بۇكىل الەمدى جايلاعان پاندەميا بۇگىندە ادامزات بالاسىنا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەپ وتىر. وسىنداي اۋىر كەزەڭدە قيىننان جول تاۋىپ, جاڭارا بىلگەن, ۋاقىت ۇدەسىنەن شىعا العان ۇلت قانا ومىرشەڭ بولاتىنى زاڭدىلىق. وسى ورايدا پرەزيدەنت ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دانالىق سوزىنە سۇيەنە وتىرىپ, ۇلت كەلەشەگىنە تىرەۋ بولاتىن التى قاعيداتتى اتاپ كورسەتەدى. ال بۇل قاعيداتتاردى ءومىر سالتىمىزعا اينالدىرۋ ءۇشىن جاس ۇرپاقتى جاڭاشا تاربيەلەي ءبىلۋىمىز شارت. ال تاربيەنىڭ باستاۋ بۇلاعى, قاينار كوزى وتباسىندا جاتىر. قازاقشا ايتقاندا «تاربيەنىڭ يەسى دە, كيەسى دە – وتباسى, اتا-انا». الەمدىك پەداگوگيكا عىلىمى دا بۇگىندە وتباسى تاربيەسىنە دەن قويىپ وتىر. ازياداعى وزىق ۇلت جاپونداردى الايىق, فين حالقى, تاعى دا باسقا دامۋ كەلەشەگىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن استاستىرا بىلگەن مەملەكەتتەر تاربيەنىڭ التىن قازىعى وتباسى دەپ بىلەدى. بار قامقورلىقتى وتباسىنا, اتا-انالارعا جاسايدى, بالالاردى ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارىنا بوساعادان باۋلي وتىرىپ, ەڭ الدىمەن تاربيەلى قوعام مۇشەسىن قالىپتاستىرۋعا بار كۇشتەرىن سالادى.
الەم حالىقتارىنىڭ باسىنا تونگەن پاندەميا كەزىندە بالا تاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ بار تاۋقىمەتى وتباسىنا تۇسكەنى بەلگىلى. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ, اعىمداعى جۇمىستىڭ جەتەگىندە كەتكەن كوپتەگەن اتا-انا بالاسىنا ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدە ابدىراپ قالدى. ويتكەنى وسى كەزگە دەيىن ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە ماسەلەسىنە بالاباقشالار مەن مەكتەپتەر عانا جاۋاپتى بولىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا بۇگىندە وتباسىنا دەگەن الەمدىك كوزقاراس تۇبىرىنەن وزگەردى. قازىر بۇكىل الەم وتباسى مەن اتا-انالارعا قالاي جاردەمدەسۋگە باس قاتىرىپ جاتىر. قاشىقتان ءبىلىم الۋ بارىسىندا اتا-انالار مەكتەپتىڭ دە, مۇعالىمنىڭ دە قادىرىن تۇسىنە باستادى, وقۋلىقتىڭ ءمان-جايىنا قانىقتى, وقۋ باعدارلامالارىنىڭ بارىسىن باعامدادى, ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەنىڭ وڭاي شارۋا ەمەستىگىنە كوز جەتكىزدى. تىپتەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە بالاسىن وقىتۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنەن كەڭەس سۇراپ جاتقان ۇسىنىس-پىكىرلەردە شەك بولعان جوق. دەمەك, وتباسى, اتا-انالار مەن بالالار دا ناقتى كومەككە ءزارۋ.
بۇل ماسەلەدە, اسىرەسە بالاباقشا مەن مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەنىڭ ماڭىزى زور. وعان پرەزيدەنت جولداۋىندا دا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. ادام بولمىسى وتباسىندا قالىپتاسادى دەيتىن بولساق, جاپون عالىمدارىنىڭ پايىمداۋىنشا, بالانىڭ ميىنىڭ جەتىلۋى, ويلاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزى ءۇش جاسقا دەيىن, ال قازاق حالقى بەس جاسقا دەيىن قالىپتاسادى دەپ پايىمدايدى. قالاي بولعاندا دا بالانىڭ ويلاۋ ءورىسىنىڭ, سويلەۋ مەن قيمىل داعدىلارىنىڭ قالىپتاسۋى 3-5 جاستاعى كەزەڭمەن بايلانىستى. وسى تۇرعىدان العاندا مەملەكەت باسشىسى تاربيە ماسەلەسىن قوزعاي وتىرىپ, 6 جاسقا دەيىنگى سابيلەردى بالاباقشالارمەن جەتكىلىكتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋگە توقتالدى. ۇستازداردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاعداي جاساۋ دا وسى جولداۋداعى باستى ماسەلەلەر قاتارىندا ايتىلدى. سونىمەن قوسا, ەڭ نەگىزگى ماسەلە وتباسى, كوپبالالى وتباسىلارعا كوڭىل بولۋگە نازار اۋدارعانى اتا-انالاردىڭ ءوزىن دە تاربيەلەۋ قاجەتتىگىنە مەڭزەيدى. ەگەر دە وتباسىندا تاربيە اقساپ جاتسا, وندا بالاباقشاداعى, مەكتەپتەگى تاربيە جايىندا ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوندىقتان دا ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا وتباسى تاربيەسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداۋى كەرەك دەپ سانايمىز. بۇل جالپى, تاربيە ىسىنە, وتباسىنا, اتا-انالارعا جاسالعان ۇلكەن مەملەكەتتىك قامقورلىق بولار ەدى.
وسى ورايدا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قوعام نازارىنان تىس قالىپ كەلگەن ۇلتتىق قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدى دامىتۋ ءىسى دە كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. ونىڭ ىشىندە رۋحاني دۇنيەمىز – قوعامدىق تاربيەنىڭ نەگىزى جاتىر. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, تاريحى, ونەرى, مادەنيەتى, گەوگرافياسى, فيلوسوفياسى, جۋرناليستيكا, پەداگوگيكا سياقتى ۇلتتىق سيپاتتاعى عىلىمدار بۇگىندە تەحنيكا, تابيعاتتانۋ عىلىمدارىمەن ءبىر قازاندا قايناپ, قويىرتپاققا اينالىپ كەتتى. قوعامدىق عىلىمداردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامالار دا, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار دا جوق. ماسەلەن, فيزيكتەر, ماتەماتيكتەر, حيميكتەر شەتەلدەردەن ءبىلىم الىپ, تاجىريبە الماسىپ قايتا الادى. ال قازاق ادەبيەتى مەن قازاق ءتىلى, قازاقستان تاريحىن, ونەرىن زەرتتەيتىن ماماندار قايدا بارىپ تاعىلىمدامادان وتەدى؟ ولاردى جاپپاي تاعىلىمداماعا جىبەرۋ شارت پا؟ ونداي جاعدايدا ۇلتتىق عىلىمدى قالاي دامىتا الماقپىز؟ قازىر ۇلتتىق عىلىم سالالارىنىڭ ۇلكەن داعدارىستى كەشىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇگىندە مەكتەپتەردە اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ ەندى باستالىپ جاتىر, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق بولىمدەرىن ءبىتىرىپ شىققان تۇلەكتەر دە اعىلشىن ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ شىعىپ جاتقان جوق. ەركىن مەڭگەرۋى ءدال قازىرگى جاعدايدا مۇمكىن دە ەمەس. ولاي بولسا, ۇلتتىق عىلىم سالاسىن زەرتتەۋگە تالپىنعان ۇمىتكەرلەرگە اعىلشىن تىلىنەن جوعارى تالاپ قويۋعا, ولارعا شەتەلدىك جەتەكشى تاعايىنداپ, شەتەلدىك جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋ سياقتى تالاپتار قويۋعا بولا ما؟ وسى تۇيتكىلدەردى نازارعا الا وتىرىپ, ەل ۇكىمەتى قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدى وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن بۇگىنگى احۋالىن ەسكەرە وتىرىپ دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن جاساپ, سوعان سايكەس باعدارلاما قابىلداۋى قاجەت.
جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى جەمقورلىقتىڭ تەك سالدارىمەن كۇرەسە بەرمەي, ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋدىڭ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى. بۇل دا اينالىپ كەلگەندە وتباسىنداعى تاربيەگە كەلىپ تىرەلەدى. بالا وتباسىندا شىنشىلدىققا, ادالدىققا, مەيىرىمگە قانىپ وسسە, ونىڭ ادىلەتسىزدىككە, قاتىگەزدىككە, ارامدىققا توزبەيتىن ازامات بولىپ قالىپتاسارى حاق. سوندىقتان ەڭ الدىمەن تۇرمىستاعى, كۇندەلىكتى ومىردەگى, سودان بارىپ قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتەردى بولدىرماۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك.
وسى تۇرعىدان العاندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسكە قاتىستى زاڭداردى دا قايتا قارايتىن ۋاقىت كەلدى. بۇل ورايدا پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتا وتىرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەت جونىندەگى زاڭ دا قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى.
ءال-فارابيدەي, ابايداي ۇلىلارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرى ۇلتتىق تاربيە ماسەلەسىنە نەگىزدەلگەن دەسەك, قازاقى كەلبەتى بار «تولىق ادامدى» (اباي) تاربيەلەۋ بۇگىنگى قوعامنىڭ باستى مىندەتى. ال قوعامدىق تاربيەگە وتباسىنان باستاپ دەن قويمايتىن بولساق, قانداي ءبىلىمدى ازامات, ۇلكەن عالىم, مەملەكەت قايراتكەرى بولعانمەن حالىقتىڭ ۇلاعاتتى, قادىرلى تۇلعاسى بولا المايدى. جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەن «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى» وتباسىنان العان ۇلتتىق رۋحىمەن, ەگەمەندى مەملەكەتى ساناسىنا قۇيعان تاربيەسىمەن قالىپتاسادى.
كەنجەحان ماتىجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
