبەگىنىڭ زور ەكەندىگىن بارلىعىمىز تۇسىنەمىز. ونىڭ ماڭىزىن قايتا باعالاۋ مۇمكىن ەمەس: تەڭگەگە كوشكەن بويدا قازاقستان كۇرت العا جىلجي باستادى. قىسقا مەرزىمنىڭ ءىشىندە 90-شى جىلدارداعى گيپەرينفلياتسيا, ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى, ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋ, جالاقى مەن باسقا تولەمدەردىڭ كەشىگۋى سياقتى نەگىزگى پروبلەمالاردى ەڭسەرە الدىق. تەڭگەگە كوشۋ جاس ەلىمىزدىڭ كۇردەلى پروبلەمالارىن عانا شەشىپ قويماي, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى ءۇشىن ماڭىزدى العىشارتتاردى جاسادى, ول داعدارىستارعا قاراماستان, ءالى دە جالعاسۋدا.
اڭگىمەلەسكەن
الەۆتينا دونسكيح.
