كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ءبىزدىڭ شوقاندى بىرگە تۋعان باۋىرىنان ارتىق كورىپ دوستاسقان دوستوەۆسكيدىڭ ءجونى ارينە بولەكتەۋ. بىراق بۇگىنگى اڭگىمەمىز نەگە ەكەنى قايدام, ايتەۋىر بۇراتانالارعا بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىن تولستويدىڭ تۇشىمدى ءبىر تۋىندىسىنىڭ كينوداعى تالايسىز تاعدىرى توڭىرەگىندە وربىمەك.
ەلى دە, جەرى دە ەرەكشە جاراتىلعان كاۆكاز تاقىرىبى رەسەيلىك تالاي قالامگەردىڭ شابىتىن شالقىتقانى بەلگىلى. ءبىرى تاماشا تابيعاتىنا تامساندى, ءبىرى ايداي سۇلۋ ارۋلارىن اسپەتتەدى, ءبىرى «تىزەرلەپ ءومىر سۇرۋدەن تىك تۇرىپ ولگەندى» ارتىق كورەتىن ءور كەۋدە ورەندەرىنە ءسۇيسىندى. ەندى ءبىرى تاسىر مىنەزدى تاۋلىقتاردى تاۋبەسىنە تۇسىرگەن ورىس قارۋىنىڭ قۇدىرەتىن دارىپتەدى.
«سەگىز ۇلىم ءبىر توبە, ەرتوستىگىم ءبىر توبە» دەگەندەي, كاۆكازدىقتار وسىلاردىڭ ىشىنەن لەۆ نيكولاەۆيچتى ايرىقشا ارداق تۇتادى. ويتكەنى ول شىعارماشىلىعىنا شىندىقتى ارقاۋ ەتىپ, وتارشىلدىق وزبىرلىقتى ەمەس, ار-نامىس سەكىلدى ادامي اسىل قاسيەتتى العا شىعاردى. ەڭ باستىسى الەكساندر سەرگەەۆيچ سياقتى كولونيزاتورلاردى كوككە كوتەرگەن («نا نەگودۋيۋششي كاۆكاز پودنيالسيا ناش ورەل دۆۋگلاۆىي...», «سميريس, كاۆكاز: يدەت ەرمولوۆ!») جوق. اقىننىڭ بۇل استامشىلىعىن كەيبىر وزىق ويلى زامانداستارى ايىپتاعان. ماسەلەن, پ.ۆيازەمسكي: «منە جال, چتو پۋشكين وكروۆاۆيل پوسلەدنيە ستيحي سۆوەي پوۆەستي. پوەزيا – نە سويۋزنيتسا پالاچەي» دەپ تۋرگەنەۆكە جازعان حاتىندا قىنجىلىس بىلدىرگەن.
كەزىندە گرۋزين ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى كونستانتين گامساحۋرديا جۇرەگىنە قولىن قويىپ تۇرىپ بىلايشا تەبىرەنگەن ەكەن: «تولكو ودين لەۆ تولستوي دوستوينو ۆىپولنيل سۆويۋ ميسسيۋ ۆەليكوگو حۋدوجنيكا, سپوسوبنوگو ۋۆيدەت ۆەششي ۆ يستيننوم تسۆەتە.
...ۆ وتنوشەني ماستەرستۆا «حادجي-مۋرات», پو موەمۋ منەنيۋ, ياۆلياەتسيا ۆەنتسوم تۆورچەستۆا تولستوگو. پەچالنو, چتو ون سام پري جيزني نە ستال سۆيدەتەلەم رەزونانسا نا ەتو ۆەليكولەپنوە پرويزۆەدەنيە, كاجدايا ستروكا كوتوروگو دىشيت گلۋبوكيم گۋمانيزموم».
كوردىڭىز بە, گۇرزى قالامدى گۇرجىنىڭ تاۋداي تالانتقا قالاي تاعزىم ەتۋىن.
وسىندايدا ويعا ورالادى. كەشەگى چەشەنستانداعى قاندى قىرعىندا ورىسقا قاتىستى دۇنيەلەر تەگىس قيراتىلىپتى. تەك, تولستوي ەسىمىنە بايلانىستى ەسكەرتكىشتەرگە ەشكىم تيىسپەپتى. مۇنى رەسەيلىك تەلەارنالاردىڭ بىرىندە ورىس زيالىلارىنىڭ وزدەرى مويىندادى.
تولستوي كەيىپكەر قىلعان قاجىمۇرات – تاريحي تۇلعا. شيرەك عاسىر شيرىعىپ رەسەي باسقىنشىلىعىنا قارسى قاسقايا شاپقان يمام ءشامىلدىڭ جاۋجۇرەك سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى. ەكى قوشقاردىڭ باسى ءبىر قازانعا سىيماي, شامىلمەن ەكەۋىنىڭ اراسى بىردە تاتۋ, بىردە قاتۋ بولعان. ايتىسىپ-تارتىسىپ, اقىرى كەتىسىپ تىنعان. سودان سورىنا قاراي, ورىسپەن وداقتاسپاق بولىپ ورنى تولماس قاتەلىككە ۇرىنعان. الايدا جات جارىلقامايتىنىن ءسال كەشتەۋ تۇسىنگەن اقىلدى تەنتەك اتىنىڭ باسىن كەرى بۇرعاندا اجال قۇشقان. ورىستار ونى ءولتىرىپ قانا قويماي, باسىن كەسىپ پەتەربۋرگتەگى پاتشاسىنا جونەلتكەن. قازىر بۇل باسسۇيەك ەرميتاج ەكسپوناتتارىنىڭ تىزىمىنە ەنىپ, كۋنستكامەرانىڭ قاراڭعى قويماسىندا جاتىر.
قارت كاسپيدىڭ ارعى بەتىندەگى اۆار اعايىنداردىڭ قازاقتان وزعان جەرى – ۇلت-ازاتتىعى جولىندا اتويلاعان ارۋاقتى ارىستارىن اقتاپ الدى. جىرشى اكەسىنىڭ «وتكەنگە تاس اتپاۋ» جونىندەگى وسيەتىنە ولە-ولگەنىنشە ادال بولعان راسۋل گامزاتوۆ ءشامىل رۋحىن شات قىلۋدان شارشاعان جوق. كسرو تاريحى وقۋلىعىنا سۋرەتى باسىلىپ, جورىق جولدارىنا تەرىس تە بولسا شاعىن شولۋ جاسالعان ءشامىل بەينەسى بارىمىزگە بالا كەزدەن تانىس. امال قانشا, ەرلىگى ودان كەم ەمەس اسىل تەكتى كەنەكەڭدى ءبىز بيىك دارەجەگە كوتەرە المادىق.
قاجىمۇراتقا قايتا ورالايىق. كاۆكاز سوعىسىنىڭ سايىپقىران ساردارىنىڭ تولستوي سارالاعان سالماقتى وبرازى شارتاراپتى شارلاپ كەتتى. تەاتر ساحنالارىندا سپەكتاكلدەر قويىلدى, وپەرا بولىپ وينالدى, كينوعا اينالدى.
1930 جىلى بەرلين ستۋدياسىندا «اق الباستى», 1959 جىلى يتاليا مەن يۋگوسلاۆيا بىرىگىپ «قاجىمۇرات – اق الباستى», 1969 جىلى تۇركيادا «قاجىمۇرات» دەيتىن فيلم ءتۇسىرىلدى. بۇل كينو شەرۋىنە كەڭەس وداعى قوسىلا قويمادى.
ەستىپ-بىلۋىمىزشە, كەڭەستىك رەجيسسەرلەردىڭ ءبىرازى «قاجىمۇراتقا» قىزىعۋشىلىق تانىتقاندارىمەن, كەسىرلى ساياساتتىڭ كەدەرگىلەرىنەن سەكەمدەنىپ تەسىك بوشكەنى سۋمەن تولتىرۋعا تالپىنعان اۋمەسەردىڭ كەبىن كيگىلەرى كەلمەگەن سىڭايلى.
سوعان قاراماستان الپىسىنشى جىلداردىڭ جۋان ورتاسىندا ونەرى ورلەي باستاعان گەورگي دانەليا تاۋەكەلگە بەل بۋادى.
...كينەماتوگرافيستەردىڭ شىعارماشىلىق ۇيىندە دەمالىپ جاتقان دانەليانىڭ بولمەسىنە بىردە ايگىلى ارىپتەسى لەۆ كۋليدجانوۆ باس سۇعادى. اجىك-كۇجىك اڭگىمە ۇستىندە دانەليا دوستوەۆسكيدىڭ «قىلمىس پەن جازاسىن» قولعا العالى وتىرعانىن ايتىپ قالادى. سونى ەستي سالا كۋليدجانوۆ كۇڭىرەنىپ كەتەدى: «وي جالعان-اي, وسى روماندى تاسپالاۋ تالايدان بەرگى ارمانىم ەدى. مىنا زاماندا زارلاعانمەن سۇراعانىڭدى كىم بەرسىن. ساعان بۇيىرعان ەكەن... امال نەشىك...». ەندى دانەليا ەڭىرەسىن: «مەنىڭ ەڭ سۇيىكتى كىتابىم – تولستويدىڭ «قاجىمۇراتى». كەيىپكەرلەرى كۇندىز ويىمنان, تۇندە تۇسىمنەن شىقپايدى. باسشىلارعا بارسام «سەن ونداي ويدى باسىڭنان شىعارىپ تاستا, ويتكەنى ونى لەۆ كۋليدجانوۆ تۇسىرمەك» دەپ مەسەلىمدى قايتارىپ تاستادى».
كەنەت كۇنى تۋعانداي كۇلپىڭ قاققان كۋليدجانوۆ كۇتپەگەن ۇسىنىس جاسايدى.
– گيا, سەن ارمانداعان «قاجىمۇراتىڭدى» الا عوي دا «قىلمىس پەن جازانى» ماعان بەرە سال...
– ايتقانىڭ بولسىن, لەۆا, كانەكي, ەكىجاقتى پايدالى كەلىسىمشارتىمىزدى جۋىپ جىبەرەيىك...
كەيىن كۋليدجانوۆ «قىلمىس پەن جازانى» ءتۇسىردى, ال دانەليا دەگەنىنە جەتە المادى...
...سونىمەن قويشى, جوعارىداعىلاردى سەندىرىپ, تومەندەگىلەردى كوندىرىپ «قاجىمۇراتتىڭ» بەتىن بەرى قاراتقان دانەليا كينو ءتۇسىرۋ الدىنداعى دايىندىققا كىرىسەدى. ستسەناريدى بىلىكتى مامان ۆلاديمير وگنەۆكە جازعىزادى. اسپانداعان اتاق-داڭقىمەن, جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتاتتىعىمەن ءتۇسىرۋ توبىن قورعاپ-قورشاپ ءجۇرۋى ءۇشىن وعان راسۋل گامزاتوۆتى قوساقتاپ قويادى. كرەملدەن باستاپ كينوگەرلەر كوميتەتىنە دەيىنگى تابالدىرىقتارى تاۋدان بيىك كەڭسەلەرگە بۇزىپ-جارىپ كىرۋگە ودان ارتىق كانديداتۋرانى تابۋ قيىنداۋ ەدى. كەيبىر قارسىلىقتارعا قاراماستان قارجىسى ءبولىنىپ, «قاجىمۇرات» مەملەكەتتىك كينونىڭ جوسپارىنا ەنەدى. رەجيسسەر مەن كومەكشىلەرى داعىستاننىڭ تاۋ-تاسىن كەزىپ, اۋىلداردى ارالاپ فيلم وقيعالارى وتەتىن ورىنداردى بەلگىلەيدى. اكتەرلەردى تاڭدايدى, تاعىسىن تاعىلار.
باستى رولدەن كىمدەر دامەتپەدى دەسەڭىزشى. ءتىپتى, تەاتر مەن كينو ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكي دە ءسوز سالعان. سوندا عوي گەورگي نيكولاەۆيچتىڭ «كەشا, سەن اننا كارەنينانىڭ رولىندە ويناعىڭ كەلمەي مە؟» دەپ قالجىڭمەن قاعىتاتىنى.
گرۋزيانىڭ «ورەرە» ءانسامبلى ارقىلى وداققا كەڭىنەن تانىلىپ, سونىڭ ارقاسىندا ءبىر-ەكى كينوعا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن ۆاحتان كيكابيدزە دە ءۇمىتىن ۇكىلەپ «موسفيلم» جاققا ۇزدىگە قاراپتى. ءبىر جاعىنان باتونا گيامەن قانداستىعىن دا مالدانسا كەرەك. ىلگەرىدە ينتەرۆيۋ العانىمدا مۇنى بۋبانىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنمىن. «تولستويدىڭ اتاقتى پوۆەسىن جاستايىمنان باسىما جاستانىپ وقىدىم. ناعىز نامىستى ەر جىگىتتىڭ ەرلىگى مەن ورلىگىنە قاتتى قىزىعاتىنمىن. وبرازىن سومداۋعا سونشاما اڭسارىم اۋعانى. شاشىمدى تاقىرلاتا قىرعىزىپ, ساقال-مۇرتىمدى ءوسىرىپ ابدەن الەكتەندىم. ءار نارسەنى سىلتاۋراتىپ دانەلياعا قايتا-قايتا بارا بەرەمىن. وندا قازىرگىدەي ارالاس-قۇرالاس ەمەسپىن. بۇيىمتايىمدى ايتۋعا باتا المايمىن. ءسويتىپ ءارى-ءسارى بولىپ جۇرگەندە ماسكەۋدەگى مىقتىلاردىڭ ءفيلمدى «جاپقاندىعى» جايىندا جايسىز حابار قۇلاعىما ءتيىپ, وكىنىشتەن وزەگىم ورتەندى».
ال گ.دانەليا بولسا, كوپ ءارتىستىڭ كوكەيىن تەسكەن قاجىمۇراتتىڭ رولىنە كەڭەستىك كوريفەيلەردى ەمەس, ەگيپەتتىڭ ەرەن اكتەرى ومار ءشاريفتى شاقىرماق بولعان كورىنەدى...
قىرسىق قۇرعىردى قويساڭشى بۇل. ءىسى ىلگەرى باسقان دانەليا گوسكينونىڭ ءبىر دوكەيىن, قاسىنا راسۋل گامزاتوۆتى قوسىپ ۇيىنە قوناققا شاقىرادى. تبيليسيدەن ارنايى الدىرتقان «چا-چانىڭ» بۋىنا بوككەن الگى باسكاكوۆ دەگەن باستىق داستارقان باسىندا ءشامىل حاقىندا جاعىمسىزداۋ ءسوز قوزعايدى. سول ارادا راسۋل كوكەمىز كوتەرىلىپ كەتىپ, الگى شەنەۋنىكتىڭ يت تەرىسىن باسىنا قاپتايدى.
شىرقى بۇزىلعان سول وتىرىستان سوڭ قاپ تاۋىنىڭ قاھارمانى جايلى ءفيلمنىڭ باستالماي جاتىپ باسى كەسىلەدى. ءتۇرلى سىلتاۋ العا تارتىلادى: «قاراجات جوق, پاۆيلون جەتىسپەيدى» دەگەن سياقتى...
شىن سەبەبى ارينە سوۆەتتىك شوۆينيستىك ساياساتتىڭ بايقاماساڭ باتىپ كەتۋىڭ مۇمكىن ءتۇپسىز شىڭىراۋىندا جاتىر ەدى.
ادۋىندى اقىن اشۋعا ءمىنىپ ماسەلە شەشەتىن مىقتىلاردىڭ ءبىرازىن القىمنان العان ەكەن, ءبارىبىر ەشتەڭە ونبەپتى.
«نەگە بۇلاي بولدى؟» دەگەن عوي باياعى.
«سەندەردىڭ كينولارىڭ ەلىمىزدەگى حالىقتار دوستىعىنا كەسىرىن تيگىزەدى» دەپتى ءبىر مىقتى بەتى بۇلك ەتپەستەن.
سۇلۋ ءسوزدىڭ سۇلەيى اتانعان «بۇكىلوداقتىق تامادا»: «سوندا نە, تولستويدىڭ كەسىرى تيمەي مە؟» دەپتى تاپقىرلىق ءارى باتىلدىق تانىتىپ.
توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تالقىلاۋعا جاتپايتىن تەگەۋرىندى شەشىمىن كىم توقتاتسىن. وسىلايشا اۆاردىڭ اتىشۋلى باتىرىنا باعىشتالعان فيلم ادىلەتسىزدىكپەن بەسىگىندە تۇنشىقتىرىلدى.
...باسقا امالى قالماعان گامزاتوۆ «ولگەن» فيلم ستسەناريىنىڭ شەكەسىنە ولەڭ جازىپ قالدىرىپتى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ ءتۇيىنى مىناۋ:
«...نو پوچەمۋ, حوت تى پوگيب داۆنو,
تەبيا ەششە بويتسيا گوسكينو؟».
...تولستوي تولعاعان تاۋ قىرانىنىڭ كينوداعى تالايسىز تاعدىرى وسىلايشا وپىنىسپەن اياقتالعان بولاتىن.
