تاۋەلسىزدىك العالى بەرى مەملەكەت تاراپىنان سوت سالاسىنا بارىنشا قولداۋ مەن قامقورلىق جاسالىپ كەلەدى. جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار مەن وزگەرىستەر قانشاما! سوعان قاراماستان, سوتتاردىڭ جۇمىسى ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيدى, جۇرتشىلىقتىڭ وعان دەگەن سەنىمى تومەن. نەگە؟ مۇنىڭ قانداي دا ءبىر سەبەبى بار ما؟ دەگەن سۇراق كوپشىلىكتى مازالايتىنىن ەستىپ ءجۇرمىز.
تاۋەلسىزدىك العالى بەرى مەملەكەت تاراپىنان سوت سالاسىنا بارىنشا قولداۋ مەن قامقورلىق جاسالىپ كەلەدى. جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار مەن وزگەرىستەر قانشاما! سوعان قاراماستان, سوتتاردىڭ جۇمىسى ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيدى, جۇرتشىلىقتىڭ وعان دەگەن سەنىمى تومەن. نەگە؟ مۇنىڭ قانداي دا ءبىر سەبەبى بار ما؟ دەگەن سۇراق كوپشىلىكتى مازالايتىنىن ەستىپ ءجۇرمىز.
اتا زاڭىمىزدا ايتىلعانداي, بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى سانالاتىن سوت جۇيەسى – ەلىمىزدە ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعى ساقتالۋىنىڭ, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن دامۋدىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. سونداي كەپىلدىك پەن ادىلەتتىلىك بولعاندا عانا قوعام دامىپ, وركەندەيدى.
سوت جۇيەسىندەگى نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش, باستى تۇلعا سۋديا بولىپ تابىلادى. سوڭعى كەزدەرى سوت سالاسىنا قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن سىن-ەسكەرتپە, كەمشىلىك, كوڭىل تولماۋشىلىق, ءتىپتى تىيىلماي كەلە جاتقان پاراقورلىق پەن سىبايلاستىق فاكتىلەرى دە وسى سۋديانىڭ جۇمىسىنا, ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى بولىپ وتىر. ارينە, سىبايلاستىق پەن پاراقورلىق, تامىر-تانىستىق تەك سوت جۇيەسىنە عانا ءتان دەۋدەن اۋلاقپىز. ول – بۇكىل قوعامدى جايلاپ وتىرعان دەرت. ايتسە دە ونىڭ سوت سالاسىنداعى زارداپ-زالالى اۋىر. ويتكەنى, مۇندا ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى قورعالىپ, تاعدىر تالايى شەشىلەدى.
قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا بۇگىندە ەلىمىزدە سۋديالىققا ۇمىتكەرلەر بارىنشا قاتاڭ تاڭداۋ, ىرىكتەۋدەن, بىرنەشە ساتىلى سۇزگىدەن وتكىزىلەدى. سوعان قاراماستان ونىڭ قاتارىنا كەيبىر جانى مەن ارى تازا ەمەس, سۋىق قولدى ادامداردىڭ ءوتىپ كەتىپ, وندايلار ارتىنان سىبايلاستىق جانە پاراقورلىق سياقتى قىلمىستىق ارەكەتىمەن اشكەرە بولىپ, «ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاقتىڭ شىرىتەتىنىندەي» بۇكىل سالانىڭ اتىنا كىر كەلتىرىپ, داق ءتۇسىرىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى تاڭداۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن ءالى دە قاتاڭداتىپ, ونىڭ ەڭ سوڭعى ساتىسى سانالاتىن جوعارعى سوت كەڭەسى قازىرگىدەي نەگىزىنەن قوعامدىق سيپاتتا ەمەس, كادىمگى شتاتتىق نەگىزدە قۇرىلىپ, ول كەڭەستى تاۋەلسىز, ەشكىمگە بۇرا تارتپايتىن تۋراشىل, زەينەتتىك دەمالىستاعى سۋديالار مەن پروكۋرورلار, باسقا دا تاجىريبەلى زاڭگەرلەردەن جاساقتاسا دۇرىس بولار ەدى. وعان, ءتىپتى, جوعارعى سوتتىڭ ىقپالى جۇرمەيتىندەي بولۋى كەرەك. سونداي-اق, جوعارعى سوت كەڭەسى توراعاسى قىزمەتىنە دە ەلگە, حالىققا تانىمال, بەدەلدى, تۋرالىقتان تايمايتىن, زەردەلى دە زەيىندى ازامات سايلانعانى ءجون.
ال, جوعارعى سوت كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەردىڭ ءداستۇر-تاجىريبەسىندەي سۋديانى تاڭداۋ ىسىنەن تىس بولىپ, تەك سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋمەن عانا اينالىسۋى ءتيىس. سوت تورەلىگى مەن كادر تاڭداۋ ءىسى ءبىر جەردەن شەشىلگەندە ادىلدىك تارازىسىنىڭ تەڭ بولىپ, جاعدايدىڭ وڭالىپ كەتكەنىن كورگەنىمىز جوق. ولاي بولسا, ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقانىنداي سۋديالىققا ءۇمىتكەرلەردى ىرىكتەپ, شەشۋ قۇزىرەتى تۇبەگەيلى جوعارعى سوت كەڭەسىنە جۇكتەلگەنى ءجون بولار ەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ سۋديانىڭ ارى مەن جانىنىڭ تازا بولۋى كەرەكتىگىن, سوت جۇيەسىنىڭ حالىق الدىنداعى ابىرويى مەن بەدەلى, جۇمىسىنىڭ ساپاسى مەن دەڭگەيى سۋديانىڭ بىلىكتىلىگىنە, پاراسات-پايىمىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. ول بۇل ماسەلەنى سۋديالاردىڭ سوڭعى ەكى سەزىندە, جىل سايىنعى جولداۋلارىندا, سوتتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى باسقا دا ءسويلەگەن سوزدەرىندە نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس.
بۇل ورايدا, ەلباسىمىزدىڭ سۋديالاردىڭ IV سەزىندە سويلەگەن سوزىندە: «قوعامدا فەميداعا دەگەن جۇرتشىلىقتىڭ سەنىمى ءالى دە تومەن. سوت سالاسىنداعى كەلەڭسىزدىك, بىلىق-شىلىق تىيىلماي وتىر. سۋديانىڭ جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا, ونىڭ مورالدىق بەت-بەينەسىنە دەگەن كوڭىل تولماۋشىلىق جەتىپ ارتىلادى», – دەپ ايتقانى ەسكە تۇسەدى.
وسى سياقتى, پرەزيدەنت رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ وتكەن V سەزىندە سوت سالاسىنداعى ەڭ وزەكتى دەگەن التى ماسەلەنى كوتەرىپ, ولاردى تومەندەگىشە سانامالاپ كورسەتىپ بەردى:
«ءبىرىنشىسى – بۇل سوت كورپۋسىنا ادال ەمەس ادامداردىڭ كەلۋ جاعدايلارى. سۋديا كادرلارىن ىرىكتەۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى – ءبىرشاما كۇردەلى ەلەۋىش بولعانىمەن, سۋديا قوعامداستىعى ءوزىن كەزدەيسوق ادامداردان تولىقتاي قورشاي الماي وتىر.
ال ادال جانە ەڭ باستىسى, ساتىلمايتىن سوت بيلىگىنىڭ بولۋى ەلدىڭ بۇكىل قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ ساپالى جۇمىسىنىڭ مىندەتتى شارتى بولىپ تابىلادى.
ەكىنشى ماسەلە – بۇل جەكەلەگەن سۋديالاردىڭ جەتكىلىكسىز كاسىبي دەڭگەيى مەن مورالدىق-ەتيكالىق بەت-بەينەسى.
ءۇشىنشى ماسەلە – بۇل سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋدىڭ ساپاسىنا كوڭىل تولماۋشىلىق پەن كىنارات قويۋدىڭ بار ەكەنى. بۇل جەردە اڭگىمە سوت سالاسىنداعى بىلىق-شىلىق, سوتتىڭ قاتەلىكتەرى, ءتىپتى كەي رەتتە زاڭنامانى بۇزۋ جاعدايلارىنىڭ ۇشىراساتىنى تۋرالى بولىپ وتىر.
ءتورتىنشى ماسەلە – سوت ءوندىرىسىنىڭ جەتكىلىكتى تۇردە جەتىلمەگەندىگى جونىندە. قازاقستاندىق سوتتىڭ ادىلەتتىلىگى وسىعان بايلانىستى بولماق.
بەسىنشى ماسەلە – سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ دەڭگەيى مەن ساپاسى جايىندا. سوت بيلىگىنىڭ بەدەلى مەن ىقپالدىلىعى تىكەلەي وسىعان بايلانىستى.
التىنشى ماسەلە – زاڭنامانىڭ جاي-كۇيىندە جاتىر. سوت داۋلارىن تۋعىزاتىن سەبەپتەردىڭ ءبىرى – قولدانىستاعى قۇقىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرى بولىپ تابىلادى», – دەدى.
قاراپ وتىرساق, كوتەرىلگەن التى ءماسەلەنىڭ تەڭ جارتىسى, ياعني ۇشەۋى سۋديانىڭ جەكە تۇلعاسىنا قاتىستى ەكەن. دەمەك, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, سوت جۇيەسىن جوندەۋ ءۇشىن ونداعى ادام فاكتورىنا, سۋديانىڭ ءرولى مەن قىزمەتىنە جەتە ءمان بەرىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن دە, مارتەبەسىن دە كوتەرۋ قاجەت.
ماسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 79-باپ, 2-تارماعىندا: «رەسپۋبليكانىڭ جيىرما بەس جاسقا تولعان, جوعارى زاڭ ءبىلىمى, زاڭ ماماندىعى بويىنشا كەمىندە ەكى جىل جۇمىس ستاجى بار جانە بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرعان ازاماتتارى سۋديا بولا الادى» دەپ كورسەتىلگەن. وسىعان بايلانىستى سۋديالاردان جانە جۇرتشىلىق تاراپىنان تالايدان وسى باپقا وزگەرىس ەنگىزىپ, تومەنگى جاس مولشەرىن 30-عا كوتەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتىلىپ كەلەدى. (بۇل ماسەلەنى كەزىندە مەن رەسپۋبليكا سۋديالار وداعىنىڭ توراعاسى رەتىندە IV سەزدە كوتەرگەنمىن. ونى دەلەگاتتاردىڭ كوپشىلىگى قولداعان). وكىنىشكە قاراي, تياناقتى شەشىمىن تاپقان جوق. ولاي دەيتىنىمىز, 22-23 جاسىندا وقۋ ءبىتىرىپ, نەبارى 2-3 جىل قىزمەت جاساعان ازامات, قىسقا ۋاقىت ىشىندە وڭ-سولىن تانىپ ۇلگەرمەيدى. ءتىپتى, ۇزدىك وقىپ, ءبىلىم العان كۇننىڭ وزىندە, وعان ومىرلىك ءتاجىريبە جەتىسپەيدى. مۇنىڭ اقىرى كەيدە البىرتتىقپەن, جاستىقپەن شالاعاي دا اسىعىس ۇكىم شىعارۋ, الدەبىرەۋدىڭ تاعدىرىنا اۋىر سوققى تيگىزىپ, ورنى تولماس وكىنىشكە, قاتەلىككە اپارىپ سوقتىرىپ جاتادى. ال, وتىز جاستا قانشا ايتقانمەن ادام اقىل توقتاتىپ, ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتاپ قالادى. مۇنداي تالاپ ءبىر جاعىنان ومىردە كورىپ جۇرگەنىمىزدەي كەيبىر شەندى-شەكپەندىلەر مەن قالتالىلاردىڭ شالا-شارپى وقۋ ءبىتىرىپ, ءتيىپ-قاشىپ جۇمىس ىستەگەن, بويى كەلگەنمەن ويى كەلمەيتىن دۇمبىلەز بالالارىن «25 جاسقا تولدى عوي», دەپ تامىر-تانىستىقپەن سۋديالىققا تىقپالاۋىنا از دا بولسا شەكتەۋ قويادى. سەزدە ايتىلعان ۇسىنىس بويىنشا تومەنگى شەگى 30 جاسقا كوتەرىلمەگەنىمەن, تاجىريبەسى مول بىلىكتى سۋديالاردىڭ جەتپىس جاسقا دەيىن قىزمەت ەتۋىنە بولادى دەگەن وزگەرىس ەنگىزىلدى. بىراق, بۇل وزگەرىستىڭ ازىرگە جۇزەگە اسىرىلۋى ماردىمسىز. ورىندالۋى جوقتىڭ قاسى. رەسپۋبليكا كولەمىندە ونداي تاجىريبەلى, ءوز سالاسىنىڭ بىلگىر مامانى بولعان, دەنساۋلىقتارى جارامدى قانشاما سۋديا شەتقاقپاي بولىپ زەينەتتىك دەمالىستا ءجۇر. ىستەردىڭ ساپالى جۇرگىزىلۋىنە, جالپى سوت جۇيەسىنىڭ ءيميدجىن كوتەرۋگە, كەيىنگى تولقىن سۋديالاردى ۇيرەتىپ, تاربيەلەۋگە ولاردىڭ كوپ كومەگى تيەر ەدى. وكىنىشكە قاراي, 2010 جىلى اسىعىستىقپەن كوپتەگەن تاجىريبەلى سۋديالار قىسقارتۋعا ۇشىراپ, ودان سالانىڭ جۇمىسىنا كادىمگىدەي نۇقسان كەلگەنى كوپشىلىككە ءمالىم.
الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان, وركەنيەتتى ەلدەرىندە قۇقىق قورعاۋ ورىندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. وزدەرىنىڭ ساياسي تۇراقتىلىق, عالامات ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىمەن الەمدى تاڭداندىرىپ, «ازيانىڭ جولبارىستارى» اتانىپ وتىرعان سينگاپۋر, مالايزيا, تايۆان, گونكونگ جانە وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىندە سۋديالاردىڭ قوعامداعى مارتەبەسى ايقىندالىپ, جوعارى دەڭگەيگە قويىلعان. مىسالى, سينگاپۋردا سۋديالاردىڭ جىلىنا الاتىن جالاقىلارى 1 ميلليون دوللارعا دەيىن وسىرىلگەن. سوندىقتان ولاردا سۋديانىڭ پارا الۋى دەگەن تۇسىنىك جوق. الگىندەي جالاقى الىپ, بارلىق جاعداي جاسالىنعان ءاربىر سۋديا مۇنداي ارتىقشىلىقتاردان ايىرىلىپ, ابىرويى ايرانداي توگىلمەس ءۇشىن بارىن سالىپ جۇمىس ىستەپ, ادال قىزمەت ەتۋگە ۇمتىلادى.
ەندەشە, مەملەكەت باسشىسى ءبىر كەزدە «ارزان سوت قىمباتقا تۇسەدى» دەپ ايتقانداي, قالىپتاسقان احۋال بىزدە دە سۋديالاردىڭ جالاقىسىن, ماتەريالدىق جاعدايىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەتتىگىن مەڭزەيدى.
ايتقانداي-اق, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ تاياۋدا وتكەن سەزىندە سويلەگەن سوزىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ – جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ شارالارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە توقتالا وتىرىپ, «ول وسى تابىس ەسەبىنەن وتباسىن اسىراۋى قاجەت. سوندا وعان قارابەت بولىپ, ءومىر بويى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا جۇمىس ىستەۋدەن ايىرىلۋدىڭ قاجەتى قانشا. بۇل ءبىزدىڭ ورتاق ءىسىمىز», – دەگەندى ايتتى.
ارينە «تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار» دەمەكشى, سۋديالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋمەن قاتار, ولاردىڭ زاڭ الدىنداعى, حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن دە كۇشەيتۋ كەرەك. زاڭسىزدىققا جول بەرگەن, پارا العان, اۋىر قىلمىستار جاساعان سۋديالار باسقالاردان گورى قاتاڭ جازالانۋى ءتيىس.
بىزدە بۇگىندە اۋداندىق سوتتان باستاپ, جوعارعى سوتقا دەيىن بارلىعى دەرلىكتەي ساۋلەتتى دە, ءساندى عيماراتتارعا كوشىرىلىپ, سۋديالاردىڭ جۇمىس ىستەۋلەرىنە بارلىق جاعدايلار جاسالىنعان, ولاردىڭ جۇمىس ورىندارى كومپيۋتەرمەن, ينتەرنەت جەلىسىمەن, باسقا دا اۆتوماتتى جۇيەلەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەنى بەلگىلى. سولاي بولا تۇرا سۋديالار وزدەرىنە بولىنگەن ىستەردى دەر كەزىندە قاراپ ۇلگەرە الماي جاتادى. نەگە؟ ويتكەنى, جۇكتەمە شەكتەن تىس اۋىر. ماسەلەن, كەيىنگى ءبىر مالىمەت-دەرەكتەر بويىنشا استانا, الماتى جانە قاراعاندى, شىمكەنت سياقتى ءىرى قالالاردا ءاربىر سۋديانىڭ اي سايىنعى جۇكتەمەسى 150 ىستەن اينالادى ەكەن. قاراپايىم اريفمەتيكاعا جۇگىنسەك, مۇنداي جۇكتەمەنى ورىنداۋى ءۇشىن ءار سۋديا كۇنىنە جەتى-سەگىز ءىستى قاراپ, ءتيىستى شەشىم شىعارىپ وتىرۋى كەرەك. مۇنداي اۋىرتپالىق جاعدايدا سۋديادان ساپالى جۇمىس كۇتۋگە بولا ما؟ ءبىر جاعىنان بۇلاي جۇكتەمەنىڭ تىم كوبەيىپ كەتۋىنە جوعارىدا اتالعان اسىعىس ءارى ورىنسىز قىسقارتۋدىڭ اسەرى بولعانى انىق. دەمەك, «باسقا سالدى, ءبىز كوندىك» دەپ وتىرا بەرمەي, وسى شارۋاعا قۇقىقتانۋشى عالىمدار مەن مامانداردى تارتىپ, ازاماتتىق, قىلمىستىق, اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق, جاسوسپىرىمدەر ىستەرى بويىنشا جۇكتەمەنىڭ ءتيىمدى دە ۇتىمدى ورتاق ەڭبەك ءنورماتيۆىن عىلىمي تۇرعىدان جاساپ, سوعان سايكەس سۋديالاردىڭ شتاتتىق سانىن ايقىنداپ, بەلگىلەگەن دۇرىس بولار ەدى.
بۇعان قوسا, جاسىراتىنى جوق, بىزدە سۋديالاردىڭ ىستەردى قاراۋدىڭ پروتسەسسۋالدىق فورماسى مەن ۇلگىسى باياعى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگىدەي ەسكىشە. ءبىر ءىستى قاراۋ بارىسىندا پالەنباي بەتتەن تۇراتىن ۇكىم مەن شەشىم تولتىرىپ, اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جاتادى. بىلايشا ايتقاندا, ۋاقىتتى تەككە شىعىنداپ, قاعازباستىلىققا جول بەرىلەدى. پروتسەسس ۇستىندە سۋديا پروتوكولدىڭ دۇرىس تولتىرىلۋىنا الاڭداپ وتىرادى. بۇل سايىپ كەلگەندە, جۇمىستىڭ ساپاسىنا شىعارىلاتىن ۇكىم-شەشىمنىڭ وبەكتيۆتىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن زاڭدى قۇجات. مۇنى دا عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدان قاراستىرىپ, دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبە-ۇلگىسىنە زەر سالىپ, وڭتايلى جولىن تاپقان ابزال.
وسى سياقتى, بىزدە بەلگىلى ءبىر كاتەگورياداعى ىستەردى قاراۋدا سوت پراكتيكاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى, ياعني ورتاق تاجىريبەنىڭ بولماۋى دا سۋديالاردىڭ جۇمىسىنا نۇقسان كەلتىرىپ ءجۇر. ءارى بۇل سوڭعى جىلدارى قاتتى بەلەڭ الىپ قۇبىلىپ تۇر.
سوت سالاسىنداعى ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن ەندىگى ءبىر وزەكتى ماسەلە – بۇل سۋديالارعا جاسالاتىن اكىمشىلىك ىقپال مەن قىسىم جانە ولاردىڭ ىسىنە ورىنسىز دا زاڭسىز ارالاسۋ. بۇل اششى دا بولسا بىزدە بار جانە ورىن الىپ وتىرعان شىندىق. ونى جاسىرىپ, بۇركەمەلەگەننەن ەشتەڭە ۇتپايمىز جانە قولعا الىپ جوندەمەسە جاعداي وزىنەن ءوزى تۇزەلە قويمايدى. سىرتتان بولاتىن نۇسقاۋلار مەن قوڭىراۋ شالۋلاردى ايتپاعاندا, سوتتىڭ ءوز ىشىندەگى باسشىلىق تاراپىنان بولاتىن اكىمشىلىك ىقپال مەن قىسىمنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. الىسقا بارماي-اق, مۇنىڭ ناقتى مىسالى مەن كورىنىسى جۋىردا مادەنيەتتىڭ, عىلىمنىڭ ۇلكەن ورداسى سانالاتىن الماتىدا, ونىڭ قالالىق سوتىندا ورىن الدى. مۇنىڭ اياعى نەگە اپارىپ سوقتىرعانى جۇرتقا ءمالىم.
بۇل ءتۇيىندى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – سۋديالارعا جاسالاتىن اكىمشىلىك ىقپال مەن قىسىمدى زاڭدى تۇردە شەكتەۋ جانە ءتۇبەگەيلى جويۋ. ونىڭ مەحانيزمدەرى مەن تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن سوت توراعالارى (القا توراعالارى دا) وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي سۋديالاردىڭ ءوز ىشىنەن تاجىريبەلى دە بەدەلدى, ادال دا, تازا سۋديا اۋىسىپ تۇرۋ رەتىمەن بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە سايلانىپ وتىرۋى ءتيىس. جانە دە ونىڭ نەگىزگى مىندەتى سوت جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, ۇيلەستىرىپ وتىرۋمەن عانا شەكتەلىپ, سۋديالاردىڭ شەشىم شىعارۋىنا, ىشكى ىستەرىنە ارالاسپايتىنداي, ارالاسسا ول قىلمىس سانالاتىنداي بولۋى كەرەك. وسىلاي ەتكەندە عانا ءبىز قازىرگىدەي توراعالاردىڭ ءوزدەرىن «باستىق» سەزىنەتىندەي بيلىك پەن اكىمشىلىك قىسىم مەن ىقپالىنان ارىلامىز جانە ولاردىڭ تورالىعىن توبەسىنە قويىپ, سوناۋ ورالدان – تارازعا, الماتىدان – اقتاۋعا نەمەسە كەرىسىنشە توراعالىققا اۋىسىپ, ساپىرىلىسىپ جاتۋىنىڭ قاجەتتىلىگى بولماي قالادى. جاسىراتىنى جوق, قازىرگى جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىندە كەيبىر كەلەڭسىز جاعدايلار كەزدەسىپ جاتادى. ماسەلەن, قانداي دا ءبىر سۋديالىق ورىنعا كونكۋرس جاريالانادى دا وعان لايىقتى كانديداتۋرانى تاڭداۋ كەزىندە تاڭعالارلىق شەشىم شىعارىلادى. جانە بۇعان الدەبىر مىقتىنىڭ ىقپالى بولعانى سەزىلەدى.
جالپى, بىزدە سوت جۇيەسىنە, باسقا دا سالالارعا قاتىستى زاڭداردىڭ قاعاز جۇزىندە جازىلۋى جاقسى. ولار ۋاقىتتىڭ تالابىمەن ۇندەسىپ, جەتىلدىرىلىپ, تولىقتىرىلىپ وتىرادى. ءتىپتى, اتا زاڭىمىزدىڭ 77-بابىندا: «1. سۋديا سوت تورەلىگىن اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز جانە كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا باعىنادى. 2. سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى سوتتىڭ قىزمەتىنە قانداي دا بولسىن ارالاسۋعا جول بەرىلمەيدى جانە ول زاڭ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە اكەپ سوعادى. ناقتى ىستەر بويىنشا سۋديالار ەسەپ بەرمەيدى», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ناقتى كورسەتىلگەن. سونداي كونستيتۋتسيالىق بيىك تالاپ قويىلعان. الايدا, بۇل تالاپتاردىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىنىڭ ءالسىز, ناشار ەكەنىن سۋديالار دا, جۇرتشىلىق تا جاقسى بىلەدى. سوندىقتان وسىنى قاداعالاپ, باقىلاۋدىڭ, جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قانداي دا ءبىر مەحانيزمى مەن جولدارىن ويلاستىرۋ قاجەت-اق.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, حالىقتىڭ سوت سالاسىنا سەنىمىنىڭ تومەن بولۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, كوپشىلىك ءالى دە وعان تەك جازالاۋشى ورىن دەپ قارايدى. سەبەبى, بىزدە اقتاۋدان گورى سوتتاۋ باسىم. مۇنى تىم تەرەڭدەمەي-اق مىنا مالىمەتتەر اڭعارتىپ تۇرعانداي. باتىستىڭ دامىعان ەلدەرىندە سوتتا قارالعان ىستەردىڭ 40-50 پايىزىنا اقتاۋ ۇكىمى شىعارىلاتىن بولسا, بىزدە ول كورسەتكىش 8-9 پايىزدى عانا قۇرايدى. مىنا تۇرعان كورشىلەس رەسەيدىڭ وزىندە 20 پايىز دەڭگەيىندە. وسى باعىتتا دا ماقساتتى جۇمىس جۇرگىزگەنىمىز ءوز ناتيجەسىن بەرەر ەدى.
كاسىپتىك ءبىلىم مەن بىلىكتىلىككە, كورەگەندىك پەن سەزىمتالدىققا بايلانىستى بولاتىن, ارا-تۇرا كەزدەسىپ قالاتىن سۋديانىڭ قاتەلىگى, اسىعىس ۇكىم شىعارۋى دا ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. بۇل جونىنەن جاقىندا عانا مىناداي مالىمەت كەلتىرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا وتكەن 9 ايدىڭ ىشىندە سۋديالاردىڭ قاتەلىگىنەن 2 مىڭ ادام زارداپ شەگىپتى. بۇل از سان ەمەس. وسىنشاما ادامنىڭ ءومىرى مەن تاعدىرى دەگەن ءسوز.
رەسپۋبليكاداعى سوت جۇيەسىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ەلباسىمىز تاياۋدا جوعارعى سوتتىڭ باسشىلىعىنا بىلىكتى زاڭگەر, تاجىريبەلى سۋديا قايرات ءماميدى قايتا تاعايىندادى. اقيقاتىن ايتار بولساق, قايرات ءمامي پارلامەنتتىڭ جۇمىسىنا قانىعىپ, ساياساتپەن دە سۋارىلىپ, بۇرىڭعىدان دا شىڭدالىپ تاجىريبە جيناقتاپ قايتتى. باسقانى قايدام, مەنىڭ ءوزىم ۇزاق جىلدار بىرنەشە وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى بولىپ جانە باسقا دا جاۋاپتى باسشىلىق جۇمىستار اتقارىپ, ونىمەن قىزمەتتەس بولعاندا بايقاعانىم, قايرات ابدىرازاق ۇلى سوت سالاسىنىڭ بارلىق ساتىلارىنان وتكەن, ونىڭ مۇمكىندىگى مەن پوتەنتسيالىن جانە وسال, كىناراتتى تۇستارىن جاقسى بىلەتىن كاسىپقوي زاڭگەر سۋديا, ادامگەرشىلىگى مول, پاراسات-پايىمى جوعارى, ەرىك-جىگەرى مىقتى ازامات. ول بيلىكتىڭ ۇلكەن جانە جاۋاپتى تارماعى سانالاتىن سەناتتى باسقارىپ, ەلباسىدان مول ءتالىم-تاربيە الىپ, وزىق ونەگە كورىپ, قوعامىمىزدىڭ مۇڭ-مۇددەسىن, تالاپ-تىلەگىن, باعىت-باعدارىن بۇرىنعىدان دا تەرەڭىرەك ءتۇسىنىپ, ءبىلىپ قايتتى. سول سەبەپتى قايرات ءمامي پرەزيدەنتىمىز تالاپ ەتىپ وتىرعانداي جانە حالىقتىڭ سۇرانىسىنا ساي جوعارعى سوتتىڭ, جالپى رەسپۋبليكاداعى سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرەدى دەگەن سەنىمدەمىن.
جاڭا توراعا ءوزىنىڭ العاشقى جۇمىس كەڭەسىندە كونستيتۋتسيالىق تالاپتارعا سايكەس سۋديانىڭ مارتەبەسىن تۇبەگەيلى نىعايتۋ, ارتىق اكىمشىلدىك ىقپالدان باس تارتۋ جانە سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە ارالاسپاۋ, قانداي دا ءبىر قول سۇعۋشىلىققا جول بەرمەۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەردى كوتەرۋى ءبىزدىڭ جوعارىدا ايتىپ وتكەن ويلارىمىز مەن ۇسىنىستارىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنىن اڭعارتقانداي.
ءسوز سوڭىندا سۋديالار وداعى تۋرالى دا بىرەر پىكىر ايتا كەتكىم كەلەدى. بۇل اتى ايتىپ تۇرعانداي رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, سوت سالاسىندا كوكەيتەستى ماسەلەلەردى كوتەرىپ وتىراتىن قوعامدىق ۇيىم. 1996 جىلدان بەرى بەس سەزد وتكەن بولسا, ونىڭ قاي-قايسىسىندا دا سوت جۇيەسىنە جانە سۋديالاردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى تالاي ماڭىزدى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, ورىندى ۇسىنىستار ايتىلدى. الايدا, شىنىن ايتقاندا, ولاردىڭ قولعا الىنىپ, ىسكە اسىرىلۋى كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس. بۇل رەتتە سۋديالاردىڭ ءوزارا پىكىرلەر الماسىپ, تاجىريبە ءبولىسىپ وتىراتىن مىنبەرى بولۋعا ءتيىس «زاڭگەر» جۋرنالىنىڭ نەگىزگى باعىت-باعداردان اۋىتقىپ, عىلىمي بيۋللەتەنگە اينالىپ كەتكەنىن, سوندىقتان وعان ماجبۇرلەپ جازدىرۋ فاكتىلەرىنىڭ ورىن الىپ وتىرعانىن ايتقان ءجون. وسى سياقتى «ءتانى ساۋدىڭ جانى ساۋ» دەمەكشى, سۋديالاردى سپورتپەن اينالىسىپ, سەرگەك بولۋعا شاقىراتىن, ىنتىماقتاستىققا باۋليتىن ەلەۋلى ءبىر ءىس-شارا سپارتاكيادانىڭ دا باسەڭسىپ قالعانى كوپشىلىككە ءمالىم. بۇدان كەلىپ ەندى سۋديالار وداعىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, ونىڭ الەۋەتى مەن مۇمكىندىگىنە قاراي قوعامدىق ۇيىم رەتىندەگى ءرولى مەن ىقپالىن ارتتىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىندايدى.
باستى تۇلعا ساليقالى سۋديا ءوزىنىڭ ادال قىزمەتىمەن, كاسىبي بىلىكتىلىگىمەن سوتتىڭ بەدەلىن وسىرەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا سۋديا كەرىسىنشە بەدەلىن تۇسىرەدى. سوت بەدەلى – مەملەكەتتىڭ بەدەلى. ال, مەملەكەتتىڭ بەدەل-ابىرويى قوعامنىڭ دامىپ گۇلدەنۋىنىڭ العىشارتى.
بەكەتتۇرعاراەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى.
