• 30 قازان, 2013

تۇرمە

2990 رەت

كورسەتىلدى

28 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

مۇنداعى جۇيە تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى كۇتەدى

تاريحىندا تۇرمە بولماعان ەلىمىزدە بۇگىندە 43 مىڭنان استام ادام تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازاسىن وتەۋدە. سوتتالۋشىلاردىڭ سانى جاعىنان 200-دەن استام مەملەكەتتىڭ ىشىندە 31-ورىنعا تۇسسەك تە, بار-جوعى 17 ميلليون حالقى بار قازاقستان ءۇشىن بۇل ستاتيستيكا كوڭىلگە جۇبانىش بولا المايتىنى اقيقات. تۇرمە رەفورماسىندا تۇبەگەيلى رەفورمالار جاسالىپ, زاڭناماعا سان وزگەرىس پەن توقسان تولىقتىرۋ ەنگىزىلگەنىمەن قىلمىستىڭ ازايىپ, سوتتالعانداردىڭ سانى سيرەگەنى بايقالمايدى.

راس, وزىندىك ەرەكشەلىگى كوپ قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى سالاسىندا قوردالانعان پروبلەمالار جەتەرلىك. پەنيتەنتسيارلىق جۇيەنىڭ جاڭا تىنىسىن اشىپ, سونى تاجىريبەلەر ەنگىزۋدى كوزدەگەن قازاقستانداعى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ جونىندەگى 2012-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعالى دا ءبىر جىلدان استى. ءتورت جىلعا جوسپارلانعان باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا بۇل جۇيەدە نە وزگەرەدى؟ سوڭعى ۋاقىتتا ءجيى تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەلەر – سوتتالعانداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ, سوتتالعانداردى ۇستاۋ جاعدايىن حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەستەندىرۋ, بۇل ستاندارتتىڭ باستى شارتى – سوتتالعانداردى كامەرالىق ۇستاۋ جۇيەسىنە كوشىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر قالاي شەشىلمەك؟ ءبىز كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وسى سۇراقتاردىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ كورگەن ەدىك.

مۇنداعى جۇيە تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى كۇتەدى

سوڭعى ون جىلدا قازاقستاننىڭ پەنيتەنتسيارلىق جۇيەسى كۇردەلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. قولعا الىنعان رەفورمالار, سونىڭ ىشىندە, قىلمىستىق زاڭنامالاردى ىزگىلەندىرۋ قارقىندى ءارى كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلدى. تۇزەۋ كولونيالارىندا جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ اياسىندا بىرقاتار مىندەتتى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. سوتتالعاندارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ مەن تۇرمىستىق جاعدايىن تۇزەۋ جۇمىستارى جان-جاقتى اتقارىلۋدا. تاماقتاندىرۋ نورمالارىنا دا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. تۇزەۋ مەكەمەلەرى قايتا قۇرىلىپ, جوندەۋ جۇمىستارى دا قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. تۇرمەلەردى زەرتتەۋ حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ 2013 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ۇسىنعان دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان تۇرمە يندەكسى بويىنشا 221 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 31-ورىنعا تۇراقتاعان ەكەن. ماسەلەن, 2002 جىلى ەلىمىزدە سوتتالعانداردىڭ سانى 65 151 بولىپ, قازاقستان دۇنيەجۇزى بويىنشا 3-ورىنعا شىققان. ال, ون ءبىر جىلدان كەيىن, ياعني, 2013 جىلى بۇل ستاتيستيكا – سوتتالعاندار سانى 43 مىڭعا دەيىن ازايعان. الايدا, بۇل دەرەكتەر كەمىگەنىمەن, ءالى دە جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. سەبەبى, قازىرگى تاڭدا ءار 100 مىڭ ادامعا 316 جازاسىن وتەۋشىدەن كەلەدى. حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا, 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 150 سوتتالعان ادامنان كەلۋ كەرەك بولسا, ءبىزدىڭ بۇل كورسەتكىشىمىز حالىقارالىق ستاندارتتان ەكى ەسە كوپ. بۇگىن كولونيالاردا وتىرعانداردىڭ 43 پايىزى ەكى نەمەسە ودان دا كوپ رەت سوتتالعاندار مەن رەتسيديۆيستەر.

ال جالپى جوعارىدا ايتىلعان كورسەتكىش 100 مىڭ حالىققا شاققاندا 150 سوتتالۋشىدان بولسا, بۇل قىلمىستىق ادىلدىك پەن تۇرمە مەنەدجمەنتىنىڭ ءوز دارەجەسىندە ۇيىمداستىرىلعانىن بايقاتار ەدى. سالىستىرمالى تۇردە الىپ قارايىق, مىسالى تاجىكستاندا تۇرمە يندەكسى 130 بولسا, انگليادا – 150, فرانتسيادا – 101, گەرمانيادا – 80. ال, كورشى رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 487-گە جەتسە, اقش-تا – 716.

قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جازا وتەۋ ورىندارىندا اۋىر, اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندار مەن رەتسيديۆيستەر عانا قالعان. سونداي-اق, وتكەن عاسىرداعى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا بۇرىنعى كسرو-دا 700 مىڭ ادام باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن وتەسە, ونىڭ 100 مىڭى نەمەسە ءاربىر جەتىنشى سوتتالعان جازاسىن قازاقستانداعى كولونيالاردا وتەگەن. 1975 جىلمەن 2000 جىل ارالىعىندا ءاربىر 35-ءشى قازاقستاندىق سوتتى بولىپ, ءبىزدىڭ الدىمىزعا تەك اقش پەن رەسەي عانا ءتۇسىپتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كەزدەرى كولونيالاردىڭ لىق تولۋى, سوتتالعانداردى جاساققا ءبولىپ باراك ءتيپتى عيماراتتاردا ۇستاۋ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, دارىگەرلىك كومەكتىڭ ناشارلىعى, سوتتالعاندار اراسىندا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ جانە ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوپ بولۋى سياقتى پروبلەمالار باستان اساتىن. ەگەمەندىك العاننان كەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى الماستىراتىن جازا تۇرلەرىن كەڭىنەن قولدانۋدى ارتتىرۋعا, قىلمىستىق زاڭنامالاردى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان 70-كە جۋىق زاڭ قابىلداندى. باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندارعا 7 رەت راقىمشىلىق جاسالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى 12 جىل ىشىندە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلگەندەر 4 ەسەگە ازايعان. مىسالى, 2000 جىلى 40 مىڭ ادام سوتتالسا, وتكەن جىلى 9 مىڭنان ءسال عانا اساتىن ادام سوتتالعان.

بۇل ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولعانىمەن, سوتتالعاندار سانىن ازايتۋعا بايلانىستى اتقارىلاتىن جۇمىستار ۇشان-تەڭىز. سوتتالعاندارعا جۇمسالاتىن قارجى دا قوماقتى. پەنيتەنتسيارلىق جۇيەگە كەتىپ جاتقان شىعىن دا جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. سوڭعى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ بيۋدجەتى 54 پايىزعا وسكەن. 2012 جىلى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ءبىر ادامدى ۇستاۋ ءۇشىن قازىنادان 580 مىڭ تەڭگە جۇمسالعان. بىراق قاج ماماندارى بولىنگەن قارجىنى ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن وسى باستان ويلاستىرۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. سەبەبى, سوتتالعان ادامدى ۇستاۋعا كەتكەن قارجى ونىڭ جاساعان قىلمىسىنان كەلگەن زياننان الدەنەشە ەسەگە اسىپ كەتەدى ەكەن. مىسالى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ءبىر ايەل كورشىسىنىڭ 10 مىڭ تەڭگە تۇراتىن زاتىن ۇرلاعانى ءۇشىن 3 جىلعا سوتتالعان. ال, ونى 3 جىل ۇستاۋ مەملەكەتكە 1 ملن. 700 مىڭ تەڭگەگە ءتۇسىپ وتىر. مۇنداي مىسالداردى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولاتىنىن ەسكەرسەك, قارجىنىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىن شامالاۋ قيىن ەمەس.

قاج كوميتەتىنىڭ باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردى ەلەكتروندى قۇرالدار ارقىلى باقىلاۋدى جەتىلدىرۋدىڭ حالىقارالىق ءتاجىريبەسىن جان-جاقتى زەرتتەۋدەگى باستى ۇستانىمى دا وسى بولاتىن. ياعني, ارتىق شىعىن شىعارماۋ. سوتتالعانداردى ەلەكتروندى قۇرالدار ارقىلى باقىلاۋ تاجىريبەسى كوپتەگەن مەملەكەتتەردە سىناقتان سۇرىنبەي وتكەن. ماسەلەن, اقش-تا 1990 جىلدان باستاپ زورلىقسىز قىلمىسقا بارعانداردىڭ بارلىعىن پوليتسيا وسى تاسىلمەن باقىلاسا, شۆەتسيادا تەلەفون كومپيۋتەرگە قوسىلادى دا, سوتتالعاننىڭ اياعىنا ارنايى بىلەزىك كيگىزىلەدى. سودان سوڭ پروباتسيا قىزمەتىنىڭ مامانى سوتتالعانمەن بىرگە وتىرىپ, ونىڭ قاي كەزدە جۇمىسقا باراتىنى, قاي كەزدە ۇيگە كەلەتىنى تۋرالى كەستە جاسايدى. ەگەر سوتتالعان وسى كەستەدەگى ۋاقىتتان اۋىتقىپ كەتسە, ەلەكتروندى بىلەزىك ارقىلى پوليتسيا قىزمەتكەرىنە دابىل تۇسەدى. فرانتسيادا تىپتەن جىنىستىق زورلىق ءۇشىن بەس جىلعا نەمەسە ودان دا كوپ ۋاقىتقا سوتتالعاندار بوستاندىققا شىققان سوڭ دا ەلەكتروندى بىلەزىك كيىپ ءجۇرۋگە مىندەتتى ەكەن. گەرمانيادا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلۋعا ءۇمىتكەر سوتتالعانداردىڭ بارلىعى دا بىلەزىك كيەدى.

پروباتسيا جانە سوتتالعانداردى ەلەكتروندى قۇرالدار ارقىلى باقىلاۋ كوپتەگەن مەملەكەتتەردە بۇرىننان قولدانىلاتىن ءتاسىل. قىلمىس دەڭگەيى تومەن دەپ سانالاتىن دانيا, شۆەتسيا, فينليانديا جانە نورۆەگيا سياقتى ەلدەردە ەلەكتروندىق بىلەزىك سوتتالعانداردىڭ قوعامنىڭ قايتادان تولىققاندى مۇشەسى بولىپ قالىپتاسۋىنا وڭ ىقپال ەتۋدە. قازىر الەمنىڭ 60-تان اسا ەلىندە قولدانىلاتىن ەلەكتروندى بىلەزىك ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە كەلەتىن كۇن الىس ەمەس. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تەڭىزجان جانىبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەندى ءبىر-ءبىر جارىم جىلدان كەيىن قازاقستاندىق پروباتسيا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە قازىرگىدەي الاوكپە بولماي, شارتتى تۇردە سوتتالعانداردى, باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە سوتتالعاندار مەن مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوساتىلعانداردى شەتەلدەگى ارىپتەستەرى سياقتى ەلەكتروندى بىلەزىك ارقىلى باقىلاپ وتىراتىن بولادى.

شەتەلدىك تاجىريبەنى زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە شارتتى تۇردە سوتتالعانداردى ەلەكتروندى بىلەزىك ارقىلى باقىلاۋدىڭ كەڭ قولدانىلاتىنىنا كوز جەتكىزگەننەن كەيىن 2011 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارى ىزگىلەندىرۋ جانە قىلمىستىق پروتسەستەگى زاڭدىلىقتىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.

قىلمىستىق-اتقارۋ ينسپەكتسيالارى قولداناتىن ەلەكتروندى باقىلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ ءتىزىمى دە بەكىتىلگەن بولاتىن. باقىلاۋدىڭ بۇل ءتاسىلى سوتتالعانداردىڭ قايتادان دۇرىس جولعا تۇسۋىنە دۇرىس ىقپال ەتىپ قانا قويماي, جازاسىن وتەۋشىلەرگە جۇمسالاتىن قارجىنى ۇنەمدەۋگە دە ءتيىمدى ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.

ۇكىمەت 2012 جىلى 9 ماۋسىمدا بەكىتكەن قازاقستانداعى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ جونىندەگى 2012-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامادا سوتتالعاندارعا قاتىستى بىرقاتار ناقتى ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. باعدارلامانىڭ باستى كوزدەگەنى – تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتى ازايتۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى سوتتالۋشىلاردىڭ تاربيە ۇردىستەرى جاقسارتىلىپ, قاج قۇرىلىمدارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك تۋماق. باعدارلامانىڭ باسىم باعىتتارى وتكەن جىلى ورىندالعانىمەن, الداعى ۋاقىتتا اتقارار جۇمىستار دا جەتكىلىكتى.

جالپى, قاج-دى دامىتۋ جونىندەگى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق قازىنادان 21 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى بولىنگەن. بۇل قارجىنىڭ باسىم بولىگى تەرگەۋ يزولياتورلارى مەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىن سالۋ جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا, سونىمەن قاتار, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋعا جۇمسالماق. قازىرگى تاڭدا تەرگەۋ مەكەمەلەرىندەگى تۋبەركۋلەز اۋرۋى دا كوكەيكەستى ماسەلەگە اينالعانى اقيقات. وسىعان وراي, دەرتكە شالدىققان سوتتالۋشىلاردى تۋبەركۋلەزدىڭ ەكىنشى ساتىسىنا قارسى ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, اۋرۋدان ەمدەيتىن بولىمدەر, زەرتحانا مەن بولمە قىزمەتكەرلەرىنە قورعاۋ رەسپيراتورىن الۋعا دا قوماقتى قارجى ءبولۋ جوسپارلانعان.

«باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ پەنيتەنتسيارلىق جۇيەسىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر الىپ كەلەتىن بىرقاتار ماڭىزدى زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداندى», – دەيدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىم قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ادىلەت پولكوۆنيگى تەڭىزجان جانىبەكوۆ.

باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلگەندەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى باسقا ساناتتاعى سوتتالۋشىلارمەن (باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنان بولەك) سالىستىرعاندا قاتاڭ ەكەنى بارشاعا تۇسىنىكتى. الايدا, بۇل باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار «بىتكەن» ادام دەگەن ءسوز ەمەس. ولار دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى رەتىندە نەگىزگى قۇقىقتارعا يە بولۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ولار تەك بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار, دەگەنمەن دە, دەنساۋلىقتارىن ساقتاۋعا, ار-وجدان بوستاندىعىنا, ادامي قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋگە تولىق قۇقىقتارى بار.

ال, سوتتالۋشىلاردىڭ ەڭ باستى كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى – ورتا ءبىلىم الۋ. تۇرمە تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا سوتتالعانداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جايى ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە الدىڭنان شىعادى. وتكەن جىلى تۇرمەلەردەن بوساپ شىققان 13 مىڭ ادامنىڭ تەك 30 پايىزى عانا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن ەكەن. تالاي جىلداردان بەرى ءتۇيىنى تارقاتىلماي كەلە جاتقان بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن باس پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بىرلەسىپ ەكى ارنايى جوبا ازىرلەۋدە. ونىڭ ءبىرىنشىسى – پروباتسيا ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ مەن ونى كەڭىنەن جۇزەگە اسىرۋ بولسا, ەكىنشىسى – سوتتالعانداردى ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى.

– قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكالىق مەكەمەلەردە 3557 سوتتالۋشى 55 جالپى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋدا. سونىمەن قاتار, 46 تۇزەۋ مەكەمەسىندە كوپ سۇرانىسقا يە 50-گە جۋىق ماماندىق بويىنشا كاسىبي جۇمىسشىلار دايارلانىپ كەلەدى. اعىمداعى جىلى وقۋ پاندەرىنىڭ ءتىزىمى تاعى 6 ماماندىقپەن, اتاپ ايتقاندا, اعاش شەبەرى, قۇرىلىسشى, وڭدەۋشى-تاسشى, تاس قالاۋشى, جيھاز قۇراستىرۋشى, قۇرال-سايمانشى, توكار سەكىلدى كاسىپتىك جۇمىس تۇرلەرىمەن تولىققان. وقۋلارىن تامامداعاننان كەيىن سوتتالعانداردىڭ تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە, ال بوستاندىققا شىققاننان كەيىن ايماقتارداعى ازاماتتىق كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىكتەرى بار. سونداي-اق, 2012-2013 وقۋ جىلدارىندا 4 مىڭعا جۋىق سوتتالۋشى ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسى جوعارى كاسىبي ءبىلىم مەن ءتۇرلى ماماندىقتارعا قول جەتكىزگەن كورىنەدى. «قوعامدا «سوتتالىپ كەلگەندەردى جۇمىسقا المايدى, ولاردىڭ ەڭبەكپەن قامتىلۋى قيىن» دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ قالعان. بۇل ماسەلەگە بىرجاقتى باعا بەرۋگە بولمايدى. سەبەبى, تۇزەۋ مەكەمەسىندە العان كاسىبي بىلىمدەرىن پايدالانىپ, بۇگىندە بوستاندىققا شىققاننان كەيىن جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر جەتكىلىكتى. جازاسىن وتەپ شىققانداردى جۇمىسقا تۇرعىزۋدا ايماقتارداعى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ كومەگى كوپ. بۇل ورتالىقتارعا تۇزەۋ كولونيالارىنان قانشا ادام, قانداي ماماندىقپەن, قاي كەزدە بوساپ شىعاتىندارى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىلىپ تۇرادى. ورتالىق ۇسىنعان جۇمىس ورىندارىن تاڭداپ, ورنالاسۋ ماسەلەسىنىڭ بۇگە-شىگەسىن مەكەمەنىڭ تاربيە جونىندەگى قىزمەتكەرلەرى جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. بۇگىنگى كۇنى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى ەڭبەككە قابىلەتتىلەردىڭ 47 پايىزى جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرمەك. ءبىز قازىرگى تاڭدا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى جۇمىس ورنىن كوبەيتۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرمىز», دەيدى تەڭىزجان نۇرماحان ۇلى.

اعىمداعى جىلدىڭ 28 ناۋرىز كۇنى استانا قالاسىندا «تۇرمە ورنىنا – پروباتسيا مەن ەلەكتروندى بىلەزىك» اتتى تۇرمە رەفورماسىنا ارنالعان العاشقى فورۋم وتكەنى بەلگىلى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى اسحات داۋىلباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن اۋقىمدى شارادا العاش رەت ەلىمىزدەگى پروباتسيا قىزمەتىن دامىتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى كورسەتىلىپ, تۇرمە تۇرعىندارىنىڭ سانىن ازايتۋعا جانە سوتتالىپ كەلگەندەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى زاڭنامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق-تاجىريبەلىك شارالار قاراستىرىلعان بولاتىن. سونىڭ ءبىرى – قازاقستاندا وتكەن جىلدان بەرى تەك شارتتى تۇردە سوتتالعاندارعا عانا قاتىستى قولدانىلىپ كەلە جاتقان پروباتسيا قىزمەتى. بۇل قاناتقاقتى تاجىريبە رەتىندە قىسقارتىلعان تۇردە ەنگىزىلگەن بولاتىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2012 جىلى 6 مىڭ شارتتى تۇردە سوتتالعانداردىڭ 2 مىڭى پروباتسياعا تارتىلىپتى.

«تۇرمە رەفورماسىنىڭ» ءتيىمدى جاعىن قاراستىراتىن بولساق, بولاشاقتا وسى سەكىلدى بالامالى جازا تۇرلەرىن قولداۋ, سوتتالعانداردى ۇستاۋدىڭ كامەرالىق جۇيەسىنە كوشۋ, كولونيالاردان شىققانداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, پروباتسيانى تولىق ماسشتابتا جۇزەگە اسىرۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ ماڭىزى زور. مۇنداي مىندەتتەردى تولىق ورىنداۋعا سوتتالعانداردى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ جۇمىسىنىڭ تيگىزەتىن ىقپالى كوپ. 2011 جىلدان باستاپ سوتتالعانداردى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ فۋنكتسياسى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە جۇكتەلگەنى بەلگىلى. بىراق قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا ەكى-اق بەيىمدەۋ ورتالىعى بار.

قازاقستاندا ەڭ العاشقى تۇرمە 1720 جىلى وسكەمەندە سالىنعان, حح عاسىردىڭ باسىندا 20 تۇرمە بولىپتى. كەڭەس كەزىندە قوساقتالىپ ايتىلاتىن ەڭبەك دەگەن ءسوزى ءتۇسىپ قالعان تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ عيماراتتارى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. قۇرىلىستارى ەسكى, ەدەندەرى بەتوننان سالىنعان سۋىق, ت.س.س. كەمشىلىكتەر جەتكىلىكتى. تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ عيماراتتارىنىڭ قازىرگى زامان كوشىنەن قالىپ قويعانى جاسىرىن ەمەس. وسىعان وراي, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ 2012-2015 جىلدارعا ارنالعان دامۋ باعدارلاماسىندا ەكى تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ رەكونسترۋكتسياسى مەن كامەرالىق ۇستاۋعا ارنالعان ءۇش مەكەمەنىڭ قۇرىلىسى, سونداي-اق, 59 مەكەمەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاراستىرىلعان. ال, ەلىمىزدەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى كەڭەس كەزىندە وتكەن عاسىردىڭ 40-50-جىلدارىندا سالىنعان. سول كەزدەگى ەرەجە-تالاپتارعا ساي بۇل مەكەمەلەردە سوتتالۋشىلار جاساق تارتىبىمەن, ياعني, ءبىر عيماراتتا 100-150 ادامعا دەيىن ۇستالاتىن. قازىرگى تاڭدا دا قازاقستانداعى مەكەمەلەردە جازاسىن وتەۋشىلەردى نەگىزىنەن جاساقتىق-باراك ءتارىزدى ۇستاۋ ءتۇرى قالىپ قويعان. ءبىر ۋاقىتتا جاتىن عيماراتتا 150-گە جۋىق, نە ودان دا كوپ سوتتالۋشىلاردى ۇستاۋدىڭ قيىندىقتارى دا بار, قولايسىزدىقتارى دا از ەمەس. دۇنيەجۇزىندە, اتاپ ايتقاندا دامىعان ەلدەردە تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ تاجىريبەسى مۇلدە بولەك. ال, سوتتالعانداردى كامەرالىق ۇستاۋ جۇيەسىنە كوشىرۋ بۇل – حالىقارالىق ستاندارت. بىراق بۇل تالاپتى جۇزەگە اسىرۋعا ءبىزدىڭ توزىعى جەتكەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ قازىرگى جاعدايى مۇمكىندىك بەرمەيدى, – دەيدى مۇنان ءارى ت.نۇرماحان ۇلى.

سوتتالعانداردى كامەرالىق ۇستاۋ جۇيەسىنە كوشىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قيىندىعىن ەڭ الدىمەن وسى سالانىڭ ماماندارى جاقسى سەزىنەدى. الايدا, بۇل ماسەلەگە تەك وسى سالانىڭ ماماندارى ەمەس, بۇكىل قازاقستان حالقى كوز تىگىپ وتىرعان وزەكتى سۇراق دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سەبەبى, سوتتالعاندار تاراپىنان اندا-ساندا بولسا دا بۇرق ەتە قالاتىن قارسىلىق ءبىلدىرۋ وقيعالارىنا ەلەڭدەمەيتىن ەل از. مۇنداي وقيعالاردىڭ ورشۋىنە سوتتالعانداردى قازىرگىدەي توپتاپ ۇستاۋدىڭ دا سەبەپ بولىپ وتىرعانى انىق. «كامەرالىق ۇستاۋ جۇيەسىنە كوشسەك, ەڭ الدىمەن ءبىز وسى جاپپاي باس كوتەرۋدىڭ الدىن الامىز, دەيدى ماماندار. سەبەبى, توپتانىپ جۇرگەندەگىدەي ولاردىڭ اراسىندا قارىم-قاتىناس مىقتى بولمايدى. كامەراعا سوتتالۋشىلاردى وزدەرىنىڭ كاتەگوريالارىنا قاراي ورنالاستىرۋدىڭ دا ماڭىزدىلىعى زور. مىسالى, قازىر ءارتۇرلى اۋىر قىلمىس جاساعاندار دا, ۇساق زاڭسىزدىققا بارعاندار دا بىرگە ۇستالادى. مۇنداي جاعدايدا سوتتالعانداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىقپالى دا كۇشتى بولادى. كامەرادا وتىرعان 2-3 ادامدى باقىلاۋ دا وڭاي بولماق. قاج قىزمەتكەرلەرى زاماناۋي تەحنيكانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ كامەرا ىشىندەگىلەردىڭ ءاربىر ءىس-قيمىلىن باقىلاي الادى. كامەرالىق جۇيەدە ءار كامەرانىڭ جەكە جۋىناتىن جەرى, بولەك دارەتحاناسى بولادى. دەمەك, بۇل تازالىق تالابى دا كوزدەن تاسا ەتىلمەيدى دەگەن ءسوز.

بۇل جۇيەنىڭ ۇتىمدى تاعى ءبىر تۇسى ءارى ەڭ باستىسى – سوتتالعانداردى كامەرالىق ۇستاۋ جۇيەسىنە كوشىرۋ ارقىلى جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ عانا ەمەس, مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا زور مۇمكىندىك تۋماق. سەبەبى, توپتاپ ۇستالاتىن مەكەمەلەردە سوتتالۋشىلاردىڭ ىشكى ءتارتىبىن باقىلاۋ قيىن ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. باراكتا جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن اۋىز جالاسىپ, جوسپار قۇرۋىنا دا, ءوز ارالارىندا «جازىلماعان زاڭدارىن» ەمىن-ەركىن جۇرگىزۋىنە, اۋرۋدىڭ تەز تاراۋىنا دا قولايلى ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى. مۇنداي اپىر-توپىر كەزىندە سوتتالۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ەرەگىسىپ, ونىڭ ارتى توبەلەسكە ۇلاسىپ جاتاتىن كەزدەر دە از ەمەس. كامەرالىق جۇيەنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى رەتىندە وسى سالادا تالاي جىلدان بەرى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ساقا ماماندار – جات دىنگە كىرۋدىڭ سالدارىنان قىلمىس جاساپ سوتتالعاندار باسقا سوتتالعاندار اراسىندا وزدەرىنىڭ تەرىس ءدىني كوزقاراستارىن وڭدى-سولدى ناسيحاتتاي المايتىندىعىن ايتادى. سەبەبى, ءدىني لاڭكەستىك ارەكەتتەرى ءۇشىن سوتتالعانداردىڭ كوزقاراسىن وزگەرتۋ وتە قيىن. ولارعا تىپتەن يمامداردىڭ دا شاماسى كەلمەي جاتاتىنىن قاج قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرى مويىندايدى. سول سەبەپتى دە قاج-دىڭ جاڭا سالىناتىن مەكەمەلەرىندە كامەرالىق ۇستاۋ ەرەكشەلىگى مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلمەك. مىسالى, سوڭعى 10 جىل iشiندە اتىراۋ, جامبىل جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا كامەرالىق ۇستاۋ جاعدايىنداعى 3 مەكەمە سالىندى. الماتى قالاسى جانە الماتى وبلىسى قىلمىستىق-اتقارۋ دەپارتامەنتىنە قاراستى ءبىر تەرگەۋ يزولياتورى كامەرالىق ۇستاۋعا كوشىرىلگەن. ەندى قاراعاندىدان سالىناتىن كولونيا دا سونداي بولماقشى.

سوتتالعاندار اراسىندا سوڭعى كەزدەرى باس كوتەرۋلەر نەمەسە ءوز-ءوزىن جاراقاتتاپ قارسىلىق كورسەتۋ وقيعالارى جيىلەپ كەتكەنى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. الىسقا بارماي-اق, وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا ورال قالاسىنداعى رۋ-170/2 مەكەمەسىندە بولعان جاپپاي تارتىپسىزدىكتى ايتۋعا بولادى. تۇزەۋ كولونيالارىنداعى وسىنداي وقىس وقيعالار كەزىندە «مەكەمە ىشىندەگى ءتارتىپ قاتاڭ» دەگەن ءسوز ءجيى ەستىپ قالامىز. الايدا, تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە «ءتارتىپ وتە قاتال» دەپ كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. سەبەبى, تەمىر توردىڭ ار جاعىنداعى باس كوتەرىلۋلەردىڭ دەنى مەكەمە اكىمشىلىگى جۇرگىزگەن ارنايى تەكسەرىستەن كەيىن باستالادى. مۇنى, قاج ماماندارى دا جوققا شىعارمايدى. سىرتقا جالعان اقپارات تاراتىپ, ەلدى دۇرلىكتىرەتىندەردىڭ باسىم بولىگى بىرىڭعاي كيىم-كەشەكتى كيۋدەن باس تارتىپ, ىشكى تارتىپكە مويىنسىنعىسى كەلمەيتىندەر.

ب ۇلىك شىعارىپ, قوعامدا «تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى ءتارتىپ تىم قاتال, قىزمەتكەرلەر دورەكى» دەيتىن كەرەعار پىكىر قالىپتاستىرعىسى كەلەتىندەردىڭ كوبى مەكەمە ىشىندەگى ەرەجەگە باعىنعىسى كەلمەيتىندەر ەكەنىن وسى سالانىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ جۇرگەن قىزمەتكەرلەر ايتادى. ال قاج ماماندارى سول ەرەجەگە ساي مىندەتتەردى عانا تالاپ ەتەدى. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ ءىىم قۇرامىنا وتكەنىنە ەكى جىلدان استى. ءسايكەسىنشە, باقىلاۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن كىشى باسشى قۇرام تولىعىمەن ءىىم-ءنىڭ ىشكى اسكەرىنە ءوتتى. قازىرگى تاڭدا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى ىشكى ءتارتىپتى قاداعالاپ, بەكەتتەردە كەزەكشىلىككە تۇراتىن, ايىپتاۋ-وقشاۋلاۋ, قابىلداۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى, ىشكى جانە ءوندىرىس ايماقتارىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ ىشكى اسكەر سەرجانتتارىنا جۇكتەلگەن. بۇل, تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى ىشكى ءتارتىپ قاتاڭ باقىلاۋدا دەگەن ءسوز.

تۇرمە – ول دايىن تاماق, كيىم-كەشەك پەن سەيىلدەۋ, اقىسىز وقىپ, ەمدەلىپ, قالاي جۇرەم ءوزىم بىلەم دەپ ارقانى كەڭگە سالىپ, سايران قۇراتىن جەر ەمەس. تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ باستى مىندەتى – وسىندا جازاسىن وتەپ شىعاتىن ءار ادامنىڭ الداعى ومىرىنە دۇرىس باعىت-باعدار بەرۋ, قايتىپ قىلمىس جاساپ, تەرىس جولعا ءتۇسۋىن بولدىرماۋ. ەگەر سوتتالعاندار تۇزەۋ مەكەمەسى اكىمشىلىگىنىڭ تارتىبىنە كونبەي, ويىنا كەلگەنىن جاساي بەرەتىن بولسا, بۇل زاڭ جۇزىندە ولاردىڭ وزدەرىنە قايتا تاياق بولىپ تيەتىنى ءسوزسىز. سول سەبەپتى دە كەي ارانداتۋشىلار مەن تەرىس پيعىلدى توپتىڭ «ارىنىن» باسىپ, سولاردىڭ تاراپىنان ءجيى جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدا تاربيە جۇمىستارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. قازىرگى تاڭدا سوتتالعاندارعا ناقتى كومەك قولىن سوزىپ, ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىستارى مەن مىنەز-ق ۇلىقتارىنا ساراپتاما جاساپ وتىرعان پسيحولوگيا قىزمەتىنىڭ ءرولى ارتتى. سونىمەن قاتار, قاج مەكەمەلەرىندە ءتۇرلى مادەني-سپورتتىق شارالار (كتك, بايقاۋلار, جارىستار, ت.ب.) ۇدايى وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇل دا تاربيەلەۋ مەن تارتىپكە شاقىرۋدىڭ ۇتىمدى ءتاسىلى ەكەنى داۋسىز.

تۇزەلۋ ءار ادامنىڭ وزىنە جانە اينالاسىنداعى قامقور ادامدارىنا بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. الايدا, سوتتالعانداردىڭ اراسىندا ەشكىمى جوق ادامدار دا بولادى نەمەسە بالا-شاعاسى مەن جاقىندارى تەرىس اينالىپ كەتكەندەرى دە بارشىلىق. وندايلار بوستاندىققا شىققان سوڭ بارار جەرى, باسار تاۋى جوق بولىپ جۇرەدى دە قايتادان قىلمىس جاساپ, «ۇيرەنگەن جەرىنە» قايتىپ كەلەدى. ال, ەركىندىككە شىققان سوڭ جاڭادان ءومىر باستاپ كەتەتىندەر وكىنىشكە قاراي, وتە از.

تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازا باسىپ جازالى بولعانداردىڭ الداعى ءومىرى دۇرىس جالعاسۋى ءۇشىن اتقارىلاتىن جۇمىستار ۇشان-تەڭىز. الايدا, ءتالىمى بەرىك تاربيەنىڭ ورنىن ەشنارسە الماستىرا المايدى.

ادامدى تۇزەۋ وڭاي ءىس ەمەس. مايىسقان تەمىردى نەمەسە قيسىق وسكەن تالدى تۇزەۋگە بولار. بىراق, ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت قاتىگەزدىككە بارىپ, ادام ءولتىرىپ, وپاسىزدىق جاساعانداردىڭ سانا-سەزىمىنە ساڭلاۋ ءتۇسىرۋ, تاربيەلەۋ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋ وتە اۋىر جۇمىس. وسىدان كەيىن سوتتالعاندارمەن كۇندە بەتپە-بەت كەلىپ, جۇمىس ىستەيتىن قاج قىزمەتكەرلەرىنە ارتىلاتىن اۋىرتپالىقتى ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز.

ءتۇيىن. بايىرعى جىلدارى قىلمىس جاساپ, جازالانعان جاندى قاماۋ كەرەك بولسا, قازاق ونىڭ قولىن ارتىنا قايىرىپ بايلاپ, كىسە بەلدىگىن, باس كيىمىن شەشىپ, تىزەرلەتىپ, بەتىنە كۇيە جاعىپ, كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىنە بايلاپ قويادى ەكەن. بەلدىك, باس كيىمىن شەشكەنى – جىگىتتىك نامىسىنان ايىرىلعانىن, تىزە بۇكتىرگەنى – جازاسىن مويىنداتقانى, ال, بەتىنە كۇيە جاققانى – ەل الدىندا قارا بەت بولعانىن بىلدىرتسە كەرەك. تەنتەگى مەن تەلىسىن ۇلكەن اربانىڭ دوڭعالاعىنا تاڭىپ, بولماسا كيىز تۋىرلىققا وراپ تاستاپ-اق تەزگە سالىپ الاتىن ۋاقىتتىڭ وتكەنى تۇسىنىكتى. الايدا, كىسەنىمىز تەمىر, «كيىز تۋىرلىعىمىز» قاتاڭداتىلعان زاڭعا الماسسا دا قوعام بولىپ قىلمىسقا الىپ بارار جولدى قىسقارتا الماعانىمىز وكىندىرەدى.

بانۋ راحىمبايقىزى,

جۋرناليست.

استانا.