رۋحانيات • 24 قىركۇيەك، 2020

كيەلى مەكەن – اقمەشىت

2160 رەت كورسەتىلدى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دارلامالىق ماقالا­سىندا قازاقستانداعى كيەلى جەرلەر گەوگرافياسىنىڭ كارتاسىن جاساقتاۋ ايتىلعان ەدى. اتىراۋدا اتالعان كارتاعا ەنگەن جەتى تاريحي نىسان بار. ونىڭ بەسەۋى جىلىوي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنا­لاسقان. سونىڭ ءبىرى – اقمەشىت قورىمى.

جەم وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى بيىك توبەنىڭ ۇستىندە، اقكيىزتوعاي اۋى­لىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 28 شاقىرىم جەردە ورنا­لاسقان بۇل قورىم تۋرالى كوپ اي­تىلا بەرمەۋشى ەدى. ەل-جۇرت تا جەتە بىلە بەرمەيتىن. دەسەك تە، كەزىندە ۇستىرتتە بولعان ەكسپە­ديتسيا مۇشەسى ا.ديۋگامەل اق­مەشىت جايىندا «اق بور توبەنىڭ بەتىندەگى قاسقىردىڭ ۇڭگىرىندەي تەسىككە ءبىر ادام زورعا سىيىپ، ءۇش قۇلاشتاي ۇڭگىرمەن جۇرگەندە ەنى ەكى جارىم، بيىكتىگى كىسى بو­يىنداي، دوڭگەلەك كيىز ءۇي پىشى­نىندەگى ساعانا تامعا كىرەدى. سىرت­تا قۇدىعى بار» دەپ ەستەلىك قال­دىرىپتى.

اقمەشىت – اعارتۋشى، ابىز-كورەگەن، ساۋلەتشى بەكەت مىر­زاعۇل ۇلىنىڭ (1750-1813 جج.) تۋ­­عان جەرى. حالىق ايرىقشا قا­دىرلەپ، اۋليە تۇتقان ونىڭ 1771-1774 جىلدارى وسىندا جەراس­تى مەشىتىن سالدىرىپ، شاكىرت تار­بيەلەگەنى تاريحي دەرەكتەردە ايتىلادى. ونىڭ ۇستىنە اتاسى جانالىنىڭ، اكەسى مىرزاعۇل مەن اناسى ءجانيانىڭ، ۇلى توعايدىڭ ماڭگىلىك تىنىستاعان مەكەنى بۇل.

سوڭعى كەزدە، اسىرەسە ەلىمىز تاۋەل­سىزدىگىن العاننان كەيىن اق­­­­مەشىتكە جۇرت جان-جاقتان ماڭ­داي تىرەيدى. قازاقستاننىڭ ءار وبلىسىنان، وزگە دە كورشىلەس ەلدەردەن ارنايى كەلەتىندەر بار. ولاردىڭ اراسىنان وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىن دە كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبارى دە مۇنداعى تۇنەك ۇيىنە قونا جاتىپ، اقمەشىتتىڭ تاريحىنا قانىعىپ اتتانادى.

بەكەت اتانىڭ ءحVىىى عاسىردا ءدال وسىندا سالدىرعان العاشقى جەراستى مەشىتىن كەزىندە يمانسىزدار وق-دارىمەن جارىپ، قۇ­لاتىپ تاستادى. كونەكوز قاريالار مەشىتتىڭ ورنىندا قوس شۇڭقىر عانا قالعانىن ايتادى. سول مە­شىتتى جىلىوي اۋدانىنىڭ جۇ­رەگىنە يمان ۇيالاعان ازاماتتارى 1998 جىلى ماڭعىستاۋدان شەبەرلەر شاقىرىپ، قايتا جاڭعىرتتى.

قازىر اقمەشىت قورىمى مەملەكەت قورعاۋىنا الىندى. قو­رىمدا بىرنەشە قۇلپىتاس بار. مۇندا يسلام قاجى مىرزا­بەك ۇلى قايتا جاڭعىرعان جەراس­تى مەشىتىن ۇستاپ وتىر. شى­راقشى كەلۋشىلەرگە بەكەت اتا­نىڭ تاڭعاجايىپ قاسيەتى تۋرالى ەش جالىقپاستان اڭگىمەلەيدى. يسلام قاجىنىڭ ايتۋىنشا، بە­كەت اتا اقمەشىتتەن ءىلىم-ءبىلىم ىز­دەپ، حورەزمدەگى باقىر­جان قا­جىدان ءدارىس الۋعا اتتان­عان. ال باقىرجان قاجى وزگە شا­كىرت­­تەرىنەن گورى بەكەت اتا­نىڭ ۇس­تامدىلىعىنا، بىلىمگە قۇمار­لىعىنا، زەرەكتىلىگىنە ريزا بولىپ، باتاسىن بەرىپتى.

كەيىننەن بەكەت اتا اقمەشىت­تەن سوڭ بەينەۋدەن، بايالىدان، وعىلاندىدان جەراستى مەشىت­تەرىن قاشاپ سالىپتى. يسلام قاجى بەكەت اتانىڭ ەرەكشە قا­سيەتتەرىن، ساۋلەتكەرلىگىن تەرەڭى­رەك تانۋ ءۇشىن اقمەشىتتەن باس­تاپ بارلىق جەراستى مەشىتىن كورىپ، باقىرجان قاجى ءدارىس بەر­گەن حورەزمدەگى مەدرەسەگە بارىپ كەلدى. شىمكەنت، جامبىل وڭىر­لەرىندە، تۇرىكمەنستاندا تۇراتىن اتا ۇرپاقتارىمەن كەزدەسىپ، ەل جادىندا جاتتالعان اڭىزعا بەر­گىسىز تاريحي اڭگىمە­لەردى جيناس­تىردى. سونىڭ نەگىزىندە 2008 جىلى 740 بەتتىك «بەكەت اتا» كىتا­بىن شىعاردى.

بەكەت اتانىڭ ارۋاعىنا ارنالىپ قاسيەتتى مەكەن – اقمەشىتتە ارنايى اس بەرىلىپ، قۇران با­عىش­تالىپ تۇرادى. سونداي شارا­لارعا جان-جاقتان جينالعان جۇرت­شىلىق ۇدايى بەكەت اتا تۋرالى كەڭى­رەك تانۋعا، كوبىرەك بىلۋگە ىنتا قويادى. ويتكەنى ەلىمىزدەگى تاريحى – تەرەڭ، شەجىرەسى – باي، تالاي ۇلىلار كىندىك كەسكەن كيەلى ءوڭىردىڭ بىرىنەن سانالاتىن اتى­راۋ توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇلىقتىڭ بىرەگەيى – بەكەت اتانى تەك اتىراۋلىقتار عانا ەمەس، ءيىسى قازاق، جالپى مۇسىلمان قاۋىمى قاستەرلەيدى.

ء«مادينادا – مۇحاممەد، تۇر­­كىستاندا – قوجا احمەت، ماڭ­­عىستاۋدا – ءپىر بەكەت» دەپ حال­قىمىز بەكەت اتانى ەڭ قاسيەتتى تۇل­­عاسىنىڭ بىرىنە بالادى. جەرىن قور­عاعان باتىر، بويىنداعى تىلسىم كۇشتى حالقىنا شيپالىققا ارناعان ەمشى، تاڭعاجايىپ قا­سيەتتەر يەسى، بولاشاقتى بولجاي بىلگەن كورىپكەل، ساۋلەت ونە­رىنىڭ قايتالانباس شەبەرى، جاس­تارعا يماندىلىق نۇرىن سەپكەن اعارتۋشى، جاس كەزىنەن ىزگىلىك جولىن تاڭداعان بەكەت بابامىز تەك ءبىر اتانىڭ عانا ەمەس، ادامزاتتىڭ بالاسى اتانعانى داۋسىز ەدى.

الاشتىڭ زاڭعار تۇلعاسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءابىش كەكىلباەۆ اقمەشىتتە بەرىلگەن استىڭ بىرىندە «بەكەت اتانىڭ بۇ­كىل ءومىرى ادامدار مەن حالىقتار ارا­سىنداعى قاقتىعىستاردى تەجەپ، قوعام مەن تابيعات اراسىن­داعى ۇيلەسىمدىلىككە شاقىرادى. بەرەكە مەن ءپاتۋانى، ىنتىماق پەن ىجداعاتتى ىزدەپتى. اۋلە­­كىلىك­تەن تارتىندىرىپ، ادىلەت­تىلىكتى مۇرات ەتتى. شاريعات پەن اتا جولىن تابىستىرىپ، زاماناۋي وزگەرىستەردى جاقسىلىققا قىز­مەت ەتۋگە ۇندەدى. بەكەت ونە­گەسى – تاريحي ساباقتاستىققا ادال­دىقتىڭ ۇلگىسى. سان جىلدار بويى وتارشىلدىق پەن توتا­­ليتارلىق باسىبايلىققا توي­تارىس بەرىپ، وتانشىلدىق پەن بۇقاراشىلدىقتى جەبەدى. تاۋەلسىزدىك العان حالقىمىز با­با­مىزعا شەكسىز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، باسىن ءيىپ، ىزگىلىككە ۇن­دەگەن شاراپاتتى جولىن قاستەر­لەي بەرەدى. ىلگەرى باسقان ءار قادا­مى­مىزدى قايىرلى قىلا گور، جاق­سىلىقتىڭ جارىلقاۋشىسى، ءپىر بەكەت اۋليە!» دەپ ونىڭ قا­زاق ەلى تاريحىنداعى ورنى مەن ماڭىزىن تەرەڭنەن تارتا تەبىرەنە تولعانىپ ەدى.

اقمەشىتتەگى جەراستى مەشى­تىندە بەكەت اتا ۇستاعان اساتاياق­تىڭ كوشىرمەسى تۇر. وندا ارابشا جازۋلار بار. دەمەك، بۇل اسا­تاياق­تىڭ تۇپنۇسقاسىندا دا جازىلعانى داۋسىز.

– شەجىرەلى تاريحىمىزدى­ تۇگەن­دەر كەلىستى ءىستىڭ باس­تاۋى ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ قولداۋىمەن جۇزە­گە اسقان «مادەني مۇرا» باعدارلا­ماسىنىڭ اياسىندا قولعا الىن­دى. اقمەشىت قورىمى «بولا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسىنداعى قا­زاق­ستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەو­گرافياسىنىڭ كارتاسىنا ەندى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وسىنداي كيەلى جەرلەرىمىزدى تەرەڭ زەرتتەۋ­گە جول اشادى. ەندى اقمەشىتتەي كيەلى قاۋىمداعى قۇلپىتاستار مەن اتانىڭ اساتاياعىنداعى جازۋلاردى وقي الاتىن اراب ءتىلىن مەڭگەرگەن عالىمدار قاجەت، – دەيدى بەكەت اتا مۇراسىن جيناۋشى يسلام قاجى مىرزابەك ۇلى.

شىنىندا دا بەكەت اتانىڭ اسا­تاياعىندا نە جازىلدى ەكەن؟!. جىلدار وتكەن سايىن جۇرت­شىلىقتىڭ بەكەت اتانىڭ ءبىر باسىنا قونعان عاجايىپ قاسيەتتەرىن تەرەڭ تانۋعا ىنتا-ىقىلاسى ارتا ءتۇستى.

 

يمانقارا تاۋىنىڭ قۇپياسى

جىلىوي اۋدانىندا قۇپيا­سى كوپ مەكەننىڭ ەكىنشىسى – يمان­قارا-قويقارا كەشەنى. جەرگىلىكتى جۇرت ءبىرىن يمانقارا تاۋى، ەكىن­شىسىن قويقارا تاۋى دەپ اتايدى. ارينە تاۋ دەلىنگەنمەن، الا­تاۋداي زاڭعار ەمەس. بىراق «وبانى – ادىر، ادىرلاردى توبە دەپ، توبەلەردى تاۋ دەسەدى ءبىزدىڭ ەل» دەپ بارد-اقىن تابىل دوسى­موۆ جىرلاعانداي، جەر­گىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ەكەۋىنىڭ دە تاۋدان كەمدىگى جوق.

بۇل كەشەن جىلىوي اۋدا­نى­­نىڭ ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنىڭ سولتۇستىك شىعى­سىنداعى جازىقتا ورنالاسقان. اسىرەسە ەل ىشىندە يمانقارا تاۋى تۋرالى كوپ ايتىلادى. ونىڭ ۇزىندىعى – 2 شاقىرىم، ەنى – 300 مەتر، بيىكتىگى – 200 مەتر. بەلگىلى ارحەولوگ، اكادەميك زەينوللا ساماشەۆتىڭ زەرتتەۋىنشە، يمانقارادا سارمات­تاردىڭ جەرلەنگەنى انىقتالىپتى. تاۋدىڭ باتىس سىلەمىندە قۇلپى­تاستار كەزدەسەدى. توپىراق پەن تاستان ۇيىلگەن ون زيرات، بور تاسىنان قالانعان ءبىر ساعانا تام ورنالاسقان. ونىڭ كولەمى – 3ح4 مەتر. تاقتا قۇلپىتاستاردىڭ بەتىنە سالىنعان رۋ تاڭبالارى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن. قابىرلەر شامامەن ءحVىىى-ءحىح عاسىرلارعا تيەسىلى بولۋى مۇمكىن. تاۋدىڭ باتىس جاق ەتەگىندە ۇڭگىر بار. جەرگىلىكتى جۇرت ونى «يمانقارا ۇڭگىرى» دەپ اتايدى.

اكادەميك زەينوللا ساما­شەۆ 1989-1991 جىلدارى ارحەولو­گيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ، التى وبا مەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V عاسىرعا جاتاتىن قا­بىرلەردى تاپتى. قابىرلەردە ادام سۇيەكتەرىمەن بىرگە قانجار، قو­لا جەبە، قولا اينا، شىنى مون­شاق، قىش ىدىستار كومىلىپتى. قورعانداردىڭ بيىكتىگى 0،5-1 مەتر ارالىعىندا، ديامەترى 3-15 مەتر­گە دەيىن جەتەدى ەكەن. ال 2005 جىلى اتىراۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى ۇيىمدىرعان ارنايى زەرتتەۋ جۇمىسى كەزىندە 18 وبا تابىلىپتى.

ۇڭگىردىڭ بيىكتىگى – 2، ەنى – 2،5 مەتر. تەرەڭدىگى – 25 مەتر. تىك ءتورت بۇرىشتى بولىپ قازى­لىپتى. ءۇش ءدالىزى، قۋىس­تارى بار. قابىرعالارىندا كۇرەك، قايلا ىزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپتى. ۇڭگىردە وت جاعىل­عانىن قابىرعالارى مەن توبەسى­نىڭ كۇيەدەن قارايعانىنان بايقا­لادى.

بۇل ۇڭگىرگە قاتىستى زەرتتەۋ­شىلەر ارقيلى پىكىر ايتادى. كەيبىرى ونى 1911 جىلى قازىلعان دەگەندى ۇستانادى. «اعىلشىن كاسىپكەرى نوبەل 1911 جىلى ەمبىدە مۇناي ىزدەستىرۋگە كونتسەسسيا العان. سول كەزدە ۇڭگىردى قويما رەتىندە قازۋى مۇمكىن. ويتكەنى مۇناي قوندىرعىسىنىڭ ورنى بار» دەيدى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى يۋري پاستۋحوۆ.

يمانقارا تاۋى جازىق دالادا الىستان ايبارلانىپ كورىنەدى. ونىڭ يمانقارا اتالۋىنىڭ سىرى نەدە؟ تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، بۇل ادام اتى­مەن بايلانىستى بولۋى عا­جاپ ەمەس. مۇنى ولكەتانۋشى وتەپ­بەرگەن الىمگەرەەۆ تە جوققا شى­عارمايدى.

– كەزىندە اداي كوتەرىلىسى يمانقارا تاۋىنىڭ ماڭىنان باس­تاۋ العان دەگەن دەرەك بار. سول كوتەرىلىستە ەرلىگىمەن تانىلعان باتىردىڭ ەسىمى بەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. جالپى، بۇل تاۋدىڭ تاريحىن زەرتتەگەندە جان-جاقتى دالەلدەردى كەلتىرگەن دۇرىس. وسى جەردە تەرەڭ شىڭىراۋ قازىلعان. تاۋ­عا تاياۋ 200 مەترلىك ءدوڭ ۇس­تىن­دە مۇرتتى قورعاندار بار، – دەيدى ولكەتانۋشى وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، يمان­قا­راداعى ۇڭگىرگە 1911 جىلى باتىس قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز باسسەيندەرىن يگەرۋگە كەل­گەن الفرەد نوبەلدىڭ ينجە­نەر­لەر شتابى ورنالاسقان. سونىڭ دالەلىندەي، تاۋدىڭ ەتەگىندە ءالى كۇنگە دەيىن حح عاسىر­دىڭ باسىنداعى بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىنىڭ قاڭقاسى تۇر. نوبەل ۇڭگىردى ەداۋىر كەڭەيتتى دەگەن نۇسقا دا ايتىلادى. تاعى ءبىر وقيعا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىمەن بايلانىستى ءوربيدى. 1944 جىلى نەمىستەر ءدال وسى تاۋداعى ۇڭگىرگە تۇركىستان لەگيونىنىڭ ساربازدارىنان قۇرالعان اۋە دەسانتىن ءتۇسىردى. ويتكەنى ولاردى جەرگىلىكتى تۇر­عىندار قولدايدى دەگەن جوسپار ىسكە اسقان جوق. ديۆەرسانتتار نكۆد-نىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن قاشىپ، يمانقارا ۇڭگىرىنە تى­عىلۋعا ءماجبۇر بولعان دەسەدى. كەيىن ءبارىنىڭ كوزى جويىلدى.

يمانقارا تاۋىنا قاتىستى ءالى اشىلا قويماعان قۇپيالار بولۋى مۇمكىن. تاۋدىڭ تاريحىن تاريحشىلار ءالى دە زەرتتەيتىن بولار. بالكىم، سول كەزدە كوپشىلىككە بەيمالىم قۇپيالار اشىلارى داۋسىز.

 

اتىراۋ وبلىسى،

جىلىوي اۋدانى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار