2013 جىلعى 31 مامىر, استانا قالاسى
تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسىن بەكىتۋ تۋرالى
«باسەكەلەستىك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 39-بابىنىڭ 14) تارماقشاسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بۇيىرامىن:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسى بەكىتىلسىن.
2. قازاقستان رەسپۋبليكاسى باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ (مونوپولياعا قارسى اگەنتتىك) (بۇدان ءارى – اگەنتتىك) اكىمشىلىك دەپارتامەنتى (ق. م. قالدىقاراەۆ) وسى بۇيرىقتى اگەنتتىكتىڭ قۇرىلىمدىق جانە اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ نازارىنا جەتكىزسىن .
3. وسى بۇيرىقتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ اگەنتتىكتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ن.ءا. ابدىگە جۇكتەلسىن.
4. وسى بۇيرىق العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
توراعا ب. قۋاندىقوۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى
(مونوپولياعا قارسى اگەنتتىك) توراعاسىنىڭ
2013 جىلعى 31 مامىرداعى № 149-نق بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن
تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە
تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسى
1. جالپى ەرەجەلەر
1. وسى تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسى تالداۋ جۇرگىزۋ داعدىلارىن پراكتيكالىق يگەرۋ ماقساتىندا قولدانىلادى جانە تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن نەمەسە ونداعى نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ جاعدايىن تالداۋ مەن باعالاۋدى تالاپ ەتەتىن جاعدايدا, ونىڭ ىشىندە:
1) وسى تاۋار نارىقتارىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ جاي-كۇيىن ايقىنداۋ جانە ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايعا يە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىلىمىن (بۇدان ءارى - ءتىزىلىم) قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا تاۋار نارىقتارىنا تالداۋ جۇرگىزۋ كەزىندە;
2) ەكونوميكالىق شوعىرلانۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ كەزىندە;
3) ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايعا يە نارىق سۋبەكتىلەرىن ماجبۇرلەپ ءبولۋ ء(بولىپ شىعارۋ) تۋرالى سوتقا جۇگىنگەن كەزدە پايدالانىلادى.
2. وسى ادىستەمەدە «باسەكەلەستىك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا ايقىندالعان ۇعىمدار پايدالانىلادى.
3. تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ مىناداي كەزەڭدەردى قامتيدى:
1) تاۋارلاردىڭ ءوزارا الماستىرىلۋىنىڭ كريتەريلەرىن ايقىنداۋ;
2) تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ;
3) تاۋار نارىعىن زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعىن ايقىنداۋ;
4) تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىن ايقىنداۋ;
5) تاۋار نارىعىنىڭ كولەمى مەن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەسىن ەسەپتەۋ;
6) تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ;
7) تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ايقىنداۋ;
8) نارىقتى تالداۋ جونىندەگى قورىتىندىلار.
4. تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ جانە باعالاۋ كەزىندە باستاپقى اقپارات ەسەبىندە مىنالار:
1) نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن سيپاتتايتىن مەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىكتىڭ دەرەكتەرى;
2) قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاتيستيكا اگەنتتىگى مەن ونىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنان الىنعان مالىمەتتەر;
3) قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ تىركەۋ قىزمەتى جانە قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ كوميتەتى مەن ونىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنان الىنعان مالىمەتتەر;
4) قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلىگىنىڭ سالىق كوميتەتى جانە كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى مەن ونىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنان الىنعان مالىمەتتەر;
5) سالالىق مينيسترلىكتەردەن, اگەنتتىكتەردەن جانە ۆەدومستۆولاردان, ولاردىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنان الىنعان مالىمەتتەر;
6) جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە وكىلدى ورگانداردان الىنعان مالىمەتتەر;
7) جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردان الىنعان مالىمەتتەر;
8) تۇتىنۋشىلار قاۋىمداستىقتارىنىڭ (بىرلەستىكتەرىنىڭ) مالىمەتتەرى;
9) بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلامالارى;
10) مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ دەرەكتەرى;
11) ماركەتينگتىك, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ, ىرىكتەپ ساۋال جۇرگىزۋدىڭ جانە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ, ازاماتتاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ساۋالناما دەرەكتەرى;
12) تاۋار نارىقتارىنىڭ جاي-كۇيى, قۇرىلىمى مەن كولەمى, جەكەلەگەن تاۋار وندىرۋشىلەر مەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ تاۋار اينالىمىنا قاتىسۋى تۋرالى ۆەدومستۆولىق جانە تاۋەلسىز اقپارات ورتالىقتارى مەن قىزمەتتەرىنىڭ دەرەكتەرى;
13) اقپاراتتىڭ باسقا كوزدەرىنىڭ دەرەكتەرى پايدالانىلادى.
2. تاۋارلاردىڭ ءوزارا الماستىرىلۋىنىڭ كريتەريلەرىن ايقىنداۋ
5. ناق سول ءبىر تاۋار نارىعىندا اينالاتىن, الماستىرۋشىسى نەمەسە تاۋارلاردىڭ (جۇمىستارى, قىزمەتتەرى) ءوزارا الماستىرىلۋىنىڭ كريتەريلەرىن جوق تاۋاردى ايقىنداۋ ءراسىمى مىنالاردى قامتيدى:
تاۋاردىڭ اتاۋىن ايقىنداۋ;
ساتىپ الۋشىنىڭ تاڭداۋىن ايقىندايتىن تاۋاردىڭ قاسيەتتەرىن جانە وسى تاۋار ءۇشىن الەۋەتتى ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن بولىپ تابىلاتىن تاۋارلاردى ايقىنداۋ;
ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلاردى ايقىنداۋ.
6. تاۋاردىڭ اتاۋىن الدىن الا ايقىنداۋ مىنالاردىڭ:
1) تاۋار سوزدىكتەرىنىڭ نەمەسە تاۋارتانۋشىلار انىقتامالىعىنىڭ;
2) ءتيىستى سالادا ارنايى ءبىلىمى بار ماماندار قورىتىندىلارىنىڭ;
3) ليتسەنزيا بەرۋ تۋرالى شەشىمدەردىڭ, ليتسەنزيانىڭ بولۋىن راستايتىن قۇجاتتاردىڭ;
4) ءمانى قارالاتىن تاۋار بولىپ تابىلاتىن شارت تالاپتارىنىڭ;
5) تاۋاردى بىرجاقتى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتاسىلدىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى.
7. ساتىپ الۋشىنىڭ تاڭداۋىن ايقىندايتىن تاۋاردىڭ قاسيەتىن انىقتاۋ كەزىندە مىنالار تالدانادى:
1) فۋنكتسيونالدىق مىندەتى, ونىڭ ىشىندە تاۋاردى تۇتىنۋ ماقساتى جانە ونىڭ تۇتىنۋشىلىق قاسيەتتەرى;
2) تاۋاردى قولدانۋ;
3) ساپالىق جانە تەحنيكالىق سيپاتتامالار, ونىڭ ىشىندە ءتۇرى, سورتى, بۋىپ-ءتۇيۋى, تاراتۋ جانە وتكىزۋ جۇيەسىندەگى ەرەكشەلىكتەر;
4) تەحنيكالىق سيپاتتامالار, ونىڭ ىشىندە پايدالانۋ كورسەتكىشتەرى, تاسىمالداۋ بويىنشا شەكتەۋلەر, جيناقتاۋ, جوندەۋ, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ (كەپىلدەندىرىلگەن قىزمەت كورسەتۋدى قوسا العاندا), كاسىبي پايدالانۋ (وندىرىستىك تۇتىنۋ) ەرەكشەلىكتەرى;
5) باعاسى;
6) وتكىزۋ شارتتارى, ونىڭ ىشىندە تاۋارلار پارتياسىنىڭ مولشەرى, تاۋاردى وتكىزۋ ءتاسىلى;
7) تاۋاردىڭ سيپاتتامالارى.
ساتىپ الۋشىنىڭ تاڭداۋىن ايقىندايتىن تاۋار قاسيەتتەرىنىڭ قۇرامى جانە تاۋار سيپاتتاماسىن تالداپ تەكسەرۋدىڭ قاجەتتى دارەجەسى جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋدىڭ ماقساتىنا, سونداي-اق تاۋار نارىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە تاۋەلدى بولادى.
8. وسى تاۋار ءۇشىن الەۋەتتى ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن بولىپ تابىلاتىن تاۋارلاردى ايقىنداۋ مىنالار:
ساراپتامالىق باعالار;
قارالاتىن تاۋارمەن بىرگە ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرىنىڭ قازاقستاندىق جىكتەۋىشىنىڭ ءبىر سىنىپتاۋىش ءتۇرىنىڭ توبىنا كىرەتىن, تاۋارلاردىڭ ەلەۋلى قاسيەتتەرى بويىنشا سالىستىرىلاتىن تالداۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
وسى تاۋارعا ءتيىستى ءدال جىكتەۋىش ۇستانىمىن بەلگىلەۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا سىنىپتاۋىش ۇستانىمدار توپتاماسى قاراستىرىلادى.
9. ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلاردى ايقىنداۋ ولاردىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتىن, قولدانۋدى, ساپالىق جانە تەحنيكالىق سيپاتتامالارىن, باعاسىن جانە پارامەترلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ساتىپ الۋشىنىڭ تاۋارلاردى ناقتى اۋىستىرۋىنا نەمەسە ساتىپ الۋشىنىڭ تۇتىنۋ (ونىڭ ىشىندە وندىرىستىك) ۇدەرىسىندە ءبىر تاۋارلاردى باسقالارىمەن اۋىستىرۋىنا دايىندىعىنا نەگىزدەلەدى.
10. ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلاردى ايقىنداعان كەزدە مونوپولياعا قارسى ورگان تۇتىنۋشىلارعا ساۋال جۇرگىزۋدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا اقپاراتتى پايدالانادى.
11. ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلاردى ايقىنداعان كەزدە ساتىپ الۋشىلاردىڭ ءتۇرلى توپتارىنىڭ پىكىرى سايكەس كەلمەۋى ەسكەرىلەدى.
ساتىپ الۋشىلار توبى مىنالار:
تاۋار اينالىمىنا قاتىسۋ ءتاسىلى مەن نىساندارى بويىنشا (ونىڭ ىشىندە كوتەرمە ساۋدادا ساتىپ الۋشىلار جانە بولشەك ساۋدادا ساتىپ الۋشىلار);
تاۋاردى ساتىپ الۋ ورنى بويىنشا;
تاۋارعا قويىلاتىن تالاپتار بويىنشا.
ساتىپ الۋشىلاردىڭ توپتارى, ەگەر سول ءبىر ساتۋشى جوعارىدا كورسەتىلگەن بەلگىلەر نەگىزىندە سول ءبىر تاۋارعا ساتىپ الۋشىلاردىڭ توپتارى ءۇشىن باعالار بەلگىلەسە (بەلگىلەي السا), تاۋار نارىقتارىندا جۇمىس ىستەيدى دەپ تانىلادى.
قارالاتىن تاۋار سول ءبىر اۋماقتا ءتۇرلى تاۋار نارىقتارىندا اينالا الادى. مۇنداي تاۋار نارىقتارىن وقشاۋلاپ تالداۋ كەرەك. جەكەلەپ العاندا, تاۋار نەگىزىنەن كەيىننەن قايتا ساتۋ نەمەسە كاسىبي پايدالانۋ ماقساتىندا تاۋار پارتيالارى ساتىلاتىن كوتەرمە ساۋدا نارىقتارىندا جانە كوبىنەسە جەكە پايدالانۋ ءۇشىن تاۋاردىڭ بىرەۋىن ساتۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن بولشەك ساۋدا نارىقتارىندا اينالا الادى.
12. تاۋار نارىقتارىن باقىلاۋ جانە ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلار ايقىندالاتىن ەكونوميكالىق-ستاتيستيكالىق ەسەپتەۋلەر مىنالاردى:
«گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستى» ءراسىمىن;
باعا بەلگىلەۋ مەن باعالار سەرپىنىن تالداۋدى, باعالار وزگەرگەن كەزدە سۇرانىس كولەمىنىڭ وزگەرۋىن قامتيدى.
13. «گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستىن» (تاۋار نارىعىنىڭ تاۋار شەكارالارىن انىقتاۋ ءۇشىن) وتكىزگەن كەزدە قارالاتىن تاۋارعا ازعانا, بىراق ەلەۋلى جانە ۇزاق ۋاقىت (1 جىل جانە ودان كوپ) باعانىڭ ءوسۋى ورىن الادى دەپ بولجانادى. زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعى بويىنا ودان ءارى ساقتالاتىن, باسەكەلەستىكتىڭ وزگە دە تەڭ شارتتارىندا (بۇل رەتتە ينفلياتسيانىڭ اسەرى الىنىپ تاستالۋى ءتيىس) باعانىڭ 5-10 پايىزعا ارتۋى وسىنداي دەپ تانىلادى.
كورسەتىلگەن باعانىڭ ارتۋىنىڭ ناتيجەسىندە ساتىپ الۋشى (ساتىپ الۋشىلار) قارالاتىن تاۋاردى باسقا تاۋارلارمەن الماستىرا ما (الماستىرۋعا دايىن با), سونداي-اق مۇنداي باعانى ارتتىرۋدى ساتۋشى (ساتۋشىلار) ءۇشىن پايداسىز ەتەتىن, ساتۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋى بولىپ جاتىر ما (بولادى ما) ايقىندالادى.
ەگەر كورسەتىلگەن شارتتار ورىندالسا, وندا قارالاتىن تاۋارعا قاسيەتتەرى بويىنشا نەعۇرلىم جاقىن بولىپ تابىلاتىن تاۋارلاردى ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلار توبىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ قاجەت.
كورسەتىلگەن ءراسىم ولارعا باعا ساتۋشىلار ءۇشىن پايدا (ساتۋشىلار ءۇشىن جيىنتىق پايدا) شەگەرىلمەي 5-10 پايىزعا ارتۋى (1 جىل جانە ودان كوپ) مۇمكىن تاۋارلار توبى انىقتالعانعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلادى. مۇنداي توپقا كىرەتىن تاۋارلار ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلار دەپ تانىلادى.
«گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستىن» وتكىزگەن كەزدە ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلار توبى رەتىندە ساتۋشى (ساتۋشىلار) كورسەتىلگەن باعانى ارتتىرۋدى جۇزەگە اسىرا الاتىن تاۋارلاردىڭ ەڭ كىشى جيىنتىعىن قاراستىرۋ قاجەت.
14. تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن پەرسپەكتيۆالى تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزگەن كەزدە زەردەلەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە قالىپتاسقان نارىقتىق باعالار قولدانىلۋى مۇمكىن.
3. تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ
15. تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارى, ەگەر ونى وسى اۋماقتان تىسقارى جەرلەردە ساتىپ الۋ ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە باسقا دا سەبەپتەر بويىنشا ورىنسىز بولسا, تۇتىنۋشىلار تاۋاردى نەمەسە بiرiن-بiرi الماستىراتىن تاۋاردى ساتىپ الاتىن اۋماقتى ايقىندايدى.
تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ كورسەتىلگەن ولشەمدەردىڭ ءبىرى نەمەسە ولاردىڭ جيىنتىعى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.
نارىقتىڭ شەكارالارى مىناداي ولشەمدەر:
1) وسى اۋماقتا تاۋاردى ساتىپ الۋ مۇمكiندiگi;
2) تاۋاردىڭ قۇنىنا قاتىستى العاندا كولiكتiك شىعىنداردىڭ نەگiزدiلiگi مەن ءوزiن اقتايتىندىعى;
3) تاۋاردى تاسىمالداۋ كەزiندە ونىڭ ساپاسىن, سەنiمدiلiگi مەن باسقا دا تۇتىنۋشىلىق قاسيەتتەرiن ساقتاۋى;
4) تاۋارلاردى ساتىپ الۋ-ساتۋعا, اكەلۋ مەن اكەتۋگە شەكتەۋلەردiڭ (تىيىم سالۋلاردىڭ) بولماۋى;
5) ونىڭ شەگiندە تاۋارلاردى وتكiزۋ, جەتكىزۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن اۋماقتا باسەكەلەستىككە تەڭ جاعدايلاردىڭ بولۋى بويىنشا تاۋارلاردى ساتىپ الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, ايقىندالادى.
ساتىپ الۋشى (ساتىپ الۋشىلار) تاۋاردى ساتىپ الاتىن نەمەسە ساتىپ الۋعا ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى بار نەمەسە ودان تىسقارى جەرلەردە مۇنداي مۇمكىندىگى جوق اۋماقتىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ ءراسىمى (بۇدان ءارى – نارىقتىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ) مىنالاردى:
ساتىپ الۋشىنىڭ (ساتىپ الۋشىلاردىڭ) ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيتىن, تاۋار اينالىمىنىڭ شارتتارىن ايقىنداۋدى;
قارالاتىن تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىنا كىرەتىن اۋماقتى ايقىنداۋدى قامتيدى.
16. نارىقتىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ:
نارىق سۋبەكتىسى جۇمىس ىستەيتىن ءوڭىر تۋرالى;
قارالاتىن تاۋار نارىعىنداعى باعا بەلگىلەۋ تۋرالى نەمەسە وسى تاۋارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى باعا دەڭگەيىندەگى ايىرماشىلىقتار تۋرالى اقپاراتتىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى.
17. شەكارالار تاۋار وتكىزىلۋى مۇمكىن ءبىر نەمەسە بىرنەشە ەلدى مەكەندەردىڭ, ءبىر نەمەسە بىرنەشە اكىمشىلىك اۋدانداردىڭ, قالالاردىڭ, رەسپۋبليكانىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە وبلىستارىنىڭ, قالالارىنىڭ اۋماعىن, نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكىل اۋماعىن قامتۋى مۇمكىن.
18. ساتىپ الۋشىنىڭ (ساتىپ الۋشىلاردىڭ) تاۋاردى ساتىپ الۋىنىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيتىن تاۋار اينالىمىنىڭ شارتتارىن ايقىنداۋ كەزىندە مىنالار ەسكەرىلەدى:
1) تاۋاردى تاسىمالداۋ شارتتارىنا قويىلاتىن تالاپتار (تاۋاردىڭ تۇتىنۋشىلىق قاسيەتتەرىن ساقتالۋىن جانە وزگە دە تالاپتاردى قامتاماسىز ەتەتىن);
2) ساتىپ الۋشىلاردىڭ تاۋاردى ساتىپ الۋىنىڭ ۇيىمدىق-كولىكتىك سحەمالارى;
3) تاۋاردىڭ ساتىپ الۋشىعا نەمەسە ساتىپ الۋشىنىڭ تاۋارعا جىلجۋ مۇمكىندىگى;
4) قارالاتىن تاۋاردىڭ (قارالاتىن تاۋاردى ساتىپ الۋشىنىڭ) جىلجۋى ءۇشىن كولىك قۇرالدارىنىڭ بولۋى, قولجەتىمدىلىگى جانە ءبىرىن-ءبىرى الماستىرۋشىلىعى;
5) (تۇتىنۋشىلىق قالاۋدى قوسا العاندا) قارالاتىن تاۋارعا سۇرانىستىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەرى.
19. تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ ساتىپ الۋشى تاۋاردى نەمەسە بiرiن-بiرi الماستىراتىن تاۋاردى ساتىپ الۋىنىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىنە نەمەسە ونى وسى اۋماقتان تىسقارى جەرلەردە ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق, اكiمشiلiك جانە باسقا دا سەبەپتەر بويىنشا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولماۋىنا نەگىزدەلەدى.
ەگەر قانداي دا ءبىر اۋماقتان (قانداي دا ءبىر اۋماقتا ورنالاسقان ساتۋشىلاردان) جەتكىزىلەتىن تاۋاردىڭ باعاسى قارالاتىن تاۋار نارىعىنىڭ الدىن الا ايقىندالعان شەكارالارى شەگىندە ساتىپ الۋشىعا (ساتىپ الۋشىلارعا) قولجەتىمدى تاۋاردىڭ ورتاشا بەلگىلەنگەن باعاسىنان 15 پايىزدان استام ارتىق بولسا, وندا مۇنداي اۋماقتار (ساتۋشىلار) باسقا تاۋار نارىقتارىنا جاتقىزىلۋى ءتيىس.
20. تاۋار نارىقتارىن باقىلاۋ جانە ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە ونىڭ شەكارالارى ايقىندالاتىن ەكونوميكالىق-ستاتيستيكالىق ەسەپتەۋلەر مىنالاردى:
«گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستى» ءراسىمىن;
قارالاتىن تاۋار نارىعىندا (الدىن الا ايقىندالعان شەكارالاردا) ناقتى جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ (ساتۋشىلاردىڭ) ساتۋ اۋداندارىن (ساتىپ الۋشىلاردىڭ ورنالاسقان جەرىن) تالداۋدى;
ساتىپ الۋشىنىڭ (ساتىپ الۋشىلاردىڭ) تاۋاردى ساتىپ الۋ اۋدانىنىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەمەسە ولاردان تاۋار ساتىپ الاتىن ساتۋشىلار قۇرامىنىڭ وزگەرۋى تۋرالى دەرەكتەرىنىڭ تالداۋىن;
باعا بەلگىلەۋ مەن باعالار سەرپىنىن تالداۋدى, قارالاتىن تاۋارعا باعانىڭ وزگەرۋى كەزىندە سۇارانىس كولەمىنىڭ وزگەرۋىن قامتۋى مۇمكىن.
21. شەكارالاردى ايقىنداۋ كەزىندە:
كورسەتىلگەن باعانىڭ ارتۋى ناتيجەسىندە ساتىپ الۋشى (ساتىپ الۋشىلار) قارالاتىن تاۋاردى باسقا دا اۋماقتاردا (باسقا اۋماقتاردا ورنالاسقان ساتۋشىلاردان) ساتىپ الا ما (ساتىپ الۋعا دايىن با);
مۇنداي باعانىڭ ارتۋىن ساتۋشى (ساتۋشىلار) ءۇشىن پايداسىز ەتەتىن, ساتۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋى بولدى ما (بولا ما) انىقتاۋ قاجەت.
ەگەر كورسەتىلگەن تالاپتار ورىندالسا, اۋماققا جاقىن ورنالاسقاندار قارالاتىن تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلەدى.
كورسەتىلگەن ءراسىم ولارعا باعا ساتۋشى ءۇشىن پايدا (ساتۋشىلار ءۇشىن جيىنتىق پايدا) شەگەرىلمەي 5-10 پايىزعا ارتۋى مۇمكىن اۋماق انىقتالعانعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلادى. انىقتالعان اۋماقتىڭ شەكارالارى قارالاتىن تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارى دەپ تانىلادى.
«گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستىن» تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارى ەسەبىندە جۇرگىزگەن كەزدە ساتۋشى (ساتۋشىلار) كورسەتىلگەن باعانى ارتتىرۋدى جۇزەگە اسىرا الاتىن ەڭ كىشى اۋماقتىڭ شەكارالارىن قاراستىرۋ كەرەك.
22. تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىمەن بايلانىستى قىزمەتتەر سالاسىندا تاۋار نارىقتارىنىڭ شەكارالارى نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمعا قول جەتكىزۋ جانە ونى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ ايقىندالادى.
4. تاۋار نارىعىن زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعىن ايقىنداۋ.
23. تاۋار نارىعىنىڭ تالداناتىن كەزەڭىن مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ باسشىسى نەمەسە ونىڭ تاۋار نارىقتارىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىنە جەتەكشىلىك ەتەتىن ورىنباسارى جانە (نەمەسە) مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ اۋماقتىق بولىمشەسىنىڭ باسشىسى ايقىندايدى.
24. تاۋار نارىعىن زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعى زەرتتەۋ ماقساتىنا, تاۋار نارىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە بايلانىستى ايقىندالادى.
25. ەگەر ساتىپ الۋشىلار ۋاقىتتىڭ ءبىر كەزەڭىندە ساتىپ الىناتىن تۇتىنۋداعى تاۋاردى ۋاقىتتىڭ باسقا كەزەڭىندە ساتىپ الىناتىن سول تاۋارمەن الماستىرماسا نەمەسە الماستىرۋعا دايىن بولماسا, وندا ۋاقىت ارالىعىن تاڭداۋدا تاۋار نارىعى سيپاتتاماسىنىڭ وسى تاڭداۋىن نەگىزدەيتىن, ونىڭ ىشىندە:
1) جىل ىشىندە تاۋاردى جەتكىزۋدىڭ ماۋسىمدىلىعى;
2) جىل ىشىندە تاۋار جەتكىزۋدىڭ تۇراقتىلىعى;
3) ەڭ جوعارى جانە ەڭ تومەن سۇرانىس (ونىڭ ىشىندە قىسقا مەرزىمدى) كەزەڭى, وسى كەزەڭدەردە ساتۋشىلار سانىنىڭ اراقاتىناسى;
4) ساتۋشىلاردىڭ ءتۇرلى ۋاقىت كەزەڭدەرىندە ءارتۇرلى باعا بەلگىلەۋ مۇمكىندىگى;
5) كەلىسىمشارت مەرزىمدەرى;
6) تاۋاردىڭ نارىقتا پايدا بولۋ ۋاقىتى ەسكەرىلەدى.
26. تاۋار نارىعىنىڭ بارلىق سيپاتتاماسى بەلگىلەنگەن ءبىر ۋاقىت ارالىعى شەگىندە ايقىندالادى.
5. تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىن ايقىنداۋ
27. تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىنا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعى شەگىندە ونىڭ شەكارالارىندا قارالاتىن تاۋاردى وتكىزەتىن بارلىق نارىق سۋبەكتىلەرى كىرەدى.
28. تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن جانە تۇلعالار توبىن قۇرايتىن نارىق سۋبەكتىلەرى ءبىر نارىق سۋبەكتىسى رەتىندە قاراستىرىلادى.
29. زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعىن ايقىنداۋ كەزىندە الىنعان اقپاراتتىڭ نەگىزىندە, نارىقتىڭ تاۋار شەكارالارىن جانە تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ كەزىندە مىنالاردى:
1) تولىق اتاۋىن (ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىن كورسەتە وتىرىپ);
2) مەكەن-جايىن (تۇرعىلىقتى جەرىن);
3) تۇلعالار توبىنا جاتاتىندىعىن;
4) وسى تاۋاردى ساتىپ الۋشىلار نەمەسە ساتۋ وڭىرلەرىن;
5) وسى تاۋاردى ءوز ءوندىرىسىنىڭ بولۋىن ء(بىر مەزگىلدە دەلدال ۇيىمدار ايقىندالادى);
6) وسى تاۋاردى نەمەسە ونى ءوندىرۋ ءۇشىن قاجەتتى تاۋارلاردى ساتۋشىلار سايكەستەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن دەرەكتەر بەلگىلەنەتىن, قارالاتىن تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرى ايقىندالادى.
30. سايكەستەندىرۋ دەرەكتەرىنىڭ بولماۋىنا, (ولاردى بەلگىلەۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا) ۇلەسى تاۋار نارىعىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 10%-نان اسپاعان جاعدايدا جول بەرىلەدى.
31. تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىن ايقىنداعان كەزدە قارالاتىن تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن ساتۋشىلاردان تاۋار ساتىپ الاتىن ساتىپ الۋشىلار توبىنىڭ قۇرامى (سانى) ناقتىلانۋى مۇمكىن.
ەگەر تاۋار نارىعىندا نەگىزگى ساتىپ الۋشىلاردىڭ از توبى (15-تەن از) جۇمىس ىستەسە, وندا ساتىپ الۋشىلاردىڭ نەگىزگى ساتۋشىلارمەن ءبىر تۇلعالار توبىنا كىرەتىنىن تەكسەرۋ قاجەت.
6. تاۋار نارىعىنىڭ كولەمى مەن تاۋار نارىعىنداعى نارىق سۋبەكتىلەرى ۇلەستەرىنىڭ ەسەبى
32. تاۋار نارىعىنىڭ كولەمى تاۋاردى نەمەسە ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلاردى اكەلۋ مەن اكەتۋ كولەمدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ تاۋاردى نەمەسە ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلاردى نارىق شەكارالارى شەگىندە زاتتاي نەمەسە قۇندىق كورسەتكىشتەردە وتكىزۋ سوماسى رەتىندە ايقىندالادى.
نارىق سۋبەكتىسى ءوز ءونىمىنىڭ ءبىر بولىگىن ءوز مۇقتاجىنا پايدالانعان جاعدايدا, وتكىزۋ كولەمىنە تاۋار نارىعىندا وتكىزىلەتىن كولەم عانا قوسىلادى.
نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ءتيىستى تاۋار نارىعىنداعى ۇلەسى نارىق سۋبەكتىسىنىڭ نارىقتىڭ شەكارالارى شەگىندە تاۋاردى نەمەسە ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن تاۋارلاردى وتكىزۋ كولەمىنىڭ ءتيىستى تاۋار نارىعىنىڭ جالپى كولەمىنە قاتىناسى رەتىندە ايقىندالادى.
نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەسىن انىقتاۋ ولاردىڭ ءونىم بەرۋ كولەمىنىڭ ۇلەسى ءونىم بەرۋدىڭ جالپى كولەمىندە كەمىندە سەكسەن بەس پايىز سۋبەكتىلەردىڭ اقپاراتى بولعان كەزدە مۇمكىن بولادى.
نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ۇلەسىن ەسەپتەۋ كەزىندە پايدالانىلاتىن كورسەتكىشتەر نارىق كولەمىن ەسەپتەۋ كەزىندەگى ولشەم بىرلىكتەرىندە كەلتىرىلەدى.
ءتيىستى تاۋار نارىعىن تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ءاربىر جەكە نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ۇلەسى 49, 50 - تارماقتاردا كورسەتىلگەن جاعدايلاردا تاۋار نارىعىنىڭ جالپى كولەمىنەن ون بەس پايىزدان اسپاۋى ءتيىس. ءتيىستى تاۋار نارىعىنداعى تۇلعالار توبىنىڭ ۇلەسى ءبىر تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن تۇلعالار توبىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ۇلەستەرىنىڭ سوماسى رەتىندە ايقىندالادى جانە ءبىرتۇتاس نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ۇلەسى رەتىندە قاراستىرىلادى.
33. نارىق كولەمدەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن ساتۋ كولەمدەرىنىڭ سوماسى مىناداي ادىستەرمەن ايقىندالۋى مۇمكىن:
1) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ناق سول تاۋاردى (الىپ ساتۋ) قايتا ەسەپكە الۋعا جول بەرمەي, ساتۋ كولەمدەرىنىڭ سوماسىن ەسەپتەۋ;
2) اتالعان ساتىپ الۋشىلار بويىنشا تاۋاردى ساتىپ الۋ كولەمدەرىنىڭ سوماسىن ەسەپتەۋ;
3) اتالعان اۋماقتان قارالىپ وتىرعان تاۋاردى اكەتۋ (ەكسپورتى) كولەمدەرىن شەگەرگەندە جانە تاۋار وندىرۋشىلەر مەن تاۋارلاردى اكەلۋ مەن اكەتۋ كولەمدەرىن باقىلاۋشى ورگانداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا اتالعان اۋماققا قارالىپ وتىرعان تاۋاردى اكەلۋ (يمپورتى) كولەمدەرىن قوسا وتىرىپ (تاۋاردى ءوندىرۋ جانە ونىڭ قورلارى كولەمىنىڭ ۇردىسىندە قارالىپ وتىرعان تاۋاردى تۇتىنۋدى شەگەرگەندە) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىندا تاۋاردى ءوندىرۋ كولەمدەرىنىڭ سوماسىن ەسەپتەۋ. اتالعان ءادىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكارالارىندا تاۋار نارىقتارىنا تالداۋ جۇرگىزگەن جاعدايدا قولدانۋ ورىندى.
34. قاجەت بولعان جاعدايدا, تاۋار نارىعىنىڭ ناقتى كولەمدەرىنەن تىس مونوپولياعا قارسى ورگان تاۋار ءوندىرۋدىڭ جوسپارلانعان كولەمدەرىن, تاۋارلاردى اكەلۋگە جانە اكەتۋگە تىيىمداردى ەسەپكە الىپ, بولجاۋ دەرەكتەرىن ايقىنداۋى مۇمكىن.
7. تاۋار نارىعىندا باسەكەلەستىك ورتانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ.
تاۋار نارىعىندا باسەكەلەستىك ورتانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ ءۇشىن مىناداي ادىستەر قولدانىلادى:
35. نارىقتىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيىن ايقىنداۋ ءۇشىن مىنالار پايدالانىلادى:
1) نارىقتىڭ شوعىرلانۋ كوەففيتسيەنتى (CR). بارلىق ءونىم بەرۋشىلەردىڭ اتالعان تاۋار نارىعىندا تاۋار وتكىزۋىنىڭ (جەتكىزۋىنىڭ) جالپى كولەمىنە ءىرى ءونىم بەرۋشىلەردىڭ بەلگىلى ءبىر سانىمەن تاۋاردى وتكىزۋ (جەتكىزۋ) كولەمىنىڭ پايىزدىق قاتىناسى رەتىندە ەسەپتەلەدى.
ءىرى ءونىم بەرۋشىلەردىڭ ءۇش (CR - 3), ءتورت (CR - 4) شوعىرلانۋ دەڭگەيىن پايدالانۋ ۇسىنىلادى.
2) گەرفيندال – گيرشمان (نن) نارىق شوعىرلانۋىنىڭ يندەكسى نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن بارلىق كاسىپورىندار ۇلەستەرىنىڭ كۆادراتتار سوماسى رەتىندە ەسەپتەلەدى جانە ۇلەستەر نەمەسە پايىزدارمەن ولشەنۋى مۇمكىن:
n
ننI = ∑ S2i x 100
i=1
Si – ساتۋ ۇلەسى, وتكىزۋدىڭ جالپى كولەمىندە i – كاسىپورىن. N – نارىقتاعى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ سانى.
شوعىرلانۋ كوەففيتسيەنتتەرىنىڭ جانە گەرفيندال-گريشمان يندەكستەرىنىڭ ماندەرىنە سايكەس شوعىرلانۋ دارەجەسى بويىنشا نارىقتىڭ ءۇش ءتۇرى بولىنەدى:
جوعارى شوعىرلانعان نارىق: 70% <CR-3 < 100% جاعدايدا 2000 < ننI < 10 000, 80% <CR-4 < 100% جاعدايدا 1800 < ننI < 10 000;
ورتاشا شوعىرلانعان نارىق: 45% <CR-3 < 70% جاعدايدا 1000 < ننI < 2000, 45% <CR-4 < 80% جاعدايدا 1000 < ننI < 1800;
تومەن شوعىرلانعان نارىق:CR-3 < 45 % جاعدايدا ننI < 1000, CR-4 < 45 % جاعدايدا ننI < 1000.
نارىقتىق شوعىرلانۋ كورسەتكىشتەرى نارىقتىڭ مونوپوليالانۋ دارەجەسىن, وندا نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قاتىسۋ بىركەلكىلىگىن (نەمەسە بىركەلكى ەمەستىگىن) الدىن الا باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءتيىستى تاۋار نارىعىندا ءونىمدى ءار ءتۇرلى اۋقىمدا جەتكىزەتىن ءونىم بەرۋشىلەر نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن, اتالعان كورسەتكىشتەردىڭ ءمانى سوعۇرلىم تومەن بولادى.
نارىقتىڭ نارىقتىق شوعىرلانۋىن ايقىنداعان كەزدە ءتيىستى تاۋار نارىعىندا «باسەكەلەستىك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 7-بابىنا سايكەس تۇلعالار توبىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
36. تاۋار باعاسى مەن ونى ءوندىرۋدىڭ شەكتى شىعاسىسى اراسىنداعى ايىرمانى ايقىنداۋ قاجەت بولعان جاعدايدا لەرنەر كوەففيتسيەنتى پايدالانىلادى. تاۋار باعاسى مەن L=[P-MC]/P باعاسىنا جاتقىزىلعان ونى ءوندىرۋدىڭ شەكتى شىعاسىسى اراسىنداعى ايىرما رەتىندە ايقىندالادى.
ر – تاۋاردىڭ بوساتۋ باعاسى; مس – تاۋار ءوندىرۋدىڭ شەكتى شىعاسىسى.
اتالعان كورسەتكىش مونوپوليا جاعدايىندا رەسۋرستاردى ءتيىمسىز ورنالاستىرۋعا بايلانىستى شەكتى شىعىنداردان باعانىڭ اۋىتقىعانىن كورسەتەدى. كاسىپورىننىڭ وتكىزۋ باعاسى باسەكەلەستىك باعادان نەعۇرلىم كوپ اۋىتقىسا, سوعۇرلىم لەرنەر كوەففيتسيەنتى جوعارى.
بۇل كوەففيتسيەنت ساۋ باسەكەلەستىك نارىعى ءۇشىن نولگە تەڭ (نارىقتىق بيلىك جوق); مونوپوليستىك باسەكەلەستىك نارىعى ءۇشىن 0,3 – 0,5 دياپازونىندا تۇر; وليگوپوليا نارىعى ءۇشىن كاسىپورىندار (ولار نەعۇرلىم از بولسا, سوعۇرلىم لەرنەر كوەففيتسيەنتى كوپ بولادى) سانىنا قاراي 0,6 – 0,8 دياپازونىندا تۇر; ۇستەم كاسىپورىندارمەن نارىقتار ءۇشىن ول 0,8-0,9-عا جەتە الادى, ا مونوپوليا نارىعى ءۇشىن 1-گە جاقىندايدى.
37. تاۋار نارىعىنا باسقا وڭىرلەردەن ساتۋشىلاردىڭ كىرۋ مۇمكىندىگىن ايقىنداعان كەزدە وڭىرارالىق جانە حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق ءۇشىن نارىقتىڭ اشىقتىق كوەففيتسيەنتى قولدانىلادى.
تاۋار نارىعىنا باسقا وڭىرلەردەن (نەمەسە باسقا ەلدەردەن) ساتۋشىلاردىڭ كىرۋ مۇمكىندىگى نارىقتىڭ شوعىرلانۋىن ەداۋىر تومەندەتەدى, نارىقتا جەرگىلىكتى (وتاندىق) ساتۋشىلاردىڭ الاتىن ۇلەسىن قىسقارتادى.
كەرىسىنشە, وڭىرارالىق (حالىقارالىق) الماسۋعا نارىقتىڭ باياۋ كىرۋى نارىقتا شوعىرلانۋدى كۇشەيتەدى جانە جەرگىلىكتى (وتاندىق) ساتۋشىلاردىڭ ۇلەسىن ۇلعايتادى.
وڭىرارالىق جانە حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋ ءۇشىن نارىق اشىقتىعىنىڭ دارەجەسىن, يمپورتتىڭ كىرۋ دارەجەسىن (يكد) ناقتى تاۋار نارىعىندا وتكىزۋدىڭ (جەتكىزۋدىڭ) جالپى كولەمىندە يمپورتتىق (اكەلىنگەن) ءونىمنىڭ ۇلەسى بويىنشا باعالاۋعا بولادى:
سپي = ي 100% = ي 100%
پ+ي-ە ر
ي – يمپورت كولەمى;
پ –ىشكى ءوندىرىس كولەمى;
ە – بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە اتالعان تاۋاردىڭ ەكسپورت كولەمى;
ر –ناقتى تاۋار نارىعىندا وتكىزۋدىڭ جالپى كولەمى.
بۇل كورسەتكىش وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن قورعانىس شارالارىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشكەن كەزدە قاجەت.
38. شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ ناتيجەلەرىن تالداعان كەزدە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قىزمەتتەرى ناتيجەلەرىنىڭ باعاسى قارالۋى مۇمكىن, ولار:
1) قارالىپ وتىرعان نارىقتا 35 پايىزدان استام ۇلەسى بار نارىق سۋبەكتىلەرى ءۇشىن كاپيتالدى تارتۋدىڭ تابىسى مەن شىعاسىسى مولشەرىنىڭ ارا-قاتىناسى;
2) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنداعى باعا سەرپىنى;
3) قارالىپ وتىرعان نارىق جانە سۇرانىس كولەمىنىڭ سەرپىنى (ونىڭ ىشىندە تاۋار ماسساسىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن سۇرانىستىڭ جانە سۇرانىستى كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋى);
4) وڭىرارالىق جانە حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق ءۇشىن قارالىپ وتىرعان نارىقتىڭ اشىقتىعى;
5) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا جاڭا ساتۋشىلاردىڭ پايدا بولۋ جيىلىگى;
6) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ تەحنيكالىق دامۋ دەڭگەيى.
39. قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىقتارىنداعى نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ مىنەز-قۇلقىن تالداۋ سۋبەكتىلەردىڭ مىنەز-قۇلقىن قامتيدى, ونىڭ ىشىندە:
ساتۋشىلاردىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتىن جانە ماركەتينگتىك ستراتەگياسىن ازىرلەۋ;
باسەكەلەسەتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە تاۋەلدىلىك دارەجەسىن انىقتاۋ;
ساتۋشىلاردىڭ جەكەلەگەن ساتىپ الۋشىلارعا (ساتىپ الۋشىلار توبىنا) جەڭىلدىكتەر بەرۋ فاكتىلەرىن بەلگىلەۋ;
تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ كەلىسىمدەرىن انىقتاۋ.
8. تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ايقىنداۋ
40. تاۋار نارىعىندا قىزمەتتى باستاۋعا نارىق سۋبەكتىلەرىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن نەمەسە قيىندىق تۋدىراتىن جانە شەكتەيتىن ءمان-جايلار نەمەسە ءىس-ارەكەتتەردى ايقىنداۋ ءراسىمى مىنالاردى قامتيدى:
قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىنىڭ بارلىعىن (نەمەسە جوقتىعىن) انىقتاۋ;
قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنا كىرۋدىڭ انىقتالعان توسقاۋىلدارىن ەڭسەرۋدى ايقىنداۋ.
41. نارىققا كىرۋگە توسقاۋىلدارعا مىنالار جاتادى:
1) ەكونوميكالىق شەكتەۋ, ونىڭ ىشىندە:
وسى سالىمداردىڭ ءوزىن-ءوزى اقتاۋ مەرزىمدەرى ۇزاق بولعاندا ەداۋىر باستاپقى كۇردەلى سالىمداردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىلىگى;
قارالىپ وتىرعان نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىمەن سالىستىرعاندا, الەۋەتتى قاتىسۋشىلار ءۇشىن قارجىلاندىرۋدى تارتۋدىڭ بارىنشا جوعارى شىعىندارى;
قاجەتتى رەسۋرستارعا جانە زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىنا, اقپارات الۋعا قولجەتىمدىلىكتى الۋ شىعىندارى;
كولىكتىك شەكتەۋلەر;
ۇسىنىسى شەكتەلگەن جانە قارالىپ وتىرعان نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ اراسىندا بولىنگەن رەسۋرستارعا الەۋەتتى قاتىسۋشىلاردىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ بولماۋى;
نارىق سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ءوندىرىستىڭ مۇنداي كولەمىنە قول جەتكىزگەنگە دەيىن ءونىم بىرلىگىنە بارىنشا جوعارى شىعىندارعا بايلانىستى ءوندىرىستىڭ ء(وندىرىس اۋقىمىنىڭ اسەرى) ەكونوميكالىق اقتالعان ەڭ از كولەمىنىڭ بولۋى;
نارىقتىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارى الدىندا, اتاپ ايتقاندا, تاۋار بىرلىگىنە شىعىندار بويىنشا جانە تاۋارعا سۇرانىس بويىنشا قارالىپ وتىرعان نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ارتىقشىلىعى;
2) مەملەكەتتىك ورگاندار ەنگىزگەن اكىمشىلىك شەكتەۋلەر, ونىڭ ىشىندە:
قىزمەتتىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ليتسەنزيالاۋ شارتى;
كۆوتالاۋ;
تاۋارلاردى اكەلۋدى-اكەتۋدى شەكتەۋ;
بەلگىلى ءبىر سۇرانىستى مىندەتتى قاناعاتتاندىرۋ, ۇتقىر قۋاتتى قولداۋ, جۇمىس ورىندارىن جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمداردى ساقتاۋ تالابى;
جەكەلەگەن نارىق سۋبەكتىلەرىنە جەڭىلدىكتەر بەرۋ;
جەر ۋچاسكەلەرىن بولۋگە, وندىرىستىك جانە وزگە دە ءۇي-جايلار بەرۋگە كەدەرگىلەر;
مەملەكەتتىك مۇقتاجدىق ءۇشىن تاۋار ءونىم بەرۋشىلەرىن كونكۋرستىق ىرىكتەۋ شارتى;
ەكولوگيالىق شەكتەۋلەر, ونىڭ ىشىندە وندىرىستىك قۋاتتاردى جانە كولىك ينفراقۇرىلىمى وبەكتىلەرىن سالۋعا تىيىم سالۋ;
ستاندارتتار جانە ساپاعا قويىلاتىن تالاپتار;
3) نارىققا كىرۋ توسقاۋىلدارىن جاساۋعا باعىتتالعان جۇمىس ىستەپ تۇرعان تاۋار نارىعىنداعى نارىق سۋبەكتىلەرى مىنەز-قۇلقىنىڭ ستراتەگياسى, ونىڭ ىشىندە:
مونوپوليالىق تومەن باعا بەلگىلەۋ;
جوسىقسىز باسەكەلەستىك;
4) نارىقتا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ىشىندە نارىققا كىرۋگە توسقاۋىل جاساۋعا اكەلەتىن تىكە ىقپالداسقان نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ بولۋى:
نارىقتىڭ باسقا الەۋەتتى قاتىسۋشىلارىمەن سالىستىرعاندا, تىكە ىقپالداسقان نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قاتىسۋشىلارى ءۇشىن ارتىقشىلىق تۋدىرادى;
نارىقتىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارىن تىكە ىقپالداسۋعا قاتىسۋ قاجەتتىلىگىن تالاپ ەتەدى, بۇل نارىققا كىرۋ شىعاسىسىن ۇلعايتادى;
5) تاۋار نارىعىنا كىرۋگە باسقا دا شەكتەۋلەر.
42. قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا باسەكەلەستىكتى شەكتەيتىن بەلگىلەرگە مىنالار جاتۋى مۇمكىن:
تىكە ىقپالداسقان نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسى;
زەرتتەۋدىڭ ۋاقىتشا ارالىعىنىڭ ىشىندە تىكە ىقپالداسقان بولىپ تابىلاتىن نارىق نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەسىن تومەندەتۋ;
اتالعان تاۋاردى وندىرگەندە پايدالاناتىن تاۋارلار اينالاتىن نەمەسە قارالىپ وتىرعان تاۋار ءوزىنىڭ فيزيكالىق ورنالاسۋ ۇردىسىندە وندىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا تۇسەتىن ارالاس نارىقتاردىڭ بىرىندە قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن تىكە ىقپالداسقان سۋبەكتىلەردىڭ ۇستەم جاعدايى;
نارىق سۋبەكتىسى قارالىپ وتىرعان نارىقتا (كەيىننەن نەمەسە تومەندە تۇرعان) ساتۋشى رەتىندە شىعاتىن نەمەسە ساتىپ الۋشى رەتىندە شىعۋعا ءازىر الدىندا تۇرعان (جوعارى تۇرعان) ارالاس تاۋار نارىقتارىنىڭ شوعىرلانۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيى.
43. تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارى:
الەۋەتتى ساتۋشىلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە ارالاس نارىقتاردا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ مۇمكىنشىلىكتەرى, قارالىپ وتىرعان نارىقتىڭ قاتىسۋشىلارى بولۋ تۇرعىسىنان;
قارالىپ وتىرعان نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ مۇمكىنشىلىگى, اتالعان تاۋاردىڭ وندىرىستىك قۋاتىن جانە ونى ساتۋ كولەمىن كەڭەيتۋ تۇرعىسىنان تالدانادى.
44. تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ەڭسەرۋ مۇنداي توسقاۋىلداردى ەڭسەرۋ مەرزىمدەرىنىڭ جانە ونىڭ شىعىندارىنىڭ مولشەرى نەگىزىندە باعالانادى.
ەگەر قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ەڭسەرۋگە ارنالعان شىعىندار اتالعان نارىققا كىرمەكشى بولعان نارىق سۋبەكتىسى الاتىن (الۋدى بولجايتىن) تابىستارمەن (ارتىقشىلىقتارمەن) ەكونوميكالىق اقتالاتىن بولسا, نارىققا كىرۋ توسقاۋىلدارى ەڭسەرىلگەن بولىپ سانالادى.
نارىق سۋبەكتىلەرى ءۇشىن قاجەتتى قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ەڭسەرۋگە ارنالعان مەرزىمدەر مەن شىعىندار, سونداي-اق قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىنىڭ ەڭسەرىمدىلىگى ناقتى جانە الەۋەتتى ساتۋشىلاردىڭ نەمەسە سالالىق مامانداردىڭ (ساراپشىلاردىڭ) ساۋالناما جۇرگىزۋى ارقىلى باعالاناتىن بولادى.
9. نارىقتى تالداۋ بويىنشا تۇجىرىمدار
45. جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا تۇجىرىمدار مىناداي بولىمدەردى قامتيدى:
1) جالپى ەرەجەلەر;
2) زەرتتەۋدىڭ ۋاقىتشا ارالىعى;
3) تاۋار نارىعىنىڭ شەكاراسى;
4) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامى;
5) نارىقتىڭ كولەمى جانە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەسى;
6) نارىق شوعىرلانۋىنىڭ دەڭگەيى;
7) نارىققا كىرۋ توسقاۋىلدارى;
8) تاۋار نارىعىندا باسەكەلەستىكتىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ;
9) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇسىنىمدار.
جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا تۇجىرىمداردى قورىتىندىعا تالداۋ جۇرگىزۋگە جاۋاپتى مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ ءتيىستى نەمەسە اۋماقتىق بولىمشەسىنىڭ باسشىسى قول قوياتىن جوعارىدا كورسەتىلگەن رەتتە لاۋازىمدى تۇلعا قالىپتاستىرادى.
بۇيرىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگىندە 2013 جىلعى 3 شىلدەدە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق كەسىمدەردى مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ تىزىلىمىنە № 8558 بولىپ ەنگىزىلدى.
