كەيىنگى اپتالاردا رەسەي ءرۋبلىنىڭ السىرەۋى جاڭا دەۆالۆاتسيا تۋرالى قاۋەسەت تۋدىردى. جىل باسىنان بەرى رۋبل 21%-عا السىرەپ, تۇركيا ليراسى, برازيليا رەالى جانە وڭتۇستىك افريكا راندىمەن بىرگە ەڭ كوپ زارداپ شەككەن ۆاليۋتالار توبىنا كىردى. ءبىر كۇن بۇرىن ينتەرنەت كەڭىستىگىندە رەسەي ءرۋبلىنىڭ تاعدىرى تۋرالى قايشىلىقتى بولجامدار پايدا بولدى. كەيبىر ساراپشىلار ونىڭ ۋاقىتشا نىعايۋىن بولجايدى, ال باسقالارى رەسەيلىك بانكتەردى دوللارمەن ەسەپتەسۋدەن اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى.
قازاقستاننىڭ ساۋدا سەرىكتەسى رەتىندە رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ الەۋەتتى السىرەۋى تەڭگە ءۇشىن تەرىس ديناميكا تاۋەكەلدەرىنە الىپ كەلەدى. تەڭگە باعامى قالاي وزگەرەدى؟ FinReview.info ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋىنا بايلانىستى قانداي تاۋەكەلدەر مەن جاعدايلار بولاتىنىن ساراپتايدى.
ەڭ ايقىن فاكتور – پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭ. ينفەكتسيا تارالۋىنىڭ ەكىنشى تولقىنىن بولدىرماۋعا بولادى جانە شەكتەۋ شارالارىن قايتا ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندامايدى. الايدا تاعى ءبىر جاعداي بولۋى مۇمكىن – ەگەر ازيا مەن ەۋروپا ەكىنشى تولقىنمەن كارانتينگە جابىلسا, سودان كەيىن كارانتين رەسەيدە بولادى. بۇل ەل ىشىندە جاڭا تۇراقتاندىرۋ شارالارىن ەنگىزۋگە الىپ كەلەدى, بۇل ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ قالپىنا كەلۋىن ايتارلىقتاي باياۋلاتۋى مۇمكىن.
كەلەسى تاۋەكەل – مۇناي نارىعىنداعى جاعدايدىڭ ناشارلاۋى. قازىر مۇناي باعاسى ءالى دە ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ وپەك+ اياسىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردى ورىنداۋىنا بايلانىستى. بۇل بۇزىلعان جاعدايدا Brent باعاسى ءبىر باررەل ءۇشىن 35-40 دوللارعا دەيىن ءتۇسۋى مۇمكىن, بۇل ءوز كەزەگىندە رۋبل باعامىن السىرەتەدى.
ءۇشىنشى تاۋەكەل رەتىندە رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنىڭ بازالىق مولشەرلەمەنى تاريحي مينيمۋمعا دەيىن 4,25%-عا تومەندەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ادەتتە, بۇل دەپوزيتتەردىڭ كىرىسىنىڭ تومەندەۋىنە جانە نەسيەلەردىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ەكونوميكاداعى ەركىن اينالىمداعى اقشانىڭ ارتۋىنا اكەلەدى. بۇل تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا كوپ اقشا جۇمسالاتىنىن بىلدىرەدى. ياعني, ەل ىشىندە رۋبل سۇرانىسقا يە بولا باستايدى, بىراق ينۆەستورلار ءۇشىن ونىڭ تارتىمدىلىعى تومەندەيدى, ويتكەنى دامىعان ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىمەن ديففەرەنتسيال تارىلادى.
ءتورتىنشى قاۋىپ – رەسەيگە قارسى جاڭا سانكتسيالار ەنگىزۋ قاۋپى. بۇل ەشقاشان ۆاليۋتاعا جاقسى اسەر ەتپەيدى. قازىردىڭ وزىندە رەسەي ۆاليۋتاسى – «ۇلكەن جيىرماداعى» ەڭ قۇبىلمالى اقشا. ياعني, ءرۋبلدىڭ قۇبىلمالىلىعىن كۇشەيتەتىن جۇرگىزىلىپ جاتقان – وزگەرمەلى ساياسات جاعدايىنداعى جاڭا سانكتسيالار قاۋپى. سوندىقتان ونىڭ امەريكالىق دوللارعا قاتىستى وزگەرۋى تۋرالى بولجامدار جاڭا سانكتسيالار ەنگىزۋ قاۋپىن ەسكەرۋى كەرەك. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ اياقتالعانعا دەيىن رەسەيگە قارسى سانكتسيالار ەنگىزىلمەيدى. تيىسىنشە رۋبل ءوز پوزيتسياسىن ۋاقىتشا نىعايتا الادى. ونىڭ اقش دوللارىنا قاتىستى باعامى شامامەن 7%-عا ءوسىپ, 70 رۋبلگە جەتۋى مۇمكىن.
الايدا سانكتسيالار ءالى دە قابىلدانسا, رەسەيلىك بانكتەر ءۇشىن ەسەپ ايىرىسۋدى اقش دوللارىمەن جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىنەن تولىعىمەن ايىرىلۋ قاۋپى كۇشەيەدى. بۇل 2018 جىلى رەسەيدىڭ بانك جۇيەسىنە شەكتەۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى امەريكالىق زاڭ جوبالارىنا بايلانىستى. قابىلدانعان شارالار 8 ءىرى مەملەكەتتىك بانككە سوققى بەرۋى كەرەك ەدى. ءدال وسى قاۋىپپەن ەكونوميستەر ورتالىق بانكتىڭ التىن رەزەرۆىنىڭ ءوسۋىن بايلانىستىرادى. سوڭعى التى جىلدا رەسەيدەگى التىن قورى 120%-عا ءوسىپ, 2,3 مىڭ تونناعا جەتتى.
الايدا 2020 جىلدىڭ ساۋىرىندە رەتتەۋشى مۇناي دوللارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جابۋ ءۇشىن ونىڭ ەكسپورتىنان تۇسەتىن كىرىستەرمەن التىن ساتىپ الۋدى توقتاتتى. ۇكىمەت ەلدە وندىرىلگەن بارلىق باعالى مەتالداردى اكەتۋگە جول اشىپ, كەنشىلەرگە باس ليتسەنزيالار بەرە باستادى.
وسىعان بايلانىستى رۋبل وتىمدىلىگىن جوعالتۋدى جالعاستىردى. تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ەلدە رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ قايتا ساتىلۋى بايقالدى. بۇعان بىردەن بىرنەشە فاكتورلار سەبەپ بولدى. بۇل – گەوساياسي سالاداعى بەلگىسىزدىكتىڭ جوعارىلاۋى, تولەم بالانسىنىڭ ناشارلاۋى, رەزيدەنت ەمەستەر ءۇشىن فەدەرالدى نەسيە وبليگاتسيالارى تارتىمدىلىعىنىڭ تومەندەۋى جانە كارانتيندىك شارالار الىنىپ تاستالعاننان كەيىن يمپورت پەن سىرتقى ءتۋريزمنىڭ جاندانۋى.
الايدا مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋىن بولجاي وتىرىپ, كەيبىر ساراپشىلار ءالى دە ءرۋبلدىڭ ءوسۋى تۋرالى ۇستانىمدى ۇستانادى. بۇل, ەڭ الدىمەن, ليۆان استاناسىنداعى وقيعالارعا جانە اقش-تاعى كومىرسۋتەك قورى 9,4 ملن باررەلگە تومەندەگەنى تۋرالى ايتىلعان امەريكالىق مۇناي ينستيتۋتى باعالاۋىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى.
مۇناي باعاسى وسپەۋى مۇمكىن, ونىڭ ورتاشا قۇنى جىل سوڭىنا دەيىن 42,75 دوللار دەڭگەيىندە ساقتالادى. بۇل تۇتىنۋدان كەيىن مۇناي ءوندىرۋدىڭ وسۋىنە بايلانىستى. وپەك + ەلدەرى كوكتەمدە 1 شىلدەگە دەيىن جۇمىس ىستەيتىن ءوندىرىستى قىسقارتۋ تۋرالى كەلىستى. ياعني, ولار شەكتەۋ شارالارىن بىرتىندەپ جەڭىلدەتىپ, سۇرانىستى پروپورتسيونالدى تۇردە ءوندىرۋدى باستادى. قازىر مۇناي نارىعى ءىس جۇزىندە تۇراقتاندى. 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا الەمدىك مۇناي قورىنىڭ تاۋلىگىنە 6,4 ملن باررەلگە وسۋىنەن كەيىن نارىقتىڭ توقىراۋى قۇلدىراي ءتۇستى جانە ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ول شامامەن تاۋلىگىنە 4,2 ملن باررەلگە تومەندەيدى. ارينە ۋاقىت وتە كەلە مۇنايدىڭ قۇنى 60 دوللارعا ورالۋى مۇمكىن, بىراق بۇل بىرتىندەپ ىسكە اسادى. نارىقتاعى اعىمداعى باعا بەلگىلەۋلەر يمپورتتاۋشىلار مەن مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ كونسەنسۋسى بولىپ سانالادى. ماسەلەن, الەمدىك ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ جاعدايىندا ەلدەرگە ومىرلىك قاجەتتى ەنەرگيا كوزى بولىپ تابىلاتىن ارزان كومىرسۋتەكتەر قاجەت. سونىمەن قاتار تىم قىمبات مۇناي ەكونوميكالىق ءوسۋدى باياۋلاتادى, ال تىم ارزان مۇناي وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءتيىمسىز. سوندىقتان يمپورتتاۋشىلار مەن ەكسپورتتاۋشىلاردى قاناعاتتاندىراتىن تەپە-تەڭدىك قۇنى 40-60 دوللاردى قۇرايدى. وسىلايشا جىل سوڭىنا دەيىن مۇناي باعاسى تۇراقتى بولىپ قالماق. ياعني, كومىرسۋتەكتەر نارىعى ءرۋبلدىڭ نىعايۋىن قامتاماسىز ەتپەيدى, كەرىسىنشە, رەسەي ەكونوميكاسى مۇناي دوللارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جاۋىپ, التىن رەزەرۆتەرىن جوعالتادى.
ەكونوميستەر جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رۋبل باعامى ءبىر دوللار ءۇشىن 80-85 رۋبلگە جەتەدى دەپ بولجايدى. قازىر ءرۋبلدىڭ قانشالىقتى دەۆالۆاتسيالاناتىنىن بولجاۋ قيىن, ويتكەنى ۆاليۋتاعا اتالعان فاكتورلاردىڭ قىسىم دەڭگەيى ونىڭ ماسشتابىنا بايلانىستى. الايدا قازىردىڭ وزىندە جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رەسەي ۆاليۋتاسى ءوز پوزيتسياسىن ءبىر دوللار ءۇشىن 80-85 رۋبلگە دەيىن السىرەتەتىنى انىق. ەپيدەميالىق جاعداي قايتا ناشارلاعان جانە رەسەيگە قارسى ءىرى سانكتسيالار ەنگىزىلگەن جاعدايدا, اقش دوللارى ءۇشىن 90 رۋبل بەلگىسىنە جەتۋ مۇمكىن ەمەس.
تەڭگە رۋبلدەن كەيىن دەۆالۆاتسيالانا ما؟
كوپتەگەن قازاقستاندىقتى الداعى ۋاقىتتا تەڭگەنىڭ كۇيى نە بولاتىنى تولعاندىرادى. ويتكەنى جەلىدە تەڭگەنىڭ رۋبلگە قاتىستى الەۋەتتى بايلانىسى تۋرالى اقپارات ءجيى شىعادى. بۇل ۆاليۋتامىزدىڭ رەسەيدەن كەيىن ءتۇسۋى تۋرالى پىكىرتالاسقا وزەك بولادى.
ۆاليۋتالاردى بايلانىستىرۋ تەڭگەنىڭ رۋبل سياقتى قۇندىلىعى مەن تۇراقتىلىعىنا يە بولۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. ارينە رەسەي ۆاليۋتاسى تەڭگەگە اسەر ەتەدى. ويتكەنى رەسەي – قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەس ەلدەرىنىڭ ءبىرى. الايدا فاكت بويىنشا ۆاليۋتالاردىڭ بايلانىسى جوق, ويتكەنى جىل باسىنان بەرى رۋبل اقش دوللارىنا قاتىستى 21%-عا, ال تەڭگە 11,4%-عا السىرەدى. بۇل رەتتە ۆاليۋتامىزدىڭ رەسەيلىك ۆاليۋتاعا قاتىستى باعامى ءبىر رۋبل ءۇشىن 5,3 تەڭگەدەن 6,2 تەڭگەگە دەيىن قۇبىلدى. ياعني, تەپە-تەڭدىكتىڭ ايتارلىقتاي تارالۋى ءرۋبلدىڭ تەڭگە باعامىنا اسەر ەتەتىن جالعىز باسىم فاكتورى ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.
ءبىزدىڭ ايىرباس باعامىمىز مۇناي باعاسىنىڭ قوزعالىسىن, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنىنىڭ سەرپىنىن جانە كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيانىڭ تارالۋىمەن بايلانىستى جاعدايدى قوسا العاندا, جەرگىلىكتى جانە سىرتقى فاكتورلاردان قالىپتاسادى. تيىسىنشە, وسى فاكتورلاردىڭ تۇراقتانۋىن ەسكەرە وتىرىپ, جىل سوڭىنا دەيىن ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 410 تەڭگەدەن 430 تەڭگەگە دەيىنگى ارالىقتا بولاتىن تەڭگە باعامىنىڭ تۇراقتىلىعى تۋرالى دا ايتۋعا بولادى.
قازاقستان ۆاليۋتاسى ءوز جاعدايىن نىعايتا الادى
قازاقستاندىق ۆاليۋتانى نىعايتۋ قارجى نارىعى قالپىنا كەلىپ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىنىڭ ءوسۋى قايتا باستالعان جاعدايدا مۇمكىن بولماق. البەتتە, جىل سوڭىنا دەيىن مۇناي قۇنى بۇرىنعى باررەلىنە 60 دوللار دەڭگەيىنە ورالمايدى, ياعني قازاقستانعا ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىن, اتاپ ايتقاندا, شوب-تى دامىتۋ قاجەت.
الايدا داعدارىس كەزەڭىندە مەملەكەت ەكونوميكانى اۋقىمدى تۇردە سۋبسيديالاي المايدى. ويتكەنى بۇل قاراجات نارىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە قاجەت. سوندىقتان قازىر شەتەلدىك كاپيتالدى تارتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. بىراق سوڭعى ايلاردىڭ ءۇردىسى 2020 جىلى جاھاندىق ينۆەستيتسيالىق اعىنداردىڭ 40%-عا تومەندەگەنىن كورسەتەدى.
باسقاشا ايتقاندا, ەلدەر ينۆەستيتسيا جارىسىن باستايدى. بۇل ماسەلەدە قازاقستاننىڭ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى سىندى ارتىقشىلىعى بار.
رەسمي جۇمىس ىستەگەن ەكى جىلدىڭ ىشىندە قارجى ورتالىعى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ نازارىن اۋداردى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا الەمنىڭ 42 ەلىنەن 545 كومپانيا احقو قاتىسۋشىسى اتالدى. قارجى ورتالىعىنىڭ قاتىسۋشىلارى 444 ملن دوللار ينۆەستيتسيالادى. بۇل قاراجات قارجى تەحنولوگيالارىن دامىتۋ, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى سياقتى قازاقستاندىق سەكتورلارعا ءبولدى. بۇل رەتتە ينۆەستورلار قازاقستان ەكونوميكاسىنا ودان ءارى ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتى, ال ينۆەستيتسيالىق تۇسىمدەر كولەمى تاياۋ ۋاقىتتا 3,5 ملرد دوللارعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن.
قارجى ورتالىعى سونىمەن قاتار ينۆەستورلارعا كاسىپورىندى نەمەسە جوبانى باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرمەي, ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پورتفەلدىك ينۆەستيتسيالاردى دامىتادى. Astana International Exchange (AIX) بيرجاسى ارقىلى تارتىلعان كاپيتال كولەمى شامامەن 4,6 ملرد دوللارعا جەتتى.
وسىلايشا قىسقا ۋاقىت ىشىندە احقو جاھاندىق قارجى جۇيەسىنە ينتەگراتسيالانۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى ازىرلەپ قانا قويماي, ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە دە قول جەتكىزدى. ونىڭ ودان ءارى دامۋى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە, قارجى سەكتورىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى جانە سونىڭ سالدارىنان تەڭگە باعامىنىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلەدى.
