قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ باسشىسى تالعات ەرعاليەۆتىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە ەلىمىزدە 2 ملن 800 مىڭ ادام باسپاناعا مۇقتاج. ونىڭ 800 مىڭىنىڭ تۇرعىن ۇيگە دەپ ساقتاعان ازدى-كوپتى جيناعى بار. ال قالعانى جالاقىدان جالاقىعا دەيىن ءومىر سۇرۋدە.
– ماسەلەنى كۇن تارتىبىنەن ىعىستىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ باتىس ەلدەرى تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن ءبىرجولا رەتتەپ الدى. قازىر ولار مۇنىمەن باس قاتىرمايدى. ماسەلەن, سوعىستا كۇيرەي جەڭىلىپ, قۇلدىراعان گەرمانيا ءۇشىن ونى رەتتەۋگە 20 جىل قاجەت بولدى. وتىز جىل وتسە دە, تەك پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ عانا سورى قايناپ ءجۇر. ەگەر ءدال قازىرگىدەي قارقىنمەن جۇرەتىن بولساق, قازاقستانداعى تۇرعىن ءۇي پروبلەماسىن تولىق شەشۋگە 10-20 جىل كەرەك. ونىڭ ءوزى ءدۇدامال دۇنيە بولىپ تۇر. ويتكەنى ۋربانيزاتسيانى ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. قازىر ەل حالقىنىڭ شامامەن 40 پايىزى اۋىلدا تۇرادى. الداعى ۋاقىتتا اتالعان كورسەتكىش 15 پايىزعا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن. ەندى ءبىر بەس جىلدا نۇر-سۇلتانداعى حالىق سانى 2 ملن-عا جەتەدى. ولاردىڭ ءبارىن قايدا ورنالاستىرامىز؟ بۇل ماسەلەگە ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولمايدى جانە مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز بۇل ءتۇيىننىڭ كۇرمەۋى تارقاتىلمايدى, – دەدى وداق باسشىسى.
بەلگىلى بولعانداي, قازىر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جىل سايىن 1 ترلن 300 ملرد تەڭگە باعىتتالادى. ونىڭ 40 پايىزى – جەكەمەنشىك ءۇي سالاتىنداردىڭ ۇلەسى. قارجىنىڭ 20 پايىزى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا بولىنگەن. 40 پايىزى – قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ قارجىسى.
ت.ەرعاليەۆتىڭ ەسەبىنشە, ماسەلەنى ءبىرجولا رەتتەۋ ءۇشىن 25-30 ترلن تەڭگە قاجەت. دەمەك, سالاعا بولىنەتىن قارجىنى ونداعان ەسە ۇلعايتۋ كەرەك. بىراق بۇل مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان باسقا ءبىر جول رەتىندە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان قارىز الۋ ۇسىنىلدى. الايدا قازىرگىدەي قيلى كەزەڭدە ەشكىمنىڭ قارىز بەرۋگە قۇلقى جوق. ونىڭ ۇستىنە بۇل قادامنىڭ قاۋىپتى جاعى تاعى بار.
– ماسەلەنى شەشۋدىڭ وڭتايلى ءبىر ءادىسى – جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ. قۇدايعا شۇكىر, قازاقتىڭ جەرى كەڭ. سونى ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن جىلىنا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 5 ترلن تەڭگە ءبولىنۋى كەرەك. بۇل دا از اقشا ەمەس. بىراق تابۋعا بولادى. بولىنگەن قارجىعا قالالارعا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەن جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ, ينفراقۇرىلىمدى تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. سوندا ماسەلەنى شەشۋگە بەس ەسە از اقشا جۇمساۋعا مۇمكىندىك بار, – دەدى ت.ەرعاليەۆ.
ەل ازاماتتارىنىڭ 10 سوتىق جەر الۋعا قۇقىلى ەكەنىن بىلەمىز. الايدا ەكونوميست راحىم وشاقباەۆ كەلتىرگەن مىنا ءبىر ستاتيستيكاعا ۇڭىلسەك, جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ ءوزى قيىندىق تۋدىراتىنىن باعامداۋعا بولادى. 2019 جىلعى دەرەككە سايكەس, 1,5 ملن ادام مەملەكەتتەن جەر ۋچاسكەسىن الۋ كەزەگىندە تۇر. ال 2012-2018 جىلدارى نەبارى 122 مىڭ جەر ۋچاسكەسى عانا بەرىلگەن. ياعني جەر تەلىمىن بەرۋ قارقىنى وتە تومەن. كەزەگىن كۇتكەن مىڭداعان ادامدى قامتۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت كەرەك.
– قازىر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قيىن كەزەڭدى باستان وتكەرىپ وتىر. بىرىنشىدەن, دەۆالۆاتسيا مەن ينفلياتسياعا بايلانىستى جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ وزىندىك قۇنى ءوسىپ كەلەدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى 2000 جىلداردان باستاپ قارقىندى دامۋدا. وكىنىشكە قاراي, سودان بەرى باسپانا باعاسى ءبىر رەت تە تومەندەگەن ەمەس, تومەندەمەيدى دە. ءيا, قۇبىلىپ تۇرادى, بىراق ءبارىبىر باعا شارىقتاي تۇسەدى. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلدەگى ينفلياتسيا جوعارى. رەسمي دەرەكتەردە ينفلياتسيا 6-8 پايىز دەپ كورسەتىلگەن. ال شىن مانىندەگى كورسەتكىش 12-15 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل جەردەگى ماسەلە ينفلياتسيانىڭ دۇرىس ەسەپتەلمەۋىندە. ەكىنشىدەن, جۇمىس كۇشى جەتىسپەي جاتىر. كارانتينگە بايلانىستى وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان سەكىلدى ەلدەردەن كەلەتىن ارزان جۇمىس كۇشىنىڭ تارتىلۋىنا تىيىم سالىندى. وسى فاكتوردىڭ ءوزى تۇرعىن ءۇي باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتۋدە, – دەدى ت.ەرعاليەۆ قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعى جانە تۇركى الەمىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ينجەنەرلەر مەن ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ العاشقى بىرلەسكەن وتىرىسىندا.
وداق باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە وزەكتى ماسەلە. مەملەكەتتىك ورگاندار, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اتالعان پروبلەمانى رەتتەۋدىڭ تەتىگى رەتىندە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمدى دامىتۋعا كوڭىل ءبولدى.
– بىراق بۇل ماسەلەنى شەشە المايدى. سەبەبى جاستار كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمدى تاڭدامايدى. جۋىردا قۇرىلىسشىلاردى دايارلايتىن ءبىر كوللەدجگە باردىم. جىل سايىن 100 تۇلەكتى تاربيەلەپ شىعارادى ەكەن. ول قاي جىرتىقتى جامايدى؟ ءبىر عانا كومپانيانىڭ وزىندە 100-دەن اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. قازىر قۇرىلىس سالاسىندا 700 مىڭ ادام ەڭبەك ەتۋدە. سوندىقتان 100 تۇلەك تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا بولماق. مۇنداي ماسەلە ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, تۇتاس الەمدە ەتەك العان ترەند ەكەن. جاستار يندۋسترياعا بارعىسى كەلمەيدى. جاپونيا دا ءدال وسىنداي پروبلەمامەن بەتپە-بەت كەلىپتى. كۇنشىعىس ەلى ۆەتنامدىقتارعا بەس جىلعا ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزۋ ارقىلى تىعىرىقتان جول تاپقان. ءبىز دە وسى جولدى ۇستانۋىمىز كەرەك. بىلىكتىلىگىنە قاتىستى ەشقانداي تالاپ قويىلمايتىن قارا جۇمىسشىلاردىڭ جەتىسپەي جاتقانى, وسى فاكتوردىڭ تۇرعىن ءۇي باعاسىنا اسەر ەتىپ وتىرعانى وكىنىشتى, ارينە, – دەيدى قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ باسشىسى.
ت.ەرعاليەۆتىڭ بولجامىنشا, تۇرعىن ءۇي باعاسى قىمباتتايدى. قۇرىلىس ءۇشىن قاڭتار-اقپان ءولارا كەزەڭ. ال كوكتەم تۋىسىمەن ماتەريالدار قىمباتتايدى. ەلەكتر ەنەرگياسى مەن تاسىمالداۋ قۇنى وسەدى. بەنزين باعاسى دا شارىقتايدى. وسىنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە باسپانا باعاسىنا اسەر ەتەدى.
– مەنىڭشە, كومفورت-كلاسس, بيزنەس-كلاسس ۇيلەردىڭ باعاسى قىمباتتايدى. مۇنداي بولجامعا پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعان بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى شەكتى مولشەردەن اسقان قارجىنى پايدالانۋ نەگىز بولىپ وتىر. بۇل مۇمكىندىكتى 700 مىڭنان استام ادام پايدالانا الادى. ولاردىڭ شەكتى سومادان اسقان قارجىسى – 1 ترلن 400 ملرد تەڭگە. مۇنداي مۇمكىندىككە يە ادامدار – تۇراقتى جۇمىس ىستەگەن, زەينەتاقى سالىمىن ۇزبەي اۋدارعان ورتا تاپتاعى جاندار. ادەتتە, بۇل ادامدار باسپاناعا مۇقتاج ەمەس. دەمەك, ولار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, كومفورت-كلاستان, بيزنەس-كلاستان جايلى پاتەر الۋعا تىرىسادى. وسى فاكتوردى ەسكەرسەك, نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارىنداعى ۇيلەردىڭ باعاسى قىمباتتايدى. ەكىنشى فاكتور – دەۆالۆاتسيا دا باعاعا تۇزەتۋ ەنگىزەدى. تەڭگە قۇنسىزدانىپ كەلەدى. ياعني قۇرىلىس تاعى قىمباتتايدى, – دەيدى ر.وشاقباەۆ.
بىلتىر قازاقستاندا 13 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى. ونىڭ 7 ملن-ى – كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي, 6 ملن-ى – جەكە تۇرعىن ءۇي. بيىل 15 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلاندى. بۇل قازاقستان ءۇشىن تاريحي رەكورد. ەلىمىز بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن ەمەس. بۇل كورسەتكىش بويىنشا قازاقستان تمد اۋماعىندا كوش باستاپ تۇر.
