جەم وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى بيىك توبەنىڭ ۇستىندە, اقكيىزتوعاي اۋىلىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 28 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان بۇل قورىم تۋرالى كوپ ايتىلا بەرمەۋشى ەدى. ەل-جۇرت تا جەتە بىلە بەرمەيتىن. دەسەك تە, كەزىندە ۇستىرتتە بولعان ەكسپەديتسيا مۇشەسى ا.ديۋگامەل اقمەشىت جايىندا «اق بور توبەنىڭ بەتىندەگى قاسقىردىڭ ۇڭگىرىندەي تەسىككە ءبىر ادام زورعا سىيىپ, ءۇش قۇلاشتاي ۇڭگىرمەن جۇرگەندە ەنى ەكى جارىم, بيىكتىگى كىسى بويىنداي, دوڭگەلەك كيىز ءۇي پىشىنىندەگى ساعانا تامعا كىرەدى. سىرتتا قۇدىعى بار» دەپ ەستەلىك قالدىرىپتى.
اقمەشىت – اعارتۋشى, ابىز-كورەگەن, ساۋلەتشى بەكەت مىرزاعۇل ۇلىنىڭ (1750-1813 جج.) تۋعان جەرى. حالىق ايرىقشا قادىرلەپ, اۋليە تۇتقان ونىڭ 1771-1774 جىلدارى وسىندا جەراستى مەشىتىن سالدىرىپ, شاكىرت تاربيەلەگەنى تاريحي دەرەكتەردە ايتىلادى. ونىڭ ۇستىنە اتاسى جانالىنىڭ, اكەسى مىرزاعۇل مەن اناسى ءجانيانىڭ, ۇلى توعايدىڭ ماڭگىلىك تىنىستاعان مەكەنى بۇل.
سوڭعى كەزدە, اسىرەسە ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن اقمەشىتكە جۇرت جان-جاقتان ماڭداي تىرەيدى. قازاقستاننىڭ ءار وبلىسىنان, وزگە دە كورشىلەس ەلدەردەن ارنايى كەلەتىندەر بار. ولاردىڭ اراسىنان وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىن دە كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبارى دە مۇنداعى تۇنەك ۇيىنە قونا جاتىپ, اقمەشىتتىڭ تاريحىنا قانىعىپ اتتانادى.
بەكەت اتانىڭ ءحVىىى عاسىردا ءدال وسىندا سالدىرعان العاشقى جەراستى مەشىتىن كەزىندە يمانسىزدار وق-دارىمەن جارىپ, قۇلاتىپ تاستادى. كونەكوز قاريالار مەشىتتىڭ ورنىندا قوس شۇڭقىر عانا قالعانىن ايتادى. سول مەشىتتى جىلىوي اۋدانىنىڭ جۇرەگىنە يمان ۇيالاعان ازاماتتارى 1998 جىلى ماڭعىستاۋدان شەبەرلەر شاقىرىپ, قايتا جاڭعىرتتى.
قازىر اقمەشىت قورىمى مەملەكەت قورعاۋىنا الىندى. قورىمدا بىرنەشە قۇلپىتاس بار. مۇندا يسلام قاجى مىرزابەك ۇلى قايتا جاڭعىرعان جەراستى مەشىتىن ۇستاپ وتىر. شىراقشى كەلۋشىلەرگە بەكەت اتانىڭ تاڭعاجايىپ قاسيەتى تۋرالى ەش جالىقپاستان اڭگىمەلەيدى. يسلام قاجىنىڭ ايتۋىنشا, بەكەت اتا اقمەشىتتەن ءىلىم-ءبىلىم ىزدەپ, حورەزمدەگى باقىرجان قاجىدان ءدارىس الۋعا اتتانعان. ال باقىرجان قاجى وزگە شاكىرتتەرىنەن گورى بەكەت اتانىڭ ۇستامدىلىعىنا, بىلىمگە قۇمارلىعىنا, زەرەكتىلىگىنە ريزا بولىپ, باتاسىن بەرىپتى.
كەيىننەن بەكەت اتا اقمەشىتتەن سوڭ بەينەۋدەن, بايالىدان, وعىلاندىدان جەراستى مەشىتتەرىن قاشاپ سالىپتى. يسلام قاجى بەكەت اتانىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىن, ساۋلەتكەرلىگىن تەرەڭىرەك تانۋ ءۇشىن اقمەشىتتەن باستاپ بارلىق جەراستى مەشىتىن كورىپ, باقىرجان قاجى ءدارىس بەرگەن حورەزمدەگى مەدرەسەگە بارىپ كەلدى. شىمكەنت, جامبىل وڭىرلەرىندە, تۇرىكمەنستاندا تۇراتىن اتا ۇرپاقتارىمەن كەزدەسىپ, ەل جادىندا جاتتالعان اڭىزعا بەرگىسىز تاريحي اڭگىمەلەردى جيناستىردى. سونىڭ نەگىزىندە 2008 جىلى 740 بەتتىك «بەكەت اتا» كىتابىن شىعاردى.
بەكەت اتانىڭ ارۋاعىنا ارنالىپ قاسيەتتى مەكەن – اقمەشىتتە ارنايى اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالىپ تۇرادى. سونداي شارالارعا جان-جاقتان جينالعان جۇرتشىلىق ۇدايى بەكەت اتا تۋرالى كەڭىرەك تانۋعا, كوبىرەك بىلۋگە ىنتا قويادى. ويتكەنى ەلىمىزدەگى تاريحى – تەرەڭ, شەجىرەسى – باي, تالاي ۇلىلار كىندىك كەسكەن كيەلى ءوڭىردىڭ بىرىنەن سانالاتىن اتىراۋ توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇلىقتىڭ بىرەگەيى – بەكەت اتانى تەك اتىراۋلىقتار عانا ەمەس, ءيىسى قازاق, جالپى مۇسىلمان قاۋىمى قاستەرلەيدى.
ء«مادينادا – مۇحاممەد, تۇركىستاندا – قوجا احمەت, ماڭعىستاۋدا – ءپىر بەكەت» دەپ حالقىمىز بەكەت اتانى ەڭ قاسيەتتى تۇلعاسىنىڭ بىرىنە بالادى. جەرىن قورعاعان باتىر, بويىنداعى تىلسىم كۇشتى حالقىنا شيپالىققا ارناعان ەمشى, تاڭعاجايىپ قاسيەتتەر يەسى, بولاشاقتى بولجاي بىلگەن كورىپكەل, ساۋلەت ونەرىنىڭ قايتالانباس شەبەرى, جاستارعا يماندىلىق نۇرىن سەپكەن اعارتۋشى, جاس كەزىنەن ىزگىلىك جولىن تاڭداعان بەكەت بابامىز تەك ءبىر اتانىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ بالاسى اتانعانى داۋسىز ەدى.
الاشتىڭ زاڭعار تۇلعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءابىش كەكىلباەۆ اقمەشىتتە بەرىلگەن استىڭ بىرىندە «بەكەت اتانىڭ بۇكىل ءومىرى ادامدار مەن حالىقتار اراسىنداعى قاقتىعىستاردى تەجەپ, قوعام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىككە شاقىرادى. بەرەكە مەن ءپاتۋانى, ىنتىماق پەن ىجداعاتتى ىزدەپتى. اۋلەكىلىكتەن تارتىندىرىپ, ادىلەتتىلىكتى مۇرات ەتتى. شاريعات پەن اتا جولىن تابىستىرىپ, زاماناۋي وزگەرىستەردى جاقسىلىققا قىزمەت ەتۋگە ۇندەدى. بەكەت ونەگەسى – تاريحي ساباقتاستىققا ادالدىقتىڭ ۇلگىسى. سان جىلدار بويى وتارشىلدىق پەن توتاليتارلىق باسىبايلىققا تويتارىس بەرىپ, وتانشىلدىق پەن بۇقاراشىلدىقتى جەبەدى. تاۋەلسىزدىك العان حالقىمىز بابامىزعا شەكسىز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, باسىن ءيىپ, ىزگىلىككە ۇندەگەن شاراپاتتى جولىن قاستەرلەي بەرەدى. ىلگەرى باسقان ءار قادامىمىزدى قايىرلى قىلا گور, جاقسىلىقتىڭ جارىلقاۋشىسى, ءپىر بەكەت اۋليە!» دەپ ونىڭ قازاق ەلى تاريحىنداعى ورنى مەن ماڭىزىن تەرەڭنەن تارتا تەبىرەنە تولعانىپ ەدى.
اقمەشىتتەگى جەراستى مەشىتىندە بەكەت اتا ۇستاعان اساتاياقتىڭ كوشىرمەسى تۇر. وندا ارابشا جازۋلار بار. دەمەك, بۇل اساتاياقتىڭ تۇپنۇسقاسىندا دا جازىلعانى داۋسىز.
– شەجىرەلى تاريحىمىزدى تۇگەندەر كەلىستى ءىستىڭ باستاۋى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسقان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قولعا الىندى. اقمەشىت قورىمى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنداعى قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسىنىڭ كارتاسىنا ەندى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وسىنداي كيەلى جەرلەرىمىزدى تەرەڭ زەرتتەۋگە جول اشادى. ەندى اقمەشىتتەي كيەلى قاۋىمداعى قۇلپىتاستار مەن اتانىڭ اساتاياعىنداعى جازۋلاردى وقي الاتىن اراب ءتىلىن مەڭگەرگەن عالىمدار قاجەت, – دەيدى بەكەت اتا مۇراسىن جيناۋشى يسلام قاجى مىرزابەك ۇلى.
شىنىندا دا بەكەت اتانىڭ اساتاياعىندا نە جازىلدى ەكەن؟!. جىلدار وتكەن سايىن جۇرتشىلىقتىڭ بەكەت اتانىڭ ءبىر باسىنا قونعان عاجايىپ قاسيەتتەرىن تەرەڭ تانۋعا ىنتا-ىقىلاسى ارتا ءتۇستى.
يمانقارا تاۋىنىڭ قۇپياسى
جىلىوي اۋدانىندا قۇپياسى كوپ مەكەننىڭ ەكىنشىسى – يمانقارا-قويقارا كەشەنى. جەرگىلىكتى جۇرت ءبىرىن يمانقارا تاۋى, ەكىنشىسىن قويقارا تاۋى دەپ اتايدى. ارينە تاۋ دەلىنگەنمەن, الاتاۋداي زاڭعار ەمەس. بىراق «وبانى – ادىر, ادىرلاردى توبە دەپ, توبەلەردى تاۋ دەسەدى ءبىزدىڭ ەل» دەپ بارد-اقىن تابىل دوسىموۆ جىرلاعانداي, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ەكەۋىنىڭ دە تاۋدان كەمدىگى جوق.
بۇل كەشەن جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنىڭ سولتۇستىك شىعىسىنداعى جازىقتا ورنالاسقان. اسىرەسە ەل ىشىندە يمانقارا تاۋى تۋرالى كوپ ايتىلادى. ونىڭ ۇزىندىعى – 2 شاقىرىم, ەنى – 300 مەتر, بيىكتىگى – 200 مەتر. بەلگىلى ارحەولوگ, اكادەميك زەينوللا ساماشەۆتىڭ زەرتتەۋىنشە, يمانقارادا سارماتتاردىڭ جەرلەنگەنى انىقتالىپتى. تاۋدىڭ باتىس سىلەمىندە قۇلپىتاستار كەزدەسەدى. توپىراق پەن تاستان ۇيىلگەن ون زيرات, بور تاسىنان قالانعان ءبىر ساعانا تام ورنالاسقان. ونىڭ كولەمى – 3ح4 مەتر. تاقتا قۇلپىتاستاردىڭ بەتىنە سالىنعان رۋ تاڭبالارى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن. قابىرلەر شامامەن ءحVىىى-ءحىح عاسىرلارعا تيەسىلى بولۋى مۇمكىن. تاۋدىڭ باتىس جاق ەتەگىندە ۇڭگىر بار. جەرگىلىكتى جۇرت ونى «يمانقارا ۇڭگىرى» دەپ اتايدى.
اكادەميك زەينوللا ساماشەۆ 1989-1991 جىلدارى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, التى وبا مەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V عاسىرعا جاتاتىن قابىرلەردى تاپتى. قابىرلەردە ادام سۇيەكتەرىمەن بىرگە قانجار, قولا جەبە, قولا اينا, شىنى مونشاق, قىش ىدىستار كومىلىپتى. قورعانداردىڭ بيىكتىگى 0,5-1 مەتر ارالىعىندا, ديامەترى 3-15 مەترگە دەيىن جەتەدى ەكەن. ال 2005 جىلى اتىراۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى ۇيىمدىرعان ارنايى زەرتتەۋ جۇمىسى كەزىندە 18 وبا تابىلىپتى.
ۇڭگىردىڭ بيىكتىگى – 2, ەنى – 2,5 مەتر. تەرەڭدىگى – 25 مەتر. تىك ءتورت بۇرىشتى بولىپ قازىلىپتى. ءۇش ءدالىزى, قۋىستارى بار. قابىرعالارىندا كۇرەك, قايلا ىزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپتى. ۇڭگىردە وت جاعىلعانىن قابىرعالارى مەن توبەسىنىڭ كۇيەدەن قارايعانىنان بايقالادى.
بۇل ۇڭگىرگە قاتىستى زەرتتەۋشىلەر ارقيلى پىكىر ايتادى. كەيبىرى ونى 1911 جىلى قازىلعان دەگەندى ۇستانادى. «اعىلشىن كاسىپكەرى نوبەل 1911 جىلى ەمبىدە مۇناي ىزدەستىرۋگە كونتسەسسيا العان. سول كەزدە ۇڭگىردى قويما رەتىندە قازۋى مۇمكىن. ويتكەنى مۇناي قوندىرعىسىنىڭ ورنى بار» دەيدى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى يۋري پاستۋحوۆ.
يمانقارا تاۋى جازىق دالادا الىستان ايبارلانىپ كورىنەدى. ونىڭ يمانقارا اتالۋىنىڭ سىرى نەدە؟ تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, بۇل ادام اتىمەن بايلانىستى بولۋى عاجاپ ەمەس. مۇنى ولكەتانۋشى وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ تە جوققا شىعارمايدى.
– كەزىندە اداي كوتەرىلىسى يمانقارا تاۋىنىڭ ماڭىنان باستاۋ العان دەگەن دەرەك بار. سول كوتەرىلىستە ەرلىگىمەن تانىلعان باتىردىڭ ەسىمى بەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. جالپى, بۇل تاۋدىڭ تاريحىن زەرتتەگەندە جان-جاقتى دالەلدەردى كەلتىرگەن دۇرىس. وسى جەردە تەرەڭ شىڭىراۋ قازىلعان. تاۋعا تاياۋ 200 مەترلىك ءدوڭ ۇستىندە مۇرتتى قورعاندار بار, – دەيدى ولكەتانۋشى وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, يمانقاراداعى ۇڭگىرگە 1911 جىلى باتىس قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز باسسەيندەرىن يگەرۋگە كەلگەن الفرەد نوبەلدىڭ ينجەنەرلەر شتابى ورنالاسقان. سونىڭ دالەلىندەي, تاۋدىڭ ەتەگىندە ءالى كۇنگە دەيىن حح عاسىردىڭ باسىنداعى بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىنىڭ قاڭقاسى تۇر. نوبەل ۇڭگىردى ەداۋىر كەڭەيتتى دەگەن نۇسقا دا ايتىلادى. تاعى ءبىر وقيعا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىمەن بايلانىستى ءوربيدى. 1944 جىلى نەمىستەر ءدال وسى تاۋداعى ۇڭگىرگە تۇركىستان لەگيونىنىڭ ساربازدارىنان قۇرالعان اۋە دەسانتىن ءتۇسىردى. ويتكەنى ولاردى جەرگىلىكتى تۇرعىندار قولدايدى دەگەن جوسپار ىسكە اسقان جوق. ديۆەرسانتتار نكۆد-نىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن قاشىپ, يمانقارا ۇڭگىرىنە تىعىلۋعا ءماجبۇر بولعان دەسەدى. كەيىن ءبارىنىڭ كوزى جويىلدى.
يمانقارا تاۋىنا قاتىستى ءالى اشىلا قويماعان قۇپيالار بولۋى مۇمكىن. تاۋدىڭ تاريحىن تاريحشىلار ءالى دە زەرتتەيتىن بولار. بالكىم, سول كەزدە كوپشىلىككە بەيمالىم قۇپيالار اشىلارى داۋسىز.
اتىراۋ وبلىسى,
جىلىوي اۋدانى
