قارجى • 16 قىركۇيەك، 2020

ءرۋبلدىڭ قۇلدىراۋى تەڭگەگە قالاي اسەر ەتەدى؟

128 رەت كورسەتىلدى

رەسەي ەكونوميستەرى قىركۇيەك-قازان ايلارىندا رۋبل دەۆالۆاتسيالانادى دەپ بولجايدى. كورشى ەل ۆاليۋتاسىنىڭ السىرەۋى تەڭگەنىڭ تەرىس ديناميكاسىنىڭ قاۋپىن تۋدىرادى. ءبىزدىڭ ۆاليۋتانىڭ باعامى قالاي وزگەرەدى جانە مەملەكەتكە تەڭگەنىڭ نىعايۋىن قالاي ىنتالاندىرۋ كەرەك؟

كەيىنگى اپتالاردا رەسەي ءرۋبلىنىڭ السىرەۋى جاڭا دەۆالۆاتسيا تۋرالى قاۋە­سەت تۋدىردى. جىل باسىنان بەرى رۋبل 21%-عا السىرەپ، تۇركيا ليراسى، برازيليا رەالى جانە وڭتۇستىك افريكا راندىمەن بىرگە ەڭ كوپ زارداپ شەككەن ۆاليۋتالار توبىنا كىردى. ءبىر كۇن بۇرىن ينتەرنەت كەڭىستىگىندە رەسەي ءرۋبلىنىڭ تاعدىرى تۋرالى قايشىلىقتى بولجامدار پايدا بولدى. كەيبىر ساراپشىلار ونىڭ ۋاقىتشا نىعايۋىن بولجايدى، ال باسقالارى رەسەيلىك بانكتەردى دوللارمەن ەسەپتەسۋدەن اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى.

قازاقستاننىڭ ساۋدا سەرىكتەسى رەتىندە رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ الەۋەتتى السىرەۋى تەڭگە ءۇشىن تەرىس ديناميكا تاۋەكەل­دەرى­نە الىپ كەلەدى. تەڭگە باعامى قالاي وز­گەرەدى؟ FinReview.info ءرۋبلدىڭ قۇن­­سىز­دانۋىنا بايلانىستى قانداي تاۋە­كەل­دەر مەن جاعدايلار بولاتىنىن ساراپتايدى.

ەڭ ايقىن فاكتور – پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭ. ينفەكتسيا تارالۋىنىڭ ەكىنشى تولقىنىن بولدىرماۋعا بولادى جانە شەكتەۋ شارالارىن قايتا ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندامايدى. الايدا تاعى ءبىر جاعداي بولۋى مۇمكىن – ەگەر ازيا مەن ەۋروپا ەكىنشى تولقىنمەن كارانتينگە جابىلسا، سودان كەيىن كارانتين رەسەيدە بولادى. بۇل ەل ىشىندە جاڭا تۇراقتاندىرۋ شارالارىن ەنگىزۋگە الىپ كەلەدى، بۇل ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ قالپىنا كەلۋىن ايتارلىقتاي باياۋلاتۋى مۇمكىن.

كەلەسى تاۋەكەل – مۇناي نارىعىنداعى جاعدايدىڭ ناشارلاۋى. قازىر مۇناي باعاسى ءالى دە ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ وپەك+ اياسىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىم­دەردى ورىنداۋىنا بايلانىستى. بۇل بۇ­زىلعان جاعدايدا Brent باعاسى ءبىر باررەل ءۇشىن 35-40 دوللارعا دەيىن ءتۇسۋى مۇمكىن، بۇل ءوز كەزەگىندە رۋبل باعامىن السىرەتەدى.

1

ءۇشىنشى تاۋەكەل رەتىندە رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنىڭ بازالىق مولشەرلەمەنى تاريحي مينيمۋمعا دەيىن 4،25%-عا تومەن­دەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ادەتتە، بۇل دەپوزيتتەردىڭ كىرىسىنىڭ تومەندەۋىنە جانە نەسيەلەردىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ەكونوميكاداعى ەركىن اينالىمداعى اقشانىڭ ارتۋىنا اكەلەدى. بۇل تاۋارلار مەن قىز­مەت­تەردى ساتىپ الۋعا كوپ اقشا جۇمسالاتى­نىن بىلدىرەدى. ياعني، ەل ىشىندە رۋبل سۇرانىسقا يە بولا باستايدى، بىراق ينۆەستورلار ءۇشىن ونىڭ تارتىمدىلىعى تومەندەيدى، ويتكەنى دامىعان ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىمەن ديففەرەنتسيال تارىلادى.

ءتورتىنشى قاۋىپ – رەسەيگە قارسى جاڭا سانكتسيالار ەنگىزۋ قاۋپى. بۇل ەش­قا­شان ۆاليۋتاعا جاقسى اسەر ەتپەيدى. قازىر­دىڭ وزىندە رەسەي ۆاليۋتاسى – «ۇلكەن جيىر­ماداعى» ەڭ قۇبىلمالى اقشا. ياعني، ءرۋبلدىڭ قۇبىلمالىلىعىن كۇشەيتە­تىن جۇرگىزىلىپ جاتقان – وزگەرمەلى ساياسات جاع­دايىنداعى جاڭا سانكتسيالار قاۋ­پى. سوندىقتان ونىڭ امەريكالىق دول­لارعا قاتىستى وزگەرۋى تۋرالى بولجام­دار جاڭا سانكتسيالار ەنگىزۋ قاۋپىن ەسكەرۋى كەرەك. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكى­رىنشە، اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ اياق­تالعانعا دەيىن رەسەيگە قارسى سانك­تسيا­­لار ەنگىزىلمەيدى. تيىسىنشە رۋبل ءوز پوزيتسياسىن ۋاقىتشا نىعايتا الادى. ونىڭ اقش دوللارىنا قاتىستى باعامى شامامەن 7%-عا ءوسىپ، 70 رۋبلگە جەتۋى مۇمكىن.

الايدا سانكتسيالار ءالى دە قابىلدان­سا، رەسەيلىك بانكتەر ءۇشىن ەسەپ ايىرىسۋدى اقش دوللارىمەن جۇرگىزۋ مۇم­كىن­دىگىنەن تولىعىمەن ايىرىلۋ قاۋپى كۇ­شەيەدى. بۇل 2018 جىلى رەسەيدىڭ بانك جۇيەسىنە شەكتەۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى امەريكالىق زاڭ جوبالارىنا بايلا­نىستى. قابىلدانعان شارالار 8 ءىرى مەملەكەتتىك بانككە سوققى بەرۋى كەرەك ەدى. ءدال وسى قاۋىپپەن ەكونوميستەر ورتالىق بانكتىڭ التىن رەزەرۆىنىڭ ءوسۋىن بايلانىستىرادى. سوڭعى التى جىلدا رەسەيدەگى التىن قورى 120%-عا ءوسىپ، 2،3 مىڭ تونناعا جەتتى.

الايدا 2020 جىلدىڭ ساۋىرىندە رەت­تەۋشى مۇناي دوللارىنىڭ جەتىسپەۋ­شىلىگىن جابۋ ءۇشىن ونىڭ ەكسپورتىنان تۇسەتىن كىرىستەرمەن التىن ساتىپ الۋدى توقتاتتى. ۇكىمەت ەلدە وندىرىلگەن بار­لىق باعالى مەتالداردى اكەتۋگە جول اشىپ، كەنشىلەرگە باس ليتسەنزيالار بەرە باستادى.

وسىعان بايلانىستى رۋبل وتىمدىلىگىن جوعالتۋدى جالعاستىردى. تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ەلدە رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ قايتا ساتىلۋى بايقالدى. بۇعان بىردەن بىرنەشە فاكتورلار سەبەپ بولدى. بۇل – گەوساياسي سالاداعى بەلگىسىزدىكتىڭ جوعارىلاۋى، تولەم بالانسىنىڭ ناشارلاۋى، رەزيدەنت ەمەستەر ءۇشىن فەدەرالدى نەسيە وبليگاتسيالارى تارتىمدىلىعىنىڭ تومەندەۋى جانە كارانتيندىك شارالار الىنىپ تاستالعاننان كەيىن يمپورت پەن سىرتقى ءتۋريزمنىڭ جاندانۋى.

الايدا مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋىن بولجاي وتىرىپ، كەيبىر ساراپشىلار ءالى دە ءرۋبلدىڭ ءوسۋى تۋرالى ۇستا­نىم­دى ۇس­تانادى. بۇل، ەڭ الدىمەن، ليۆان اس­تانا­سىنداعى وقيعالارعا جانە اقش-تاعى كومىرسۋتەك قورى 9،4 ملن بار­رەل­­گە تو­مەندەگەنى تۋرالى ايتىل­عان امەري­كا­لىق مۇناي ينستيتۋتى باعا­لاۋىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى.

مۇناي باعاسى وسپەۋى مۇمكىن، ونىڭ ورتاشا قۇنى جىل سوڭىنا دەيىن 42،75 دوللار دەڭگەيىندە ساقتالادى. بۇل تۇ­تىنۋدان كەيىن مۇناي ءوندىرۋدىڭ وسۋىنە بايلانىستى. وپەك + ەلدەرى كوك­تەمدە 1 شىلدەگە دەيىن جۇمىس ىستەي­تىن ءوندىرىستى قىسقارتۋ تۋرالى كەلىستى. ياعني، ولار شەكتەۋ شارالارىن بىرتىندەپ جەڭىلدەتىپ، سۇرانىستى پروپورتسيونالدى تۇردە ءوندىرۋدى باستادى. قازىر مۇناي نارىعى ءىس جۇزىندە تۇراقتاندى. 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا الەمدىك مۇناي قورىنىڭ تاۋلىگىنە 6،4 ملن باررەلگە وسۋىنەن كەيىن نارىقتىڭ توقىراۋى قۇلدىراي ءتۇستى جانە ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ول شامامەن تاۋلىگىنە 4،2 ملن باررەلگە تومەندەيدى. ارينە ۋاقىت وتە كەلە مۇنايدىڭ قۇنى 60 دول­لارعا ورالۋى مۇمكىن، بىراق بۇل بىر­تىن­دەپ ىسكە اسادى. نارىقتاعى اعىمداعى باعا بەلگىلەۋلەر يمپورتتاۋشىلار مەن مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ كونسەن­سۋسى بولىپ سانالادى. ماسەلەن، الەمدىك ەكو­نوميكالىق قۇلدىراۋ جاعدايىندا ەلدەرگە ومىرلىك قاجەتتى ەنەرگيا كوزى بولىپ تابىلاتىن ارزان كومىرسۋتەكتەر قاجەت. سونىمەن قاتار تىم قىمبات مۇناي ەكو­نوميكالىق ءوسۋدى باياۋلاتادى، ال تىم ارزان مۇناي وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءتيىمسىز. سوندىقتان يمپورتتاۋشى­لار مەن ەكسپورتتاۋشىلاردى قاناعاتتاندىراتىن تەپە-تەڭدىك قۇنى 40-60 دوللاردى قۇرايدى. وسىلايشا جىل سوڭىنا دەيىن مۇناي باعاسى تۇراقتى بولىپ قالماق. ياعني، كومىرسۋتەكتەر نارىعى ءرۋبلدىڭ نىعايۋىن قامتاماسىز ەتپەيدى، كەرىسىنشە، رەسەي ەكونوميكاسى مۇناي دوللارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جاۋىپ، التىن رەزەرۆتەرىن جوعالتادى.

ەكونوميستەر جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رۋبل باعامى ءبىر دوللار ءۇشىن 80-85 رۋبل­گە جەتەدى دەپ بولجايدى. قازىر ءرۋبل­دىڭ قانشالىقتى دەۆالۆاتسيالانا­تى­نىن بولجاۋ قيىن، ويتكەنى ۆاليۋتاعا اتالعان فاكتورلاردىڭ قىسىم دەڭگەيى ونىڭ ماسشتابىنا بايلانىستى. الايدا قازىردىڭ وزىندە جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رەسەي ۆاليۋتاسى ءوز پوزيتسياسىن ءبىر دوللار ءۇشىن 80-85 رۋبلگە دەيىن السىرەتەتىنى انىق. ەپيدەميالىق جاعداي قايتا ناشار­لاعان جانە رەسەيگە قارسى ءىرى سانك­تسيا­لار ەنگىزىلگەن جاعدايدا، اقش دوللارى ءۇشىن 90 رۋبل بەلگىسىنە جەتۋ مۇمكىن ەمەس.

 

تەڭگە رۋبلدەن كەيىن دەۆالۆاتسيالانا ما؟

كوپتەگەن قازاقستاندىقتى ال­داعى ۋا­قىتتا تەڭگەنىڭ كۇيى نە بولاتىنى تول­عان­دىرادى. ويتكەنى جەلىدە تەڭگەنىڭ رۋبلگە قاتىستى الەۋەتتى بايلانىسى تۋ­را­لى اقپارات ءجيى شىعادى. بۇل ۆاليۋ­تا­مىزدىڭ رەسەيدەن كەيىن ءتۇسۋى تۋرالى پىكىرتالاسقا وزەك بولادى.

ۆاليۋتالاردى بايلانىستىرۋ تەڭگە­نىڭ رۋبل سياقتى قۇندىلىعى مەن تۇراق­تىلىعىنا يە بولۋى كەرەك دەگەندى بىل­دىرەدى. ارينە رەسەي ۆاليۋتاسى تەڭ­گەگە اسەر ەتەدى. ويتكەنى رەسەي – قازاق­ستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەس ەلدەرىنىڭ ءبىرى. الايدا فاكت بويىنشا ۆاليۋتالاردىڭ بايلانىسى جوق، ويتكەنى جىل باسىنان بەرى رۋبل اقش دوللارىنا قاتىستى 21%-عا، ال تەڭگە 11،4%-عا السىرەدى. بۇل رەتتە ۆاليۋتامىزدىڭ رەسەيلىك ۆاليۋتاعا قاتىستى باعامى ءبىر رۋبل ءۇشىن 5،3 تەڭگەدەن 6،2 تەڭگەگە دەيىن قۇبىلدى. ياعني، تەپە-تەڭدىكتىڭ ايتارلىقتاي تارالۋى ءرۋبلدىڭ تەڭگە باعامىنا اسەر ەتەتىن جالعىز باسىم فاكتورى ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.

ءبىزدىڭ ايىرباس باعامىمىز مۇناي باعاسىنىڭ قوزعالىسىن، شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنىنىڭ سەرپىنىن جانە كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيانىڭ تارالۋىمەن بايلانىستى جاعدايدى قوسا العاندا، جەرگىلىكتى جانە سىرتقى فاكتورلاردان قالىپتاسادى. تيىسىنشە، وسى فاكتورلاردىڭ تۇراقتانۋىن ەسكەرە وتىرىپ، جىل سوڭىنا دەيىن ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 410 تەڭگەدەن 430 تەڭگەگە دەيىنگى ارالىقتا بولاتىن تەڭگە باعامىنىڭ تۇراقتىلىعى تۋرالى دا ايتۋعا بولادى.

 

قازاقستان ۆاليۋتاسى ءوز جاعدايىن نىعايتا الادى

قازاقستاندىق ۆاليۋتانى نىعايتۋ قارجى نارىعى قالپىنا كەلىپ، ەكونومي­كانىڭ ناقتى سەكتورلارىنىڭ ءوسۋى قايتا باس­تالعان جاعدايدا مۇمكىن بولماق. ال­بەتتە، جىل سوڭىنا دەيىن مۇناي قۇ­نى بۇرىنعى باررەلىنە 60 دوللار دەڭ­گە­يىنە ورالمايدى، ياعني قازاقستانعا ەكونو­ميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىن، اتاپ ايتقاندا، شوب-تى دامىتۋ قاجەت.

الايدا داعدارىس كەزەڭىندە مەملەكەت ەكونوميكانى اۋقىمدى تۇردە سۋبسيديالاي المايدى. ويتكەنى بۇل قارا­جات نارىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە قاجەت. سوندىقتان قازىر شەتەلدىك كاپيتالدى تار­تۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. بىراق سوڭ­عى ايلاردىڭ ءۇردىسى 2020 جىلى جاھان­دىق ينۆەستيتسيالىق اعىنداردىڭ 40%-عا تومەندەگەنىن كورسەتەدى.

باسقاشا ايتقاندا، ەلدەر ينۆەستيتسيا  جارىسىن باستايدى. بۇل ماسەلەدە قا­زاق­ستاننىڭ «استانا» حالىقارالىق قار­جى ورتالىعى سىندى ارتىقشىلىعى بار.

رەسمي جۇمىس ىستەگەن ەكى جىلدىڭ ىشىن­دە قارجى ورتالىعى شەتەلدىك كومپا­نيا­لاردىڭ نازارىن اۋداردى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا الەمنىڭ 42 ەلىنەن 545 كومپانيا احقو قاتىسۋشىسى اتالدى. قارجى ورتالىعىنىڭ قاتىسۋ­شىلارى 444 ملن دوللار ينۆەستيتسيالادى. بۇل قاراجات قارجى تەحنولوگيالا­رىن دامىتۋ، قۇرىلىس، اۋىل شارۋا­شى­لىعى جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى سياق­تى قازاق­ستان­دىق سەكتورلارعا ءبولدى. بۇل رەتتە ينۆەس­تور­­لار قازاقستان ەكونوميكاسىنا ودان ءارى ين­ۆەس­­تيتسيا سالۋعا نيەتتى، ال ينۆەستي­تسيا­لىق تۇسىمدەر كولەمى تاياۋ ۋاقىتتا 3،5 ملرد دول­لارعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن.

قارجى ورتالىعى سونىمەن قاتار ين­ۆەس­­تورلارعا كاسىپورىندى نەمەسە جوبا­نى باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرمەي، ەكونو­ميكانىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پورتفەلدىك ينۆەستيتسيالاردى دامىتادى. Astana International Exchange (AIX) بيرجاسى ارقىلى تارتىل­عان كاپيتال كولەمى شامامەن 4،6 ملرد دوللارعا جەتتى.

وسىلايشا قىسقا ۋاقىت ىشىندە احقو جاھاندىق قارجى جۇيەسىنە ينتەگراتسيالانۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى ازىر­لەپ قانا قويماي، ينۆەستورلاردىڭ سەنى­مىنە دە قول جەتكىزدى. ونىڭ ودان ءارى دامۋى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە، قارجى سەك­تورىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى جانە سو­نىڭ سالدارىنان تەڭگە باعامىنىڭ كۇ­شەيۋىنە الىپ كەلەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار