كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباەۆ, EQ
عاسىرلار بويى جالعاسىپ, اتا-بابالارىمىزدان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان ءدىنىمىز, حالقىمىزدىڭ ومىرىنە شىم-شىمداپ ءسىڭىپ, سالت-ءداستۇرى مەن ساناسىنا ەتەنە ارالاسىپ, مادەنيەتىمىزگە اينالىپ كەتكەن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە «يسلام – تەك ءدىن عانا ەمەس, ول ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز» دەگەنى بار. بۇل – اقيقات. قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى, جول-جورالعىلارى, ماقال-ماتەلدەرى, ولەڭ-جىرلارى شاريعاتىمىزداعى ايات-حاديستەرمەن ءبىر ارنادا توعىسادى. اباي اتامىزدىڭ دا قارا سوزدەرى مەن ءدىن تاقىرىبىنداعى ولەڭدەرىنىڭ جەلىسى قۇران مەن حاديستەردىڭ تۇپقازىعىنا بايلانعان.
بىراق حالقىمىز ۇستاناتىن سالت-ءداستۇر مەن شاريعات قاعيداسىنان بولەك, ەجەلدەن ەتەنە ءسىڭىپ كەتكەن ىرىمدار مەن كەيىن پايدا بولعان ادەتتەر دە بار. ولاردىڭ اراجىگىن اجىراتا بىلمەي, سونىڭ ءبارىن ءبىر ديىرمەنگە تارتىپ, ىرىمدى ءدىن, ادەتتى ءداستۇر دەپ تۇسىنەتىندەر دە از ەمەس. سونىڭ سالدارىنان كەي-كەيدە ەل ىشىندە يمام-مولدالارمەن تۇسىنىسپەۋشىلىك ورىن الىپ جاتادى. وسىنداي داۋلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى جانازا راسىمدەرىندە كورىنىس بەرەدى. قارا جامىلىپ, قابىرعاسى قايىسىپ وتىرعان وتباسى ءمايىت وڭ جاققا قويىلماي تۇرىپ, كوز جاسىن ءبىر سىعىپ الىپ, تارتۋ-تارالعى مەن اس-سۋدىڭ قامىنا كىرىسە باستايدى. بۇل دىنىمىزدە دە, حالقىمىزدىڭ سالتىندا دا ەش ۋاقىتتا بولعان نارسە ەمەس. بۇرىن اقساقالدارىمىزدان: «قازالى ۇيدە قازان كوتەرىلمەسىن», ء«مايىت شىققان ءۇيدىڭ كەرەگەسىنىڭ ءۇش كوزىنە دەيىن قان تۇرادى, بۇل شاڭىراقتان اس ىشۋگە بولمايدى» دەگەن سوزدەرىن ەستيتىنبىز. قازىرگى ۋاقىتتا كوپ جەردە يمام-مولدالار ايتقانىمەن, قولداۋ تاپپاي جاتىر. دىننەن حابارى بارلار قولداعانىمەن, ەت جاقىندارى «بۇرىننان كەلە جاتقان سالتىمىز ەمەس پە», «جۇرت نە دەيدى», «قاتاردان قالماۋ كەرەك», «شاريعات شارتتارى بىزگە كەلىپ تىرەلىپ قالىپ پا, بىزدەن كەيىن جاسارسىڭدار» دەگەن جەلەۋلەردى العا تارتىپ, استا-توك ىسىراپتى قىسقارتا الماي جاتقان جايىمىز بار.
ءدىن ادامدارى اس بەرۋدى, دۇنيە تاراتۋدى مۇلدە توقتاتۋدى تالاپ ەتىپ, جوق جەردەن جاڭالىق اشۋدى نيەت ەتپەيدى. تەك ءار نارسە ءوز ورنىمەن اتقارىلىپ, شەگىنەن شىقپاعانىن قۇپ كورەدى. قارالى ۇيدە اس تارتۋ ماسەلەسىندە, ءدىنىمىز كورسەتكەندەي, سالتىمىزعا دا دۇرىس كەلەتىن جولىن ۇستانار بولساق, سول ءۇيدىڭ يەلەرىنە دە, الىستان كەلگەن جولاۋشىلارىنا دا اس-سۋدى جەرگىلىكتى جەردەگى تۋىس-جاقىن, كورشى-كولەم بولىپ كوتەرگەنى ابزال. ماسەلەن, كوكشەتاۋ توڭىرەگىندە اقان, باراتاي, جىلىمدى, قىزىلسايا, بيىكتەسىن, قىزىلاعاش, ەلتاي, دوڭگىلاعاش, قونىسباي, بىرلەستىك, جاڭاتىلەك, قاراوزەك, جولدىباي, بۇلاق, سيمفەروپول, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى تايىنشا اۋدانىنىڭ تالاپ, مادەنيەت اۋىلدارىنداعى يماندى ءداستۇر ساباقتاستىعى تۋرالى ايتا كەتكەنىمىز ءجون. مىنە, وسى ەلدى مەكەندەردە «جانازا جانە جەرلەۋ راسىمدەرى» جيىنىندا ايتىلىپ وتىرعان ءپاتۋانىڭ ءبىر پاراسى ەجەلدەن قولدانىلىپ كەلەدى. قارالى ۇيدەگى بار اۋىرتپالىقتى اۋىل بولىپ كوتەرىپ الادى. ءار وتباسى 15-20-دان كىسى كۇتەدى. قويىن سويادى, اس-سۋىن بەرەدى. باتانىڭ ەسەبىنەن. ءمايىت شىققان ۇيدە قازان كوتەرىلمەيدى. كەشەگى كەڭەس زامانىندا دا سولاي بولعان. بۇل – ەڭ الدىمەن ءدىن قاعيداسى بولسا, ەكىنشىدەن ادامگەرشىلىك, ونىڭ ۇستىنە ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن جاناشىرلىعىن, اۋىزبىرلىگىن كورسەتەتىن دۇنيە. بۇل – ءداستۇر كوكشەتاۋ توڭىرەگىنە ءدىن شاپاعاتىن شاشقان ناۋان حازىرەتتەن قالعان ۇلگى.
كىسى دۇنيە سالعاندا وتباسىنىڭ شۇعىلداناتىن ەڭ باستى ءىسىنىڭ العاشقىسى: ءمايىتتى عۇسىلداندىرىپ, جۋىندىرۋ, ەكىنشىسى, كەبىندەپ, اقىرەت كيىمىن كيىندىرۋ جانە ءۇشىنشىسى, قابىرىنە جەرلەپ, توپىراعىن سالۋ. ءۇش كۇندىك ازادان سوڭ ءتىرى ادامنىڭ تىرشىلىگىن جاساپ, كۇندەلىكتى قالىپتى ءومىردىڭ قامىنا كىرىسۋى قاجەت.
وسى اتالعان ءۇش مىندەتتەن باسقا جاسالىپ كەلە جاتقان وزگە ارەكەتتەر – شاريعاتىمىزدا پارىز ەمەس امالدار. اس بەرۋ, قۇران ساۋابىن باعىشتاتۋ, ساداقا تاراتۋ – اركىمنىڭ ءوز شاما-شارقىنا قاراي ورىندالاتىن جاقسى ىستەر. جەتىسى, قىرقى, جىلدىق اسى دەگەن مىندەت تە – شاريعات تالابى ەمەس. بۇل راسىمدەردى ساۋابىن اللادان كۇتىپ, قۇران وقىپ, ناسيحات ايتىلىپ, تۋىس-جاقىن, دوس-جارانعا بەرىلگەن استىڭ ساۋابىن مارقۇمنىڭ رۋحىنا باعىشتاپ ىسىراپسىز, رياسىز (ماقتانگەرشىلىكسىز) وتكىزەتىن بولسا, اللا قالاسا پايداسى بولادى.
ال ەگەر جۇرتتان قالماۋ نەمەسە باسقادان اسىپ ءتۇسۋ ماقساتىندا, ەلدەن ەرەكشە جاسايمىن دەگەن نيەتپەن دۇركىرەتىپ, مال شاشپاققا سالىنسا, نيەتتىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى, ونىڭ دا پايداسى بولمايدى. ويتكەنى اللانىڭ ەلشىسى مۇحاممەد پايعامبارىمىز ءبىر سوزىندە: «اقيقاتىندا امالدار نيەتكە بايلانىستى قابىل بولادى» دەگەن. اللا تاعالا ىسىراپشىلىقتى جاقسى كورمەيدى, سوندىقتان اللانىڭ جەك كورەتىن ءىسىن جاساپ تۇرىپ, وعان جالبارىنۋ يسلام قاعيداسىنا سايكەس ەمەس. قۇداي تاعالا قاسيەتتى كالامىندە: «(ادالدان) جەڭدەر, (ادالدان) ىشىڭدەر, بىراق ىسىراپ ەتپەڭدەر دەگەن. شىندىعىندا اللا ىسىراپ ەتۋشىلەردى سۇيمەيدى» (اراف سۇرەسى, 31 ايات) دەپ بۇيىرعان. سوندىقتان بۇل امالدار ساداقا نيەتىمەن عانا, شەكتەن شىقپاي, ماقتان مەن اتاق, داندايسۋدان ساقتانىپ ورىندالعانى ابزال. تاعى ءبىر حاديستە: «جەڭدەر, ىشىڭدەر, ساداقا بەرىڭدەر جانە كيىنىڭدەر, بىراق ىسىراپشىلدىق پەن داندايسۋعا جول بەرمەڭدەر» دەيدى اللا ەلشىسى.
ءاربىر مۇسىلمان جەرگىلىكتى باسشىلىققا باعىنۋى مىندەت. ءدىن بويىنشا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان بەكىتىلگەن جەرگىلىكتى يمامدار ءدىني راسىمدەردى باسقارادى. سونى ەسكەرە وتىرىپ, اس ءراسىمىنىڭ جاي-جاپسارىن ءوزىم بىلەمىنگە سالماي, رەسمي يمامدارمەن اقىلداسىپ اتقارعان دۇرىس. سوندا عانا ءتارتىپ بولادى, ال ءتارتىپ بولعان جەردە بەرەكە مەن بىرلىك بولادى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى پاندەميا ەتەكتەن الىپ, كارانتين جاريالانعان كەزەڭدە حالىقتى قىسىلتاياڭ ۋاقىتتىڭ شەكتەۋلەرىنەن شىقپاي, اس بەرۋ راسىمدەرىن توقتاتا تۇرۋعا, ءتىپتى بولماسا بارىنشا ىقشامداۋعا جانە سانيتارلىق تالاپتاردى ساقتاۋعا شاقىرادى. ويتكەنى زاماننىڭ تالابى, شاريعاتتىڭ شارتى وسى. دىنىمىزدە دەنساۋلىق پەن ءومىردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ پارىز, ال اس بەرۋ پارىز ەمەس. ابدۋرراحمان يبن اۋف (اللا وعان رازى بولسىن) پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «ەگەر ءسىز ءبىر جەردە وبا تاراپ جاتقانىن ەستىسەڭىز, ول جەرگە بارماڭىز, ەگەر ءسىز تۇرعان جەردەن وبا شىقسا, ول جەردەن كەتىپ قالماڭىز» دەگەن ءامىرىن جەتكىزگەن.
قارا جامىلعان ءۇي, ەسەڭگىرەپ ءجۇرىپ, ەسىن جينار-جيناماستان مارقۇمنىڭ جاتقان جەرىن اباتتاندىرۋعا كىرىسىپ كەتەدى. ەگەر قابىر باسىنا تال وتىرعىزىپ, جەمىس اعاشتارىن ەكسە قۇبا-قۇپ ەدى. بىراق سول باياعى باسەكەلەستىك تاعى باستالادى. باسقالاردان وعاش بولماسىن, اسىپ تۇسپەسە كەم بولماسىن دەگەن ماقساتتا قىمبات كىرپىشتەن قورشاۋىن, ءمارماردان قۇلپىتاس, التىن نە كۇمىس تۇستەس ايشىق ورناتۋ, ول از بولسا تاسقا ويىپ سۋرەتىن سالدىرۋ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. نەگىزى زيرات جالپىلاي سىرتىنان قورشالعان بولسا, ءاربىر قابىردى قورشاۋدىڭ قاجەتى دە شامالى. وتكەن زامانداردا اتالارىمىز زيراتتاردا قورشاۋ بولماعاندىقتان, يت-قۇس, مال باسپاۋ ءۇشىن سول جەردىڭ توپىراعىنان نە اعاشىنان قورشاۋ جاساعان جانە سول مازاردىڭ مۇسىلماندىكى ەكەنىن ءبىلدىرۋ ماقساتىندا باس جاعىنا ايشىق بەلگىسىن ورناتقان بولسا, قازىر قورشاۋ مەن ايشىقتار ساندىك مىندەتىن عانا اتقارادى دەپ ايتۋعا بولادى.
ەگەر سونىڭ ءبارى مارقۇمعا ءبىر پايدا اكەلسە, ساۋابى بار امال بولسا ءجونى باسقا ەدى. بىراق ءبىز مارقۇمنان گورى ءوزىمىزدىڭ ناپسىمىزگە ۇناپ, كوزىمىزگە كورىكتى كورىنگەنىن قالايمىز. ال شاريعات جانە اتا-بابا جولىنا قيىسا ما, قيىسپاي ما, ونى قاپەرىمىزگە المايمىز. بۇرىن اتالارىمىزدان, ۇلكەن قاريا مولدالاردان «قابىرگە كۇيگەن نارسە جولاتپاڭدار, مايىتكە اۋىر بولادى» دەگەندى ەستيتىنبىز. ال ساحابا ءجابيردىڭ (اللا وعان رازى بولسىن) ايتۋىنشا: «پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) قابىردى كوتەرۋدەن, ۇستىنە وتىرۋدان, ۇستىنە قۇرىلىس سالۋدان تىيدى», دەگەن (يمام ءمۇسلىم).
كەيبىر يسلام عۇلامالارى ەل ىشىندە ىقپالعا يە بولعان, حان, بي, باتىر, عالىم سياقتى تۇلعالاردىڭ باسىنا كەيىنگىگە عيبرات بولسىن, تاريحتا بەلگى قالسىن دەگەن نيەتپەن مازار تۇرعىزۋعا رۇقسات بەرگەن. بىراق سۋرەتىن سالۋعا تىيىم سالعان.
جالپى يسلام شاريعاتى ءتىرى جاننىڭ سۋرەتىن سالۋدان تىيعانى بەلگىلى, ەندى ونى اپارىپ زيراتتىڭ باسىنا سالۋ ەش قيسىنعا دا, سالتقا دا سايكەس كەلمەيتىن ءىس. پايعامبارىمىز باسقا دىندەگىلەرگە ۇقساۋعا تىيىم سالعان.
جاناشىرلارى مارقۇمنىڭ جايىن ويلاپ, ونىڭ رۋحىنا پايداسى تيەتىن ءىستى جاساۋدى قولعا العانى دۇرىس. ول مارقۇمدار سونداي رۋحاني ازىققا مۇقتاج. ونىڭ زيراتىنىڭ باسىنا كەتكەن مىڭداعان سومالىق قاراجاتتى مارقۇمنىڭ اتىنان مۇقتاجدارعا ساداقا ەتىپ تاراتسا, سونىڭ پايداسىن تىرىلەر, ساۋابىن مارقۇمدار كورەر ەدى. مازاردى قىمبات تاستارمەن كومكەرىپ, ارتىنان استا-توك اس بەرىپ, شەكتەن شىعۋ بىزگە ادەمى كورىنگەنىمەن اللا الدىندا جاقسى امال ەمەس ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال.
نۇرلان ابەن ۇلى,
كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «عالىم» مەشىتىنىڭ يمامى
