– سىرىم اعا, قازاقتا «تۇلپاردىڭ تۇياعى», «جاقسىنىڭ كوزى», «جاقسىنىڭ جالعاسى» دەگەن بار. سول ارنادان تارتىپ سۇراساق, اۋەلگى اڭگىمەنى اقىننىڭ شىققان تەگى, وسكەن ورتاسى, ۇستازدارى حاقىندا باستاعانىمىز ءجون شىعار.
– اۋەلى ارنايى ىزدەپ كەلگەندەرىڭىز ءۇشىن راحمەت! ءبىزدىڭ ارعى بابامىز قارا اتا كەزىندە اقساق تەمىردىڭ قورعاۋشىسى بولىپتى. بابامىز مۇسابەك قالداربەك ۇلى قوقان حاندىعىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باتىرى. اعايىندى مۇسابەك باتىر مەن ساپاق داتقا ءحىح عاسىردا ورداباسى جەرىندە ءومىر سۇرگەن, ەل اۋزىندا قالعان ەرەن تۇلعالار. ساپاق بي شەشەندىگىمەن كوزگە تۇسكەن, ەل اراسىنداعى داۋ-دامايلاردى ءادىل شەشەتىندىگىمەن اتى اڭىز بولىپ ساقتالعان. ءتىپتى, وسى اعايىندى كىسىلەر جونىندە ەلىمىزگە تانىمال اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار بىرقاتار ەڭبەكتەر جازدى. جىر دۇلدۇلدەرىنىڭ ءبىرى مايلىقوجانىڭ «داتقالار تۋرالى» تولعاۋىندا مۇسابەك باتىر تۋرالى تاراۋ بار. اكەمىز مۇسىرەپ سول كىسىنىڭ نەمەرەسى. ال مۇسىرەپتىڭ اكەسى ءجۇسىپ اقىن بولعان. تەگىنە تارتپاي تۇرا السىن با, اكەمىز ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ءوز قاراجاتىنا تانك جاساتىپ, جەڭىسكە ۇلەس قوسقان. سوندا اكەمىز 6 بۇزاۋلى سيىرىن ساتىپتى. اكەمىز سۇڭعاق بويلى, قاراتورى كىسى ەدى. ماقتا وسىرۋدەن رەكورد جاساپ, ءار گەكتاردان 42 تسەنتنەردەن ءونىم جيناعانى ءۇشىن قازاق كسر-ىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىنا يە بولدى. 1955 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنە قاتىستى. ءالى ەسىمدە, اكەمىز ماقتا جيەگىنە قاۋىن-قاربىز ەگەتىن. سول قاۋىن-قاربىزدى ارىستاعى بالالار ۇيىنە اربامەن اپارىپ بەرەتىن. جالپى, اكەمىز جومارتتىعىمەن تانىلعان جان. مىنە, وسىنداي تەكتى تۇلعالاردان تاراعان قوسجان اعانىڭ اسىل كەۋدەسىنە جىر جاۋھارى ۇيالاعان شىعار.
– جاقسى ايتتىڭىز. ەندى سول ءبىر كەلبەتى كومەسكى تارتقان جىلدارعا ويىسساق. قوسجان اعا نەگىزىنەن بالالار اقىنى ەدى عوي. بالا قوسجان قانداي ەدى؟
– بۇل ەندى سارىتاپ ساعىنىشىمدى قوزداتار اۋىر سۇراق. دەگەنمەن ايتىپ كورەيىن. وتباسىمىز ارىس اۋدانى, «بىرلىك» كەڭشارى, كولتوعان دەگەن جەردە تۇردى. ءبىزدىڭ ۇلكەنىمىز گۇلبالا. ول كەڭشاردا زۆەنو جەتەكشىسى بولدى. گۇلبالادان كەيىن قوسجان دۇنيەگە كەلەدى. اراعا 21 جىل سالىپ ومىرگە مەن كەلىپپىن. اباي دەگەن ءىنىم بار. قوسجان 1932 جىلى 9 قاڭتاردا دۇنيەگە كەلگەن. ەسىمدى جيعاندا ول ەرەسەك ازامات ەدى. مەنى قاسىنان تاستامايتىن. كەڭشار باسشىلارى ونى كەڭسەسىنە ءجيى شاقىرادى. قاسىندا قوقىرايىپ وتىرامىن. تۇندە ول مەنى باۋىرىنا الىپ جاتادى. اعانىڭ ءبىر قاسيەتى ىشىندەگىنى ايتقىزباي بىلەتىن. وتىرىك ايتقان جاندى ۇناتپادى. مۇندايدا ول بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, وتىرىك ايتقان ادامدى تيىپ تاستاۋشى ەدى.
ءالى ەسىمدە. 1955 جىل بولاتىن. ءبىز وندا 5 سىنىپ وقۋشىلارى ماقتالىقتا جۇرگەنبىز. ءبىر كەزدە وقۋشىلار الدەنەگە ءۇيىرىلىپ, توپتاسا قالدى. «نە بولدى ەكەن؟» دەپ بالالار جينالعان جەرگە مەن دە جەتتىم. سويتسەم, الماتىدان اعام كەلىپتى. ول ماقتالىققا مەنى ىزدەپ كەلىپ تۇرعان بەتى ەكەن. اعامنىڭ جۇزىندە الاۋلاعان قۋانىش تابى بار. سويتسەك, باسپادان «الاۋ» اتتى جاڭا جيناعى شىعىپتى. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «قوس قاناتىم سىرىم مەن ابايعا!» دەپ قولتاڭبا قالدىرىپتى. سونداعى مەنىڭ قۋانىشىمدى كورسەڭىز. «اعاتايىمنىڭ جاڭا كىتابى شىقتى» دەپ ماقتالىقتاعى سىنىپتاستارىمدى تۇگەل ارالاپ شىقتىم. ۇستازدارىما كورسەتتىم. ماقتا تەرە ءجۇرىپ تە كىتاپتى پاراقتاپ كورەمىن, وتىرىپ الىپ تا قارايمىن. نە كەرەك, بۇل مەن ءۇشىن ەڭ باقىتتى كۇن بولدى. كەشكە ماقتا تەرىمنەن ۇيگە كەلسەم, قوسجان اعا جۋىنىپ جاتىر ەكەن. مەنى كورىپ «كىتابىڭ قايدا؟» دەپ سۇرادى. قوينىمنان كىتاپتى سۋىرىپ الىپ كورسەتتىم. اعامنىڭ ءتۇرى ءسال قوشقىلدانىپ كەتكەندەي. سويتسەم, اعاي-اپايلارىمىزعا, سىنىپتاستارىمىزعا قوينىمنان كىتاپتى سۋىرا-سۋىرا مۇقاباسىن مايىستىرىپ الىپپىن. بىراق, قاباعى تەز جادىرادى. «بارلىعى كورىپتى عوي», دەپ قۋاندى.
قوسجان اعا كەڭ ماڭدايلى, قىر مۇرىندى, بويى ورتادان جوعارى, سىر-سىمباتى وزىنە جاراسقان جىگىت ەدى. كۇزدە ۇستىنە سۇر ماكەنتوج, باسىنا شلياپا كيىپ جۇرەتىن. ونى كورگەندەر قوعاداي جاپىرىلىپ سالەم بەرىپ جاتۋشى ەدى. ويتكەنى, ونىڭ سىرت كەلبەتى سىرباز ادامداردىكىندەي جاراسىمدى بولاتىن.
اۋىلعا كەلگەندە بورجارداعى وزەن جاعاسىندا سەرۋەندەپ, بالىق اۋلاعاندى ۇناتاتىن. كوكيىرىمنىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىپ كەتكەندە قاشان شىققانشا جانىم قالماي قورقاقتاپ وتىراتىنىم ەسىمدە قالىپتى. ول وقۋدا جۇرگەندە دە, الماتىدا قىزمەت ىستەگەندە دە اۋىلعا ءجيى اتباسىن بۇرىپ تۇردى. سوندا توپ بالا قاسىنان قالمايتىنبىز. بالالاردى جاقسى كوردى. كەيدە اۋىل بالالارىن جيناپ, يت توبەلەستىرۋشى ەدى. مۇنىسى بىزگە تىم قىزىقتى كورىنەتىن.
تاعى دا ءبىر ەسىمدە قالعانى, بىردە اۋىلعا بەلگىلى اقىن نارتاي بەكەجانوۆ كەلدى. قوسجان اقىن الدىندا ولەڭ وقىدى. نارتاي اقىن باتاسىن بەردى. كەيىننەن اعام: «ماعان باتانى نارتاي بەكەجانوۆ پەن قاسىم امانجولوۆ بەرگەن» دەپ وتىرۋشى ەدى.
– اعاڭىز ەڭبەككە تىم ەرتە ارالاستى ەمەس پە؟ بۇل ونىڭ ەڭبەكقورلىعىنان با الدە ۋاقىت تالابى سولاي ما ەدى؟
– «ەكەۋى دە ەدى» دەسەم,ءسىرا, جاڭىلىسپاسپىن. 1946 جىلى ول «بىرلىك» جەتىجىلدىق مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ شىمكەنتتەگى ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا وقۋعا قابىلدانادى. بۇل كەزدە ول نەبارى 14 جاستا ەكەن. 1948 جىلى ءوزى وقىعان مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورنالاسقان. سوندا 16 جاسىندا مۇعالىم بولىپ جۇمىسىن باستاپ وتىر عوي. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي ونى ارىس اۋداندىق وقۋ بولىمىنە ينسپەكتور ەتىپ جوعارىلاتىپتى. ارتىنشا وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لاۋازىمىنا كوتەرىلەدى. ال اۋداندىق «سوتسياليستىك جول» گازەتىنە رەداكتور بولىپ تاعايىندالعاندا 22 جاستا.
1952 جىلى اعا ارىس قالاسىندا تولەباي ىسقاباەۆ دەگەن №22 مەكتەپتىڭ وقۋشىسىمەن كورشى وتىرادى. سول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, ادەبيەت ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى دۇيسەنباي ەلىباەۆ بىردە ونى رەداكتسياعا ەرتىپ بارادى. اعا سول كەزدە گازەتتە جاۋاپتى حاتشى ەكەن. «وسى تانىستىقتان سوڭ ولەڭدەرىم اۋداندىق گازەتتە ءجيى جاريالاناتىن بولدى» دەپ ەسكە الادى ول. تولەبايدىڭ ەستەلىگى بويىنشا, قوسجان اعام بەكەن ابدىرازاقوۆ, قۇرال تۇڭعىشباەۆ, سەيدالى شوپاقوۆ جانە تولەباي ىسقاباەۆتىڭ اقىندىق جولعا تۇسۋىنە بىردەن-ءبىر ىقپالشى ادام. سول تولەباي كەيىننەن اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, ارىس قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. كوكەم اۋداندىق گازەتتە ءۇش جىل رەداكتور بولعان سوڭ بەكەن ابدىرازاقوۆ ەكەۋى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا بىرگە اتتانادى. سوندا №13 مەكتەپ-ينتەرناتتا وقيتىن ۇلى قانات پەن قىزى جاناتقا قارايلاي ءجۇرۋدى تولەبايعا تابىستاعان ەكەن.ۋنيۆەرسيتەتتە ول بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ومىربەك جولداسبەكوۆ جانە «ماقتاارال» گازەتىندە 20 جىل رەداكتور بولعان كەنجەباي بوگەنباەۆپەن بىرگە وقىعان. 1964 جىلى ارىس اۋدانىنىڭ ورنىنا بوگەن اۋدانى قۇرىلادى. جاڭادان اشىلعان «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىنە پايىز كادەەۆ رەداكتور بولىپ كەلەدى. پايىز اعا تولەبايدى اۋداندىق گازەتكە قىزمەتكە شاقىرادى. ارتىنشا جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىنە كوتەرگەن. ال پايىز اعا كەيىننەن وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنە اۋىستى. باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولدى.
– سول پايىز اعاڭىز گازەت جانىنان قوسجان مۇسىرەپوۆ اتىنداعى ادەبيەت, ونەر بىرلەستىگىن اشتى ەمەس پە؟
– ءيا, سولاي. بۇل 1967 جىل بولاتىن. بىرلەستىكتە پوەزيا, پروزا, كوركەم اۋدارما, حالىق تالانتتارى مەن مۋزىكا, دراماتۋرگيا, سىن جانە بيبليوگرافيا ۇيىرمەلەرى بولدى. رەسپۋبليكاعا تانىمال اقىندار كاماردين بەكتۇرسىن ۇلى, نارماحان بەگالى ۇلى, كارىم اينابەكوۆ, دۇيسەنحان ناقىموۆ, تورەگەلدى تۇياقباەۆ, گۇلزاكيرا ابىلداەۆا وسى بىرلەستىك اياسىنان شىعىپ, ونەر ولكەسىندە بيىكتەرگە سامعادى. كەيىن گازەت «ورداباسى وتتارى» اتاندى. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, حالىقارالىق ك.سيمونوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى, ارقالى اقىن نارماحان بەگالى ۇلى ادەبي بىرلەستىكتى ءساتتى سۇيرەلەدى. بىرلەستىك مۇشەلەرى قازاقستانداعى تۇڭعىش اقىندار اللەياسىن جاسادى. تەمىرلان سەلوسىندا بىرنەشە رەت حالىقارالىق اقىندار ايتىسى دۇركىرەپ ءوتتى. مۇنىڭ بارلىعى دا قوسجان اقىنعا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت دەپ بىلەمىن.
– قوسجان مۇسىرەپوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولىن سىزدەن ارتىق بىلەتىن جان جوق شىعار. وسى جاعىنا كەڭىرەك توقتالساڭىز.
– 1959 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ ول «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان»), «جەتىسۋ» گازەتتەرى مەن «مادەنيەت جانە تۇرمىس» (قازىرگى «پاراسات») جۋرنالىندا قىزمەت ىستەدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە اعانىڭ ۇستىنەن ارىز تۇسەدى. سوندا «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى مۇسا دىنىشەۆ «اۋىل ءومىرى» اتتى جاڭا ءبولىم اشىپ, اعامدى قىزمەتكە العانى بار. «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى مەن «ادەبيەت جانە يسكۋستۆو» (قازىرگى «جۇلدىز») جۋرنالىندا ولەڭدەرى ءجيى شىعىپ تۇرعان. مەرزىمدى باسىلىمداردا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, شىعارماشىلىقپەن ۇزبەي اينالىستى. «مەنىڭ انام-دارىگەر», «كىم باتىر؟», «ارمان لەبى», «مەنىڭ قارىنداسىم», «جالىن», «الاۋ», «دوس جۇرەگى», «گۇلجازيرانىڭ اۋىلى», «راۋشان» اتتى ولەڭدەر جيناعى جارىق كوردى. ونىڭ جازعان نوۆەللالارىن قاتارلاستارى ماقتاۋشى ەدى. قوسەكەڭنىڭ كوپتەگەن ولەڭىنە ءان جازىلدى. ء«جاميلا, جاڭىلما», «كومسومول ءانى», «جايقالتا جەلەك تاقشى, تۋعان ولكە», «جاس سپورتشىلار مارشى», «وكتيابرياتتار ءانى», باسقا دا ولەڭدەرىنە ءان جازىلدى. «باقىتتىمىن, قۇربىلار» اتتى ولەڭىنە قازاقتىڭ ءبىرتۋار كومپوزيتورى ءشامشى قالداياقوۆ ءان شىعاردى. اقىن ءارى سازگەر اكىم ىسقاق اعانىڭ ء«ومىر سەنى سۇيەمىن» ولەڭىنە ءان جازدى. ء«بىز كوڭىلدى ۇلانبىز» دەگەن تاعى ءبىر انگە ارنالعان ولەڭى بار. اۋەنىن شىعارعان يبراگيم نۇسىپباەۆ. اعام ءابىلدا تاجىباەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, سادىقبەك ادامبەكوۆ, شونا سماحان ۇلى, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قايرات جۇماعاليەۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاستى.
قۇدايعا شۇكىر, بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىندا قوسجان مۇسىرەپوۆ اتىندا ەكى مەكتەپ بار. ونىڭ ءبىرى ارىس قالاسىنداعى بۇرىن ءوزى ەڭبەك ەتكەن مەكتەپ. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ماقتاارال اۋدانى, جاڭا جول اۋىل وكرۋگىندەگى جەڭىس اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە اقىن اتى بەرىلدى. مەكتەپ الدىنا مەنىڭ دەمەۋشىلىگىممەن اقىننىڭ ءبيۋستى قويىلدى.
– ارمانسىز ادام بولمايدى... ەندىگى جوسپارىڭىز قانداي؟
– كوپ ۋاقىتتان بەرى قوسجان مۇسىرەپوۆتىڭ بىردە-ءبىر جيناعى جارىق كورگەن جوق. 2016 جىلى كوكەمنىڭ كوزى جانات مۇسىرەپوۆا مەن جيەندەرى رۋسلان, ەربول ابدۋحمانوۆتاردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ء«نۇرسات» باسپاسىنان «ارمانىم ەدىڭ» اتتى جيناعى جارىققا شىقتى. تارالىمى 500 دانا عانا. شىركىن, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ولەڭدەرى قايتا باسىلىپ شىقسا دەيمىن.
اعامدى ويلاعاندا مەنىڭ ەسىمە پاريجگە اسىققان بالا رەمبو تۇسەدى. ول ون توعىز جاسىندا-اق ولەڭ جازۋدى قويىپ كەتىپتى. بىراق وسى جاسىنا دەيىن جازعان ولەڭدەرىمەن-اق الەمدىك اقىنداردىڭ اراسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان. ارتىعالي ىبىراەۆ دەگەن اقىن نەبارى 21 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. تاشكەننەن الماتىعا القىنا جەتكەن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ دە عۇمىرى قىسقا بولدى. مۇقاعالي دا ۇزاق جاسادى دەي المايمىز. ال كوكەم شە, كوكەم, نەبارى 35 جاسىندا توپىراق تومپايتتى. جانى نازىك سىرشىل اقىن جۇرەگىنىڭ قۇپياسىنا كىم تەرەڭ بويلاي العان. ءبىر ولەڭىن «ۋاقىت سويلەيدى اسقاق ار اتىمەن!» دەپ باستاعان ەدى. ۋاقىت اسقاق ار اتىمەن سويلەسە, مەنىڭ كوكەمنىڭ دە اتى ۇمىتىلماس. سونى ءۇمىتىمنىڭ ءجىبى ەتىپ جالعاپ, عۇمىر كەشىپ كەلەمىن...
اڭگىمەلەسكەن
سابىربەك ولجاباي,
جۋرناليست, ارنايى «ەgemen Qazaqstan» ءۇشىن
تۇركىستان وبلىسى
