ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەلى ماسەلەلەردى كەڭىنەن قوزعاعان, بارىمىزدى اتاپ ءوتىپ, كەمشىلىگىمىزدى ساناپ كورسەتىپ, ەندىگى جەردە ولقىلىققا جول بەرىلمەيتىنىن ناقتىلاپ بەرگەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنداعى ءسوزى قازىر جۇرتشىلىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولىپ وتىر. سول وتىرىستا بيلىك قولعا ءتيدى دەپ مەملەكەت قارجىسىن وڭدى-سولدى شاشۋ جايىن ايتا كەلىپ: «نە قاراپ وتىرسىڭدار, مىنا مەملەكەتتىڭ اقشاسىن مەنەن باسقا سانايتىن ادام جوق پا بۇل ەلدە؟» دەگەن ەدى. ءىس باسىنداعىلارعا قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. سودان بەرى دە ءبىراز كۇندەر ءوتتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەلى ماسەلەلەردى كەڭىنەن قوزعاعان, بارىمىزدى اتاپ ءوتىپ, كەمشىلىگىمىزدى ساناپ كورسەتىپ, ەندىگى جەردە ولقىلىققا جول بەرىلمەيتىنىن ناقتىلاپ بەرگەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنداعى ءسوزى قازىر جۇرتشىلىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولىپ وتىر. سول وتىرىستا بيلىك قولعا ءتيدى دەپ مەملەكەت قارجىسىن وڭدى-سولدى شاشۋ جايىن ايتا كەلىپ: «نە قاراپ وتىرسىڭدار, مىنا مەملەكەتتىڭ اقشاسىن مەنەن باسقا سانايتىن ادام جوق پا بۇل ەلدە؟» دەگەن ەدى. ءىس باسىنداعىلارعا قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. سودان بەرى دە ءبىراز كۇندەر ءوتتى.
پرەزيدەنت وسى القالى وتىرىستا ءبىلىم سالاسىنا دا ەرەكشە ءمان بەرگەنى بەلگىلى. اقمولا, اقتوبە, اتىراۋ وبلىستارىنداعى قيسىنسىز ىستەردى ساناپ كورسەتتى. شىنىندا, مەملەكەت سوڭعى ءۇش جىلدا ءبىلىم سالاسىنا 1,7 ەسەدەن استام قارجى بولگەن ەكەن. ناقتىلاي تۇسسەك, ول 2013 جىلى 1,5 تريلليون تەڭگەگە جۋىق كولەمدى قۇراپتى. بۇل – از قارجى ەمەس. بىراق سونىڭ اتقارىلۋىنىڭ كەمشىندىگىنەن بە, الدە سىلبىرلىقتان با, بولماسا ۇكىمەتتىڭ تالاپ ەتپەۋىنەن بە, ەلباسى ايتقان جارتى ميلليونعا جۋىق بۇلدىرشىندەردىڭ بالاباقشا كەزەگىندە تۇرۋى ويلاندىرماي قويمايدى. كەيبىر شەنەۋنىكتەر جۇرتتى جۇباتۋ ءۇشىن «پالەن جىلى شەشىمىن تابادى» دەپ ۇزاققا سىلتەپ جاتادى. وعان دەيىن قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا وسپەي تۇرا-تۇرىڭدار دەۋ كەرەك پە سوندا؟ قارجى جەتپەي جاتقان جوق. بۇعان ءبىر دالەل پرەزيدەنت يگەرىلمەگەن قارجى بيىلدىڭ وزىندە 170 ميلليارد تەڭگە بولاتىنىن مەڭزەدى. ۇكىمەت وسى قىرۋار اقشانىڭ ءتيىمدى يگەرىلۋ جولىن قاراستىرىپ, «قالتادا» ساقتاي بەرمەي, ەرتەڭگى ۇرپاقتان جۇزدەگەن, ءتىپتى, مىڭداعان ەسە قايتارىمى بولاتىنىن ەسكەرىپ ىسكە قوسسا, اتا-انالاردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتقان ماسەلە شەشىمىن تابار ما ەدى؟ بۇعان ءبىر عانا مىسال كەلتىرەر بولساق, تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرعان استانامىزدا تاۋلىك سايىن 60-قا جۋىق نارەستە دۇنيە ەسىگىن اشادى ەكەن. وسىنداي قارقىننىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر 21 266 ۇل مەن قىز ەلوردانىڭ ۇلانى اتانىپتى. قازىرگى كۇندە سول ۇرپاقتىڭ بىرنەشە ەسەلەنگەن ۇل مەن قىزى, ياعني 72 مىڭعا تاياۋ بالا بالاباقشا كەزەگىندە تۇر.
ءبىلىم, عىلىم سالاسىنا جاڭا مينيستر كەلدى. اسلان ءسارىنجىپوۆكە دەيىن بۇل سالانى ون ەكى باس پەداگوگ باسقارعانى بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا عالىم دا, ساياساتكەر دە, بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءبىلىم مەن عىلىمعا ارناعان ازاماتتار مەن ازاماتشالار بار ەدى. ايتسە دە, قىزمەتتە وتىرعاندا ابىرويلى دەپ بيىككە كوتەرىپ, كەتكەن كۇنى اتتەگەن-ايىن ايتىپ شىعا كەلەتىن ءبىر «كەسەل» ەتەك العانىن دا جوققا شىعارا المايمىز. الدىڭعى باسشىنىڭ تۇسىندا «ءبىلىم تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ءبىلىم باعدارلاماسى قابىلدانعان ەدى. تاياۋدا جاڭا مينيستر ۇكىمەت وتىرىسىندا ءوزىنىڭ جوبا-جوسپارىن ۇسىندى. وندا ا.ءسارىنجىپوۆ 3-4 جىل كولەمىندە قازاق ەلىنىڭ ءبىلىم-عىلىمىندا مازمۇندى وزگەرىستەر بولاتىنىن اتاپ ايتتى. باستى جاڭالىق وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قۇرىلىمى جاڭارتىلماق, ياعني مەملەكەتتىك دەلىنەتىن جەكەشەلەندىرىلەدى. سول ارقىلى پروفەسسورلار مەن وقىتۋشىلاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ اراسىندا باسەكەلەستىك كۇشەيتىلەدى.
وسى ارادا مىنا ءبىر ويدى ورتاعا سالا كەتسەك دەيمىز: «بۇرىنعى مينيستر داليىپ كەتكەن ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن اكادەميالاردى قىسقارتۋدى قولعا العان ەدى. ەندى ءبارى جەكەگە نەگە بەرىلەدى؟ ءبىر كەزدەرى: «نارىق تالابىنا وراي باسەكەلەستىك بەل الىپ, مىقتىلارى قالادى, السىزدەرى جويىلادى», دەپ جەكە وقۋ ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن بولاتىن. كەيىن ول كەيبىر ادامداردىڭ اقشا تاباتىن كوزىنە اينالىپ, قالانى قويىپ, اۋىلداردا ۋنيۆەرسيتەت اشۋ ۇردىسكە اينالعانى بار. بۇل حالىققا ءتيىمدى بولمادى, قالتاسىنىڭ «شاڭىن» شىعاردى. سوڭى ءبىرازىنىڭ جابىلۋىمەن, ىرىلەندىرىلۋىمەن تىندى.
ماسەلە, وقۋ ورىندارىنىڭ سانىندا ەمەس, ساپاسىندا. الەمدىك ۇردىسكە قاراساق, بارلىق ەلدەر بىردەي جوعارى وقۋ ورىندارىن جەكەگە بەرمەگەنىن اڭعارۋعا بولادى. تاعى ءبىر تۇيتكىلدى العا تارتساق, مەملەكەتتىك دەلىنەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەل بيۋدجەتىنەن دە, اقىلى ءبىلىم الاتىنداردان دا قارجى تاۋىپ وتىرعانى. وسى قارجىنىڭ جۇمسالۋى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ەگەر ولار جەكەگە بەرىلسە, ءبارىن اقشاعا تەلىپ, ءبىلىم ساپاسى مۇلدە قۇلدىراپ كەتپەي مە؟ بۇعان ءبىر ايتار ءۋاجىمىز, اقشاسىن تولەگەن ازاماتتار كوپ جاعدايدا ءبىلىم ەمەس, ديپلوم الۋدى ماقسات ەتىپ, كەيىنگىسىن كورە جاتارمىز دەپ جالعان باعانى مالداناتىنى بەلگىلى. ول ساپاسىز مامانعا جول اشادى. ساپاسىز ماماننىڭ سۇيەنەرى بولسا, قالاعان جەردەن ورىن تاۋىپ كەتەرى ءسوزسىز. ال اتا-اناسىنىڭ قالتاسىن قاعىپ, ەكىنشى قالتاعا سالعاندار جۇمىسسىزدار قاتارىنان «تابىلادى».
جالپى, وسى رەفورماعا بايلانىستى بەلگىلى قايراتكەر پروفەسسور امانگەلدى ايتالى: «سوڭعى جىلدارى عىلىم, ءبىلىم سالاسىندا ءبىرىزدى ساياساتتىڭ بولماۋى, بۇل سالانى باسقارۋداعى قيسىنسىز وزگەرىستەر, «نارىق» دەگەن جەلەۋمەن عىلىم مەن بىلىمگە دۇڭگىرشەكتەگى تاۋار رەتىندە قاراۋ, زيالى توپ سانالاتىن عالىمداردى قايىرشىلىق دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ استارى تەرەڭدە جاتىر» («ەگەمەن قازاقستان», 2000 جىل, 15 قاراشا), دەسە, اعىمداعى جىلى ءماجىلىس دەپۋتاتى داريعا نازارباەۆا: «قازاقستاننىڭ ءبىلىم جۇيەسى, بۇل جيىرما جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر, رەفورماتورلىق اۋەستەنۋشىلىك جايلاپ الدى. ءبىز كوپتەگەن, اياعىنا دەيىن جەتىلمەگەن رەفورمالاردىڭ كۋاسى ءارى قاتىسۋشىسى بولىپ كەلە جاتىرمىز. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سىلتەۋ سانگە اينالىپ كەتتى», دەگەن ەدى. وسىنى دا ەسكەرەتىن ۋاقىت جەتكەن ءتارىزدى.
مەملەكەت باسشىسى جۇرگىزگەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا تەست تۋرالى اڭگىمە بولىپ, ەلباسى: «بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋگە قاتىستى تاعى نە قىلعان جاڭالىق؟.. بۇل نە ءوزى؟» دەگەن ەدى مينيستر ا.سارىنجىپوۆكە.
ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە, ۇكىمەت مۇشەلەرى كەيدە ويلانباستان سويلەي سالاتىندى ادەتكە اينالدىرىپ بارا جاتقانداي. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اۋىلدىقتارعا مايلى ەت جەمەۋ قاجەتتىگىن, ولارعا ءدارى تاسي المايتىنىن ايتىپ قالدى. ال ەكونوميكا ءمينيسترى جاڭا سالىق جۇيەسى تۋرالى ەسەپ بەرۋ كەزىندە ەلمەن كەڭەسپەگەنىن سەزدىردى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى: «تەحنولوگيا ءار جىل سايىن اۋىسىپ وتىرادى, ءار بەس جىلدا تولىق جەتىلەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز بولاشاقتا اشىلماعان ماماندىقتارعا جاستاردى وقىتۋىمىز كەرەك, ولار ەندى 10-15 جىلدان سوڭ سۇرانىسقا يە بولىپ شىعادى», دەيدى. وسى ءسوز ءبىراز ازاماتتاردىڭ ينتەرنەت جەلىسىندە ءارالۋان پىكىرىن تۋىنداتىپ وتىر. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى جامبىل احمەتبەكوۆ بۇل ماماندىقتىڭ قانداي ەكەنىنە مينيستردەن باستاپ ەشكىمنىڭ كوزى جەتە بەرمەيتىنىن, وسى كۇندەرى ەڭبەك نارىعىندا بەلگىلى كاسىپتەر بويىنشا جۇمىسسىزدار ارمياسى «قالىپتاسقانىن» ايتسا, تاعى ءبىر حالىق قالاۋلىسى كامال بۇرحانوۆ ماسەلەنىڭ تۇسىنىكسىزدىگىن, ونى قوعام دامۋى انىقتايتىنىن ايتادى. بۇعان قوسا, كەيبىر ازاماتتار ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى رەفورمالاردان وزدەرىنىڭ شاتىسقانىن, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ستۋدەنتتەردىڭ جۇمىسسىز جۇرگەنىن, سويتە تۇرىپ, جاڭا ماماندىق تۋرالى ءسوز ەتىپ وتىرعانىمىز: «ەرسىلەۋ ەمەس پە»؟ دەيدى. ەلىمىزگە اتتارى ءمالىم ۇستازدار قاۋىمى دا مينيستر بىلمەگەن ماماندىقتان وزدەرىنىڭ دە حابارسىزدىعىن, مۇنداي ۇشقارى پىكىرلەرگە قوسىلا المايتىندارىن تىلگە تيەك ەتەدى. ولاردىڭ كوبى مەكتەپ تاجىريبە الاڭىنا, وقۋشىلار قويان سەكىلدى تاجىريبە نىسانىنا اينالعانىن, ەرىنبەگەننىڭ ءبارى رەفورماشىل بولىپ كەتكەنىنە وكىنىش بىلدىرەدى. كەيبىر ۇستازدار جاڭا مينيستر كەلسە, ەندى قانداي رەفورما بولادى ەكەن دەپ الاڭداپ وتىراتىنىن, ءتىپتى ءار توقساندا ءبىر «جاڭالىق» جەتەتىنىن, سونى قولدانامىز, نە جاۋاپ بەرەمىز دەپ ءسۇرىنىپ جۇرەتىندەرىن جەتكىزەدى. مۇنداي ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعارعان رەفورمالاردان شارشاعاندارىن دا بۇگىپ قالا المايدى. وسىنداي ءاتۇستى ءىس, وقىتۋ سالاسىن تەڭسەلتىپ تۇرعانىن, ماسەلە بىلىمدە ەمەس, قاتىرما قاعازدا قالعانىن, ۇستىرتتىك ءبىلىم ساپاسىنا ولشەۋسىز زيان كەلتىرىپ جاتقانىن سەزدىرەدى.
وقۋلىق جونىندەگى ايتىس-تارتىس, كەي تۇستا ول بيزنەس كوزىنە اينالعانى تۋرالى دا ءسوز بار. بۇعان قوسا, بالا دەنساۋلىعىنىڭ تومەندەپ بارا جاتقانى جايلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ, ناقتىلاي تۇسسەك, ۆيتسە-مينيستر ب.توكەجانوۆتىڭ: «ەلىمىزدەگى مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشىلار اراسىنداعى ءتۇرلى اۋرۋلار كەڭ ەتەك الىپ بارادى», دەپ ءاربىر ءۇشىنشى وقۋشى كوز اۋرۋىنا شالدىققانىن, ءاربىر التىنشى وقۋشىنىڭ جۇيكە جۇيەسى اۋرۋىنا بەيىمدىلىگى انىقتالعانىن, ءاربىر جەتىنشى وقۋشىنىڭ ومىرتقا كەسەلىنە ۇشىراعانىن العا تارتىپ, انەميانىڭ دا كورىنىس بەرگەنىن اتاپ وتەدى. تاعى ءبىر ۆيتسە-مينيستر ە.ءبايجۇنىسوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا 2012 جىلى 17 جاسقا دەيىنگى 4,5 ميلليون بالا دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تەستىلەۋدەن ءوتىپتى. ولاردىڭ 46 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى ەكەن. وسى اراداعى ايتار ماسەلە, تەكسەرۋدەن وتكەن بالالاردىڭ 307 مىڭنان استامى ەمحانالاردا ەسەپتە تۇرادى. «جىل سايىن ءبىز 160 مىڭنان استام بالانىڭ دەنساۋلىعىنان بەلگىلى ءبىر اقاۋ تابامىز», دەيدى ە.ءبايجۇنىسوۆ.
ۇرپاق جايى وسىلاي. ءبىز بۇل دەرەكتەردى نەگە تىزبەلەپ وتىرمىز؟ رەفورما وسى ءبىلىم مەن عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جاسالىپ جاتىر. بىراق سونىڭ ناتيجەسى الا-قۇلا. ونىڭ سەبەبى, الداعى رەفورمادا نە قامتىلعان, ناتيجەسى شە, قانداي جەتىستىككە جەتتىك, ولقىلىعى نەدە دەگەن مىقتى ساراپتامانىڭ جوقتىعىنان بولىپ تۇرعانى انىق.
قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە رەفورما جاساپ, باعدارلاما قابىلداپ, اقشا ءبولدىرۋ نيەتى العا وزىپ تۇر. وسى ورايدا, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الاش ارىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ: «قازاققا زور كەۋدە اقسۇيەكتىڭ, اقشا جەگىش جالتىراۋىق شەنەۋنىكتىڭ, سۇلۋ ءسوزدى, قۇرعاق بەكتىڭ كەرەگى جوق; ادال كۇشىمەن وگىزدەي ورگە سۇيرەيتىن جۇمىسشى كەرەك. سول جۇمىسشى – وقىعاندار», دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. جاڭا عاسىردىڭ باسىنداعى تاۋەلسىز ەلدىڭ تاعدىرى دا جاڭا وقىعانداردىڭ قولىندا. ەگەر ولار ەلباسىنىڭ مىنا سىنىنان كەيىن سەرگىمەسە, سەرپىلمەسە, پرەزيدەنتتىڭ ۇمىتىنەن, حالىقتىڭ سەنىمىنەن ايىرىلارى حاق.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
___________________
سۋرەتتى cالعان ايداربەك عازيز ۇلى.
