1944 جىل. شىمكەنتتەگى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ دايارلىق كۋرسىندا وقىپ ءجۇرمىن. ءار مەزگiل وقۋدان ارقا بوساپ وزiممەن ءوزiم وڭاشا قالعاندا مەن الدەنەمدi جوعالتىپ العانداي اينالشىقتاپ بارا بەرەتiن نىسانالى جەرiم بار. ول بۇگiنگi ورداباسى الاڭىنا بارىپ تۇيiسەتiن بۇرىنعى بازارنايا (قازiرگi ايتەكە بي), سوۆەتسكايا (قازiرگi قازىبەك بي), مەلنيچنايا كوشەلەرiنiڭ بويى. سونداعى بiر كەزدە باۋىرجان مومىش ۇلى, قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ, ءابدiلدا تاجiباەۆ اعالارىمىز وقىعان, كەيiن قىزدار ينتەرناتىنا بەرiلiپ, بۇدان التى جىل بۇرىن 1938-جىلدىڭ جازىندا ساۋقىم اعا تۇرعان ستۋدەنتتەردiڭ (قازiرگi قارجى پوليتسياسى مەكەمەسi تۇرعان) مەكەنجايى سول تاراپقا بارعاندا اعاتايىم وسى ماڭدا جۇرگەندەي, كوشە بويى قارسى الدىمنان ءباز-باياعىداي جارق ەتiپ شىعا كەلەتiندەي بولاتىن.
1944 جىل. شىمكەنتتەگى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ دايارلىق كۋرسىندا وقىپ ءجۇرمىن. ءار مەزگiل وقۋدان ارقا بوساپ وزiممەن ءوزiم وڭاشا قالعاندا مەن الدەنەمدi جوعالتىپ العانداي اينالشىقتاپ بارا بەرەتiن نىسانالى جەرiم بار. ول بۇگiنگi ورداباسى الاڭىنا بارىپ تۇيiسەتiن بۇرىنعى بازارنايا (قازiرگi ايتەكە بي), سوۆەتسكايا (قازiرگi قازىبەك بي), مەلنيچنايا كوشەلەرiنiڭ بويى. سونداعى بiر كەزدە باۋىرجان مومىش ۇلى, قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ, ءابدiلدا تاجiباەۆ اعالارىمىز وقىعان, كەيiن قىزدار ينتەرناتىنا بەرiلiپ, بۇدان التى جىل بۇرىن 1938-جىلدىڭ جازىندا ساۋقىم اعا تۇرعان ستۋدەنتتەردiڭ (قازiرگi قارجى پوليتسياسى مەكەمەسi تۇرعان) مەكەنجايى سول تاراپقا بارعاندا اعاتايىم وسى ماڭدا جۇرگەندەي, كوشە بويى قارسى الدىمنان ءباز-باياعىداي جارق ەتiپ شىعا كەلەتiندەي بولاتىن.
شىمكەنتكە كەلiپ وقۋعا تۇسكەن كۇنi سول ساتiندە وتىرا قالىپ مايدانداعى ساۋقىم اعاعا جولىن قۋىپ قالاعا وقۋعا كەلگەنiمدi حابارلاپ «№11603 دالا پوشتاسىندا» «ساعىنىشتى سالەم حاتىمدى» جازىپ جiبەرگەنمiن. اراعا بiرشاما كۇن سالىپ تاعاتسىز كۇتiپ جۇرگەندە ءوزiم تۇرىپ جاتقان مومبەك بەكجانوۆ اتايدىڭ «يۋجنايا, 5» ادرiسiنە جازعان حاتى دا كەلiپ جەتتi.
ۇلى ستالينگراد شايقاسىن جەڭiسپەن اياقتاپ, باتىس باعىتتا وڭتۇستiك ۋكراينا: نوۆوچەركاسسك, روستوۆ, زاپوروجە, چاپلينو, كريۆوي روگ, تەرنوپولدi ازات ەتۋشi جەڭiمپاز ارميا قۇرامىندا ۇزاق جولدان وتكەن ول – قازiرگi كەزدە دنەستر وزەنiنiڭ بەرگi جاعاسىندا, الدىڭعى شەپتە ەكەنiن, «الداعى تاياۋ كۇندە ارعى, باتىس جاعالاۋعا وتەرمiز. بۇل جەردiڭ حالقى ورىس تiلiن بiلمەيتiن مولداۆاندار مەن رۋمىندار. جۇگەرiنi كوپ ەگەتiن باۋ-باقشالى ەل», دەپ ءوزi كورگەن جايلاردان بiراز ماعلۇمات جازىپتى دا: «مىنا قيىن جىلدار وتەدi, جاقسى كۇندەر جەتەدi, ەرتە تالپىنىپ وقۋعا كەلگەنiڭ ورىندى بولعان ەكەن, قالقام», دەپ ءومiر كورگەن, ىسىلعان ازاماتتىعىن تانىتىپ, تiلەك ايتىپتى.
بۇل 25-كە ەندi تولعان جاسىندا ءوز زامانىنا كەز بولعان تاعدىردىڭ قىلكوپiر, تايعاق كەشۋلi قاتەرلi جولىندا ءجۇرiپ جازعانى ەدى. بيىل ينستيتۋتتى ءتامامداپ, بيiك بiلiمدi مۇعالiم بولىپ شىعارمىز دەگەن ساۋقىمبەك سول كۇتكەن كۇندەرiنە ساناۋلى اي قالعاندا 1939-جىلدىڭ ساعىمدى سارى كۇزiندە اسكەرگە الىندى. قالادان بiرەر كۇنگە ورتامىزعا كەلiپ, قايىرلاسىپ اتتاندى.
– شىراعىم-اي, وقۋدىڭ شەگiنە جەتەم دەپ كوپ كۇتتiرiپ, شارشاتىپ ەدiڭ, ەندi تاعى دا كەتiپ باراسىڭ. تىم بولماسا… – دەپ كوزiنiڭ جاسىن iركiپ, كارi جۇرەگi قالتىراپ كەمسەڭدەگەن اجەمiزگە كiنالi جانداي: «اجە, ەل تىنىش, جان تiرi بولسا, ەكi جىل دا وتە شىعار. الىستاعان ارماندارىڭىزعا دا جەتەرسiزدەر», – دەپ جانىنا مەدەۋ تۇتقان اجەسىن جۇباتقان iلiكالدى نەمەرەسi ساۋقىمبەگi ودان ارتىق نە دەسiن.
«…جاعداي وزدەرiڭiزگە ءمالiم بولعان شىعار. ەندi بiز سول جاعدايدى باستان كەشۋگە تيiسپiز. اتتانىپ بارامىز. ءۋايiم ەتپەڭدەر, ساۋ بولساق وتانىمىزدى قورعاپ ورالارمىز» دەپ چەليابi وبلىسى «شەباركۋل» (شۇباركول) اسكەري لاگەرiنەن, 22.06.1941 ج.» دەپ حات جازىپ, سۋرەتiن قوسىپ, قىسقاشا سالەمiن جولداپتى.
ءومiر مەن ءولiم ارپالىسقان جانتالاستى سوعىستا بۇرىنعىداي حات-حاباردىڭ كەلۋi قايدان بولسىن. ايدان استام جىم-جىرت ءۇنسiز كۇندەر وتكەندە ۇشقىر كوك ەسەگi ۇستiنەن اۋدارىلا تۇسە قالىپ, قولىندا حات, قىرمانداعى كوپتiڭ iشiنەن مەنi اتىمدى اتاپ شاقىرىپ, ەنتەلەپ كەلە جاتقان پوشتاشى تاشەن اتاي كورiندi. ول كەز بەسشوقىداعى اۋىل مەكتەبiندە التىنشىنى بiتiرiپ, قانتاي اپاممەن بiرگە قىرداعى قىرماندا جۇرگەن كەزiم. قۋانعاننان توبە كوككە جەتiپ, حات ءسوزiن ۇلكەندەرگە داۋىستاي وقي باستادىم. «موسكۆا باعىتىنداعى ۇرىستا وڭ جاق كەۋدەمنەن جارالاندىم. گوركي وبلىسى, ارزاماس قالاسىندا گوسپيتالدا ەمدەلiپ جاتىرمىن. جارام ونشا قاۋiپتi ەمەس. ءۋايiم ەتپەڭدەر. ساۋىعىپ كەتەرمiن, 17 اۆگۋست, 1941 ج.» دەپ ءوز حابارىن جازىپتى دا, اق كارتون قاعازعا قارا قارانداشپەن ءوزi سالعان اۆتوپورترەتiن قوسا جولداپتى.
ساۋقىمبەك اعا بiزدi قورقىتپايىن دەپ سىپايىلاپ «جارام قاۋiپتi ەمەس» دەپ جازعانمەن وق وڭ جاق كەۋدەسiنەن تيiپ, وكپەنiڭ شەتiن قامتىپ, جاۋىرىن استىنان سىرتقا شىعىپ كەتكەن ەكەن. بۇل جاراقاتتان (سكۆوزنوە رانەنيە) ءساتiن سالىپ, 40 كۇندە ساۋىعىپ, جاۋىنگەرلiك قاتارعا قايتا قوسىلىپتى.
موسكۆا iرگەسiندە ويسىراي جەڭiلگەن جاۋ 500 شاقىرىم كەيiن قۋىپ تاستالعان سول 41-شi جىلدىڭ قىسىندا جوعارى بiلiمدi جاس ازامات رەتiندە ۋليانوۆسكiدەگi تانك اسكەري كوماندالىق كادرلارىن دايارلايتىن قىسقا مەرزiمدi اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا جiبەرiلگەن ەدi. وقۋدى ۇزدiك بiتiرiپ, اتاقتى گەنەرال ر.يا.مالينوۆسكيدiڭ 2-شi ەكپiندi ارمياسى قۇرامىنداعى 39-شى گۆارديالىق تانك بريگاداسى شتابى باستىعىنىڭ ارنايى تاپسىرما جونiندەگi كومەكشiسi قىزمەتiنە تاعايىندالعان جاس وفيتسەردiڭ ستالينگراد iرگەسiنەن سوناۋ بiر قيىردا سولتۇستiك ترانسيلۆانيا ولكەسiنە دەيiنگi جورىقپەن وتكەن, اياقتالماعان ارمان جولى جاتىپتى.
سولتۇستiك ترانسيلۆانيا, سونداعى اتى-ءجونi بەيمالiم سوۆاتا قالاسى ەڭ سوڭعى ساپار جولىندا قالعان جەر ەدى. سوعىس كەزiندە ەلگە جەتكەن رەسمي حاباردا بىلاي دەپ جازىلعان: «گۆارديا لەيتەنانتى تۇرىسوۆ ساۋقىمبەك تۇرىس ۇلى وتان ءۇشiن وتكەن بiر شايقاستا بiر توپ جاۋىنگەر جولداستارىمەن بiرگە ەرلiكپەن قازا تاپقان. دەنەسi سوۆاتا قالاسىنىڭ وڭتۇستiك شىعىسىندا 3 كم. جەردە جەرلەنگەن. جاۋىنگەرلiك مiندەتiن ورىنداۋ كەزiندە قاھارماندىق كورسەتكەن گۆ. لەيتەنانتى تۇرىسوۆ وشپەس ەرلiگi ءۇشiن 23-شi تانك كورپۋسى كومانديرiنiڭ 8.10.1944 ج. بۇيرىعىمەن «وتان سوعىسى» وردەنiمەن ناگرادتالعان. ناگراداسى ۇلىنىڭ ەسكەرتكiشi رەتiندە اناسى اجiبەكوۆا قانتايعا تاپسىرۋ ءۇشiن وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى شايان اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنا جiبەرiلگەن».
سودان بەرi وتكەن تۇتاس بiر ءداۋiرلi ومiردە باس-اياعى 26 جاس جاساپ, جاس ءومiرi ارىلماعان ارمان مەن وت-جالىندى جىلداردىڭ ورتاسىندا وتكەن جاننىڭ سوڭعى كۇن, سوڭعى ءساتi قالاي ءوتتi? ونىڭ بiزگە شەكسiز قىمبات بەينەسiن جاپقان شەت جەردiڭ توپىراعىن قايتسەك كورەمiز؟ وسى جاي سودان بەرi وتكەن 68 جىل ومiردە كوز الدىمىزدان كەتپەي-اق قويدى.
و باستا جاقسىلىققا جارالعان مىنا جارىق دۇنيە قاشاندا جانى جارقىراعان iزگi جانداردان كەندە ەمەس. 1970 جىلعى 9-شى مامىر, ۇلى جەڭiس مەرەكەسiنە وراي ءالi دە قاتارى قالىڭ كەشەگi مايدانگەرلەر گازەتتەر مەن راديو ارقىلى بiر-بiرiنە iزدەۋ, سۇراۋ سالىپ جاتتى. سولاردىڭ بiرi الماتى وبلىسى, كەگەن اۋدانىندا تۇراتىن ءابدiراحمان ءومiرجانوۆ ەسiمدi ارداگەر اعانىڭ «لەنينشiل جاس» گازەتiندە «قايران دوستار قايدا ەكەن؟» دەگەن حاتى جارقىراپ شىعا كەلدi. سوندا ستالينگراد مايدانىندا بiرگە ءجۇرiپ, كوز جازىپ قالعان دوستارى, قاھارمان اعالارىمىز قارسىباي مەن ساۋقىمبەككە iزدەۋ سالىپتى. Iزدەۋشiگە-سۇراۋشى كەز بولعانداي, ءابدiراحماندى iزدەپ دۇرلiگiپ جاتقانىمىزدا, كەلەسi كۇنi راديونىڭ تاڭعى حابارىندا ورتالىق گازەتتەرگە شولۋ جاساۋشى ديكتوردىڭ ساۋقىمبەك اعا جونiندە «وتانىنىڭ ەر ۇلى» اتتى ماقالا باسىلعانىن بايان ەتكەنi ۇيدەگi بارشامىزدى ورە تۇرعىزدى.
ماقالانىڭ اۆتورى, سوعىستىڭ ۇزاق جولىندا اعاممەن بiرگە جۇرگەن جان دوسى, باتارەيا كومانديرi بولعان, مايور شەنiندە ەلگە امان كەلiپ, كوپ جىل جوعارعى كەڭەستە جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان تالدىقورعاندىق ساسان نۇرعالىموۆ اعامەن كوپ ۇزاماي تابىستىق. ءومiرiنiڭ سوڭىنا دەيiن حابارلاسىپ, قاتىسىپ تۇردىق.
– ەي, قاراعىم-اي! – دەيتiن ساسان اعا, – سوعىس دەيتiن عالامات ەكiتالاي دۇنيە! بۇگiنگi بار, ەرتەڭ جوق. مەن ساۋقىمبەكپەن سول 44-تiڭ كوكتەمiندە دنەستردە, ايگiلi ياسسى-كيشينەۆ جورىعى الدىندا شتابتا وتكەن كەڭەستە تانىستىم. تانك بريگاداسىنىڭ الداعى جورىق-جوسپارى جايىندا كارتا الدىندا شۇعىل حابارلاما جاساعان جاس قازاق وفيتسەر جiگiتiنiڭ مانەرلi وتكiر ءسوز الىمىنا ءسۇيiنiپ, ونىڭ ۇلكەن باسشىلار الدىنداعى ءوزiن ەركiن ۇستايتىن بەدەل-بەينەسiنە سونشالىق ريزا بولعامىن. ول بارىنشا سىپايى – سىرباز, سابىرلى – ساباز ەدi عوي. از ايلار بiرگە ءجۇرiپ, بiر تۇردىق. ترانسيلۆانيادان قاشقان جاۋدى وكشەلەي قۋىپ بارا جاتقان جورىق جولىندا ەكi كەش اراسىندا ايىرىلدىق. ايرىقشا تاپسىرمامەن العا كەتiپ, شتاب الاڭىن ازiرلەۋ كەزiندە قالىڭ ورماندى تاسالاپ قورشاۋدا قالىپ قويعان بiر ۆزۆود جاۋ توبىمەن بولعان تۇتقيىل ۇرىستا ەسiل ەرلەر ەسە جiبەرمەي ونداعان جاۋدى جەر جاستاندىرىپ, وزدەرi تۇگەلدەي شەيiت بولدى. ول جاي كەزiندە گازەتتەردە كەڭiنەن باياندالعان.
– اعامىز قانداي جەردە, قالاي جەرلەندi? Iزدەپ بارساق تابىلار ما ەدi?
– ترانسيلۆانيا – يت تۇمسىعى وتكiسiز جاسىل ورمان جاپقان تاۋلى جەر. باۋرايى تاۋعا قاراي بيiكتەپ بارىپ تiرەلەتiن كوكورايلى كەڭ جازىق. جاۋىنگەرلەر قالاعا كiرەبەرiس ءۇلكەن جولدىڭ وڭ جاعىنا ەلۋ قادىمداي جەردە تۇتاس باتالون – ءۇش ءجۇز ادام قاتىسقان اسكەري قۇرمەتپەن ءۇش وفيتسەر دەربەس, بەس جاۋىنگەر بiرگە باۋىرلاستار بەيiتiنە جەرلەندi. بەيiتتەرگە باسى ۇشكiرلەنگەن شاعىن اعاش دiڭگەكتەردەن باسقا ەشقانداي بەلگi قويىلعان جوق. رۋمىنيا – كومپارتيا باسقارعان دوستاس ەل. جاۋىنگەرلەر زيراتى كۇتiمگە الىنعان بولار.
ساسان اعامەن بولعان وسى اڭگiمەدەن كەيiن دە مىنا الاساپىراندى دۇنيەدە جىلىسىپ تالاي جىل ءوتتi. بۇل ارالىقتا بارشا ءومiرi ارمانمەن ورiلگەن قايران قازاعىمىزدىڭ جەرiندە ارايلاپ تاۋەلسiزدiكتiڭ تاڭى اتتى. ەندi مiنە, وت-ورمانىمىزبەن كەڭەسiپ, ومiرباقي ساعىنعان جۇرەك كوز-كوڭiلدەن وشپەگەن اعانى iزدەپ جولعا شىققالى وتىرمىز. قارساڭدا وبلىستىق اكiمدiكتە روزا قىزىمىز دايىنداپ, ەل ازاماتى ءالي بەكتاەۆ ۇلىمىز قول قويىپ جونەلتكەن جەدەلحاتقا ارادا بiرەر كۇن عانا وتكەندە سوناۋ بiر قيىرداعى بۋحارەستەن ەلشiلiكتەگi تالعات عابدوللا ۇلى قاليەۆ باستاعان ۇلدارىمىزدىڭ تەلەفوندا حابارلاسقان جارقىن داۋسىن ەسiتتiك.
– ەلشiلiكتەن سويلەپ تۇرعان ەرجان بەرتاەۆ دەيتiن ۇلدارىڭىز, اعا! بەيiت جاقسى ساقتالعان. بۇل ارادان 354 شاقىرىم ترانسيلۆانيا, سوۆاتا قالاسىندا. بۋحارەستتە كۇتiپ الىپ, ءوزiمiز باستاپ بارامىز. كەلەر كۇندەرiڭiزدi حابار ەتەرسiزدەر, – دەيدi سونداي بiر جايلى, جۇمساق ءۇن قاتىپ.
ايتىلعان كۇن, ايتىلعان ءسات, كۇن ەكiندiگە اۋىسقان كiشi بەسiن كەزiندە قاسىمدا ەگiز قوزىداي ەكi ۇل – مۇحتار مەن نۇرجانىم, الماتىنىڭ اسپانىنان كوتەرiلگەن اق كۇمiستەي جارقىراعان اۋە كەمەسi 12 شاقىرىم بيiكتە ءوزiمiزدiڭ قاراتاۋ, مىڭجىلقىنىڭ ۇستiمەن سامعاپ, ارال, كاسپيدi كوكتەي ءوتiپ, قارت كاۆكاز, قارا تەڭiز تەلەگەيiن قالىقتاي قالقىپ كۇن ءالi باتپاعان, كەشكi شۋاق-شۇعىلاسىنا بولەنگەن بۋحارەستكە جەتكiزدi.
الدىمىزدان جارقىراي قارسى العان ەرجان باستاپ قالاداعى بەس جۇلدىزدى ءزاۋلiم قوناقۇيگە جايعاستىق. ۋاقىت تىعىز, تاڭعى 4-تە ەرجان مەن ەلشiلiكتiڭ قىزمەتكەر تiلماشى دەنيس اتتى زىپتاي بيiك مولدوۆان جiگiتi باستاپ ترانسيلۆانيا ارقىلى ۆەنگريا استاناسى – بۋداپەشتكە قاتىنايتىن جۇيرiك ەلەكتر پويىزبەن جونەلدiك.
الدىمىزدان, قالىڭ تاۋ باۋرايىنان زاۋىت قۇبىرلارى سامساعان قالا كورiندi. بۇل بالقانداعى ەڭ iرi مۇناي ءوندiرiسiنiڭ ورتالىعى – پلوەشتي. ەندi سولتۇستiك ترانسيلۆانياعا باعىت العان بiر كەزدەگi جورىقتىڭ جولى – بۇگiنگi ساپار جولىمىز دا وسى تۇستان باستالادى ەكەن. ەندi قوس قاپتالىمىز اسپانمەن تiلدەسكەن قۇزار تاۋ. تاۋ قابىرعاسى تiرەلiپ تۇرعان نۋ ورمان. تاس تاعاندا تاسقىنداپ اعىپ جاتقان دولى وزەن. تاۋدى تiلiپ, وزەندi بويلاپ ۇزاققا تارتقان بiرi تەمiر, بiرi داڭعىل ەگiز جول. جول بويى تولاسسىز ەرسiلi-قارسىلى اعىنداپ جاتقان ۇلى ءومiر. جول بار جەردە وركەندەپ جاتقان ءومiر بار. تامىلجىعان تابيعات ورتاسىندا العا ورلەگەن سايىن اراكiدiك قوس قاپتالدا قاناتىن جايعان اسەم كەڭiستiكتەر كورiنەدi. كوگالدى ايدىن جاسىل جەلەككە ورانعان قالىڭنىڭ اراسىنان قانقىزىل چەرەپيتسا شاتىرلى اپپاق قابىرعالى مەكەنجايلار اق شاعالاداي جارقىرايدى. ول بiر ەمەس, ترانسيلۆانيا تاۋ جولىندا 300 شاقىرىمعا ۇلاسىپ جاتىر. بۇل جاي عانا ەل اراسى قىدىرمانىڭ جولى ەمەس. كەشەگi ازاتتىق ءۇشiن قان كەشiپ, اعالارىمىز وتكەن ۇلى جورىقتىڭ جولى. بiر كەزدەرi جويقىن سوعىستىڭ تاس-ءۇيiندi تامتىعى قالعان جەردە جاڭا زامان تاڭىندا وركەن جايعان ماڭگiلiك وشپەس ءومiردiڭ جولى. وسى جولدىڭ بويىندا ۆايداۋكەر اتتى ستانسادا بiزدi كۇتiپ العان قالا اكiمiنiڭ كولiگi 54 شاقىرىم داڭعىلمەن سوۆاتا شاھارىنا ءتۇس الەتiندە جەتكiزدi. جۇرەگiمiز تەڭiزدەي تولقىپ دايارلانعان «Sovata» اتتى ساۋلەتتi قوناقۇيگە جايعاستىق. ەندi مiنە, ۋاقىت وزدىرماي قالا باسشىلارىنىڭ (پريمار – اكiم) قابىلداۋىندا وتىرمىز.
ەكi باسشىنىڭ بiرi رۋمىن, بiرi ماديار (ماجار – قىپشاق) پەتەر پەرەنتس پەن دوماكوش اندراش اتتى قوس ازامات:
– قوش كەلدiڭiزدەر! قالاي جەتتiڭiزدەر, شارشاعان جوقسىزدار ما؟ – دەسiپ, جاي قاراپايىم بەينەدە الدىمىزدا وتىر.
ءسوز ديالوگىن باستاعان ەلشiلiكتiڭ بiرiنشi حاتشىسى ەرجان بەرتاەۆ: – قۇرمەتتi پريمار (اكiم) مىرزا! سiزدەردiڭ الدىڭىزعا قازاق ەلiنiڭ بەلگiلi ارداگەر جازۋشىسى, اسا ارداقتى ازامات اعامىز كەلiپ وتىر. ءسوزدi وسى اعامىزدان باستايىق.
مەن: «اسا قۇرمەتتi پريمار (اكiم) مىرزا, حاتشى مىرزا! بiز الىس ەلدەن, اعايىندىق جولمەن ارنايى كەلگەندە دوستىق نيەتپەن جىلى قابىلداعان سiزدەرگە دەگەن العىسىمىزدى قابىل الىڭىز!
بiزدiڭ ساپارىمىز بۇگiندە ەلiمiزدە كەڭ ورiستەپ جاتقان سالتانات توي-جيىندارعا قاتىستى بولسا, قانداي جاقسى بولار ەدi. امال نە, بiز وزگەشە ميسسيامەن, بۇدان كوپ جىلدار بۇرىن وتكەن تاريحىمىزعا قاتىستى ماسەلەمەن كەلدiك. وزدەرiڭiزگە بەلگiلi فاشيستiك باسقىنشىلارعا قارسى سوعىستا رۋمىنيانى ازات ەتۋ جورىعىندا مىڭداعان قازاق ۇلى قۇربان بولدى. سولاردىڭ بiرi بiزدiڭ اعامىز گۆارديا لەيتەنانتى ساۋقىمبەك تۇرىسوۆ 26 جاسىندا وسى سوۆاتا قالاسىن ازات ەتۋ كەزiندە 1944 جىلى 15 سەنتيابردە قازا بولىپ, بiر توپ جاۋىنگەر سەرiگiمەن وسىندا قالدى. مايداننان بiزگە جەتكەن حاباردا ول قالانىڭ وڭتۇستiك شىعىسىندا 3 شاقىرىم جەردە جەرلەنگەن.
پەتەرس: – سونداي حابار قۇجاتتارى ساقتالعان با, سiزدەردە؟ – دەدى.
مەن گۆارديا لەيتەنانتى تۇرىسوۆ جونiندەگi قارالى حاباردى, موسكۆاداعى قورعانىس مينيسترلiگi باس شتابىنان گەنەرال ۆ.گ.داشكەۆيچ اسكەري ارحيۆتەن ارنايى جiبەرگەن اعانىڭ ناگرادا قاعازدارى مەن ول قىزمەت ەتكەن 39-شى گۆارديالىق تانك بريگاداسىنىڭ سوۆاتا قالاسىن ازات ەتۋ كەزiندەگi جورىق جورنالىنىڭ كوشiرمەسi تiركەلگەن iس حاتتاماسىن اشىپ, اكiمنiڭ الدىنا ۇسىندىم. اسكەري قۇجاتتار حاتتاماسىنا شانشىلا كوز جۇگiرتكەن اكiم مەن حاتشى باستارىن بiرەر يزەپ ورىندارىنان سەرپiلە كوتەرiلدi: «دۇرىس! كانە, جۇرiڭiزدەر. بiزدە قالامىزدى ازات ەتۋدە قازا تاپقان سوۆەت جاۋىنگەرلەرiنە ارنالعان جالعىز زيرات – ورنىندا. بارىپ كورەلiك».
مiنە, ەندi قانشاما جىلدار سانامىزدى سارعايتىپ, سان قيلى وي شىرماۋىندا شەشiلمەگەن جۇمباقتىڭ سىرى مەن قىرىن ءوز كوزiمiزبەن كورۋگە كەلە جاتىرمىز. ءسوزدiڭ شىندىعى كەرەك, ادامنىڭ باسى تاعدىردىڭ دوبى بولعان سول بiر الاساپىراندى كۇندەردە نەبiر جايساڭداردىڭ عازيز باسى قايدا قالمادى. تولاسسىز, توقتاۋسىز داۋىل بوپ وتە شىققان قان مايداننىڭ جولىندا قالعان جاۋىنگەردiڭ كوش-جونەكەي بiر قۇدايعا اماناتقا قالعان توپىراعى الدەقاشان جەرمەن-جەكسەن بولىپ جوعالىپ كەتكەن بولسا, الگi قارالى حاباردا ايتىلعان 3 شاقىرىم جەردەگi اڭىراعان اشىق دالانىڭ ساۋىرىن سيپاعاننان باسقا قولدان نە كەلەر ەدi. ءتاڭىر وڭداعاندا ادامگەرشiلiكتiڭ قادiر-قاسيەتiن بيiك ۇستانعان مىنا شەتەلدiك قالا باسىنداعى اق نيەتتi ازاماتتار سونشالىق بiر ىستىق ىقىلاسىمەن, سەرگەك كوڭiلمەن جول باستاپ كەلە جاتىر.
قالا اكiمدiگi مەن قالا سىرتىنداعى جاۋىنگەرلiك جالعىز زيراتتىڭ اراسى 15 مينۋتتىق جول ەكەن. باياۋ جىلجىعان ساپتا وسى ساناۋلى مينۋتتا كوز الدىڭا نەلەر كەلiپ, نە كەتپەيدi. ومiردەن الدەقاشان كەتكەن قيماس جاننىڭ قيماس, قىمبات بەينەسiن قۇرمەتپەن ساقتاعان بەيiتi تۇگiلi ونى التىن ساراي جەر جانناتى – ۇجماعىڭ دا الماستىرا المايتىنى, ەشنارسەگە تۇرمايتىنى قانداي ايانىشتى!
كەلدiك, مiنە. قالاعا كiرەبەرiس ۇلكەن كۇرە جولدىڭ وڭ قاناتىندا قاز-قاتار سامساپ, توبەسi كوك تiرەگەن كوك-جاسىل بيiك شىنار اعاشتارى كومكەرگەن, ارعى جاعى تاۋ توسكەيiنە ۇلاسىپ ورگە تارتقان كوكورايلى شارشى الاڭ. اينالا كوكسۇر الاسا گرانيت قورعانمەن كومكەرiلگەن الاڭنىڭ كiرەبەرiسiنە ورناتىلعان شىمقاي قارا مارمارمەن بەتتەلگەن بيiك ەسكەرتكiش-وبەليسك. ونىڭ اينا-جالتىر بەتiنە: «ۆەچنايا سلاۆا سوۆەتسكيم ۆوينام, پوگيبشيم ۆ بوربە زا وسبوۆوجدەنيە گورودا سوۆاتا. 1944» دەگەن التىنمەن اپتاپ, قاشاپ جازىلعان جازۋ.
الدىمىزدان اشىلعان قوس توپسالى مەتالل قاقپادان ءوتiپ, شارشى الاڭ ايدىنىنا قادام باسقاندا ۇشكiل توبەلi قۇلپىتاس بەتiندە قىزىل جۇلدىزى جارقىراعان بiر-بiرiنەن ون مەترلiك قاشىقتىقتا شاحمات تاقتاسىنداي دالدiكپەن ورنالاسقان ءتورت بەيiت كورiندi. قۇلپىتاستار بەتiندەگi ويىپ جازىلعان جازۋ: «نەيزۆەستنىي سوۆەتسكي ۆوين. 1944». باقبەرگەن حاتىندا جازعان, ساسان اعا ايتقان, اسكەري قۇجاتتاردا كورسەتiلگەن ءۇش وفيتسەر مەن بەس سولداتتىڭ «باۋىرلاستىق بەيiتi». وڭ قول, كۇنشىعىس جاعىنداعى العاش قويىلعان ساۋقىمبەك اعانiكi. سول جاق قاتارداعى بiر بەيiت بەس سولداتتiكi. سىرت جاعىنداعى ەكەۋi كەلەسi كۇنi جەرلەنگەن لەۆين مەن شيمانسكيدiكi. ۇزاق جىلدار توزۋمەن شەمەن بولعان قايران جۇرەك اعا ديدارىنىڭ ورنىنا كوك تاستىڭ سۋىق بەتiن سيپاپ, ەل مەن ەلشiلiكتەن ارنايى دايىندالعان كوگiلدiر باتسايىمەن كومكەرiلگەن القىزىل گۇل شوقتارىمىزدى قويدىق.
– كەشiر, اعاتاي, بiز كەلدiك, كوپ كۇتتiردiك, قولىمىزدان كەلگەنi وسى بولدى! – دەگەن ءسوز كومەكەيدە كەپتەلiپ, جۇرەگiمiزدە بۇلقىنىپ جاتتى.
* * *
قارت كارپاتتىڭ تاڭى تىم ەرتە ارايلاپ اتتى. «گراند-وتەلدە» ۇيقىسىز ءتۇن وتكەرiپ قايتار جولعا بەت تۇزەپ, شىعارىپ سالۋشى قالا باسشىلارىمەن بiرگە تاعى دا اعا بەيiتiنiڭ جانىنا كەلدiك. قۇرانىمىزدى وقىپ, الىس ەلدەن الىپ كەلگەن اتا-انالار مەن قوشقاراتا اۋليە الىسقا تارتقان ۇلى جورىقتىڭ جولىندا قالعان بارشا قازاق ۇلدارىنا ارناپ ۇلى بابا بايدiبەكتiڭ قاسيەتتi توپىراعىن تاپسىردىق. قوش بول, اعا! قوش بول, قيماس باۋىرىم, جاتقان ۇلى ترانسيلۆانيا!
ەركىنبەك تۇرىسوۆ,
جازۋشى.
الماتى–بۋحارەست–ترانسيلۆانيا–شىمكەنت.
