ىزدەنىس
ايگىلى كومپوزيتوردىڭ عيبراتتى ءومىر جولىنا كوز جۇگىرتسەڭىز, استە مۇقان مەن ەڭبەكتى بولە-جارىپ قاراي المايسىز. مۇقان ەسىمى مۋزىكادان بولەك, ىزدەنىس ءسوزىنىڭ سينونيمىندەي دە اسەر بەرەتىنى تەگىن ەمەس. ەڭبەك جولىن بالقاش جاعاسىنداعى تۋعان اۋىلى بورلىتوبەدە قاراپايىم ەسەپشى بولىپ باستاعان بولاشاق كومپوزيتوردىڭ ءومىرىن حالىق ونەرپازدارى سلەتىندە ءان ايتىپ شىققان جۇلدىزدى ءسات كۇرت وزگەرتەدى. وسى وقيعادان كەيىن مۇقاننىڭ ومىردەگى جولى وقىس وزگە باعىتقا بۇرىلىپ, ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا ساپار شەگەدى. ىرىكتەۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەۆگەني برۋسيلوۆسكي, مۇحتار اۋەزوۆ سىندى قازاق ونەرىنىڭ ءبىر توپ قايراتكەرى تالانت تابيعاتىن تاپ باسىپ تانىپ, جاس تالاپكەردى ءبىراۋىزدان قولداپ, ماسكەۋگە اتتاندىرادى. اعالار ءۇمىتى الدامايدى. ول كەزدە كومپوزيتور 23 جاستا ەدى. اۋەن الەمىنىڭ ەسىگىن ءوز قۇرداستارىمەن سالىستىرعاندا كەشىرەك اشقانىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن دە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزدىكسىز ىزدەنىستە بولدى. كومپوزيتوردىڭ سول ىزدەنىسىنىڭ شىڭى – ايگىلى ء«بىرجان – سارا» وپەراسىندا بەدەرلەندى.
قۇبىلىس
ءار ىسىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن مۋزىكا مايتالمانى اتاعىن ايداي الەمگە پاش ەتكەن ايگىلى وپەراعا كەلمەستەن بۇرىن تاجىريبە جيناۋ, جانر تابيعاتىن يگەرۋ ماقساتىندا بىلىكتى مامان ەۆگەني برۋسيلوۆسكيمەن بىرىگىپ «امانگەلدى» قاھارماندىق وپەراسىن جازۋعا بەل شەشە كىرىسەدى. بۇل ىزدەنىس ناتيجەسى بۇكىل قازاق ونەرىنىڭ ۇلكەن وقيعاسىنا اينالعان ء«بىرجان – سارا» ۇلتتىق كلاسسيكالىق شىعارماسىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە ىقپال ەتەدى.
«مۇقان ولەڭ جازباعانىمەن, اقىن ادام ەدى». ء«بىرجان – سارا» وپەراسىنىڭ ليبرەتتوسىن جازعان اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ تولەباەۆ ەڭبەگىنە وسىلاي باعا بەرەدى. وزگە كومپوزيتورلار سەكىلدى تەك مۋزىكاسىن عانا جازىپ, سول اۋەندى دايىن ليبرەتتومەن بىرىكتىرە سالۋ سازگەر تابيعاتىندا بولمايتىن. وپەرانىڭ ءاربىر كورىنىسىن جانىنىڭ ءبىر بولشەگىندەي ايالاپ, الپەشتەي دايىنداپتى. ءتىپتى كەيدە قاجىم جۇماليەۆتىڭ وزىنە وپەرا ليبرەتتوسىنا قاتىستى پىكىرى مەن ۇسىنىسىن دا قوسا ايتىپ, كەمشىن ءتۇسىپ جاتقان تۇستارىنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, تۇزەتىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. ياعني وپەرانىڭ ءساتتى شىعۋىنا بىردەن-ءبىر ىقپال ەتكەن كۇش – مۇقان تولەباەۆ پەن قاجىم جۇماليەۆتىڭ تۇسىنىستىك ءھام ۇيلەسىمگە قۇرىلعان ءساتتى شىعارماشىلىق وداعى بولسا, كەلەسى سەبەپ – تۋىندىعا اۆتوردىڭ ءوز جانىنان تىڭ كورىنىس, وقيعالار قوسقاندىعى. ولار – ءبىرىنشى اكتىدەگى ايتىس, ءۇشىنشى اكتىدەگى توي جانە ءتورتىنشى اكتىدەگى انالىق انانىڭ جوقتاۋى. سول كەزدەگى ونەرسۇيەر قاۋىم تاراپىنان دا, ونەرتانۋشى ماماندار تاراپىنان دا بۇل تاپقىرلىق وتە جوعارى باعالانعان. بۇدان وزگە تولەباەۆ تالانتىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – حالىق اندەرىن, سالت-ءداستۇر, جورالعىلارىن جادىندا اينىتپاي ساقتايتىن زەيىنىنىڭ كۇشتىلىگى. وسى قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ ءداستۇر مەن قۇنارعا باي قازىناسى حالقىمەن قايتا قاۋىشىپ قانا قويماي, ۇلت بولمىسىنىڭ اجىراماس ءبىر بولشەگىنە اينالا العانى.
بولمىس
ءبىر قىزىعى, مۇقان تولەباەۆ جاڭا شىعارماسى دايىن بولعاندا الدىمەن ءوزى ايتىپ كورىپ, سودان كەيىن عانا قاعازعا تۇسىرەدى ەكەن. مۋزىكاسى ميىندا ابدەن جەتىلىپ پىسپەيىنشە, سازگەر رويالىنە جاقىندامايتىن كورىنەدى. سيمفونيا بولسىن, اريا بولسىن, مەيلى قانداي اۋەن بولسا دا الدىمەن ويىندا جازىپ الىپ, ابدەن دايىن بولدى-اۋ دەگەن شاعىندا نوتاعا تۇسىرەتىندىگى دە – مۋزىكا مامانىنىڭ وزىندىك ءان جازۋ ادىسىنەن حابار بەرەدى. بىراق سوعان قاراماستان, ء«بىرجان – سارا» وپەراسى – بۇل قالىپتان شىعىپ, كومپوزيتوردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ كەلگەن جالقى شىعارماسى. وپەرا جازۋ ۇستىندە سازگەردىڭ ۇنەمى قولىنان تۇسپەيتىن كلاۆيرلەرى – چايكوۆسكيدىڭ «ەۆگەني ونەگين», «قارعانىڭ ماتكەسى», ءبوروديننىڭ «كنياز يگور» وپەرالارى ەكەنىن ءبىلۋ دە تالانت تابيعاتىن تانۋدا وزىنشە سەپتەسەدى دەپ سەنەمىز. سونداي-اق مۇقان تولەباەۆتىڭ بويىندا تەك كومپوزيتورلىق دارىن عانا ەمەس, انشىلىك, رەجيسسەرلىك, دراماتۋرگتىك تالانتى دا بولعان. وپەراداعى بارلىق پارتيالاردىڭ ورىندالۋىنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىگىنە قاراماي, تۇگەلدەي ءوزى ايتىپ, كۇللى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءرولىن دە ءتول ورىنداۋدا تاماشا ەتىپ ويناپ شىعاتىن كورىنەدى. مىنە, ءبىز بىلمەيتىن تولەباەۆ تابيعاتى وسىنداي ەدى.
وپىنىس
ءبىر وكىنىشتىسى, شىعارماشىلىعى شارىقتاۋ شىڭعا كوتەرىلگەن شاعىندا ءومىرىنىڭ تىم كەلتە قايىرىلعانى. كومپوزيتورلار وداعىن باسقارىپ جۇرگەن جىلدارى قازاقتىڭ كەسەك تۇلعالى كومپوزيتورى نەبارى 48 جاسقا قاراعان شاعىندا باقيعا اتتاندى. بۇل – 1960 جىلدىڭ 2 ءساۋىرى بولاتىن. اۋەن الەمى سولاي قاپىدا قارا جامىلدى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا سازگەر «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» وپەراسىن جازۋدى قولعا الادى. الايدا مەزگىلسىز اجال جەتىپ, ول جۇمىسىن اياقتاپ ۇلگەرمەيدى. قيالداعى دۇنيە ارمان كۇيىندە ءسويتىپ شورت ۇزىلەدى. كومپوزيتوردىڭ قازاسىنا قاتىستى بۇگىندە ەكىۇشتى پىكىرلەر كوپ ايتىلادى. اۋەلگى سالدار, ارينە, سوعىس دالاسىندا جابىسقان سىرقاتپەن بايلانىستىرىلادى. بىرەۋلەر كولىك اپاتىنان ۇشىراپ, ماڭگىلىك تىنىس تاۋىپتى دەسە, تاعى بىرەۋلەر قاستاندىقتىڭ قۇربانى بولعاندىعىن ايتىپ قالادى. قالاي دەسەك تە, قازاقتىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن قايتالانباس جاۋھارلارىمەن بايىتقان كومپوزيتوردىڭ جۇمباق قازاسىنىڭ سىرى تەك ءبىر اللاعا عانا ايان. ال ولمەيتىن ونەرى – ۇلتتىڭ ماڭگىلىك مۇراسى.
