قوعام • 20 تامىز، 2020

مۋرال ءبىزدى مۇراتقا جەتكىزە مە؟

285 رەت كورسەتىلدى

كەنشىلەر استاناسىندا كەسكىندەمە ونەرىنىڭ «مۋرال» دەگەن ءتۇرى سانگە اينالعانداي. سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ مۇعدارىندا قاراعاندىداعى سۇرقاي دا سۇرعىلت ءتۇسى ەڭسەنى باسىپ تۇراتىن كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ قابىرعالارىندا كوشە سۋرەتشىلەرىنىڭ كەسەك تۋىندىلارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى پايدا بولا باستادى. مىسالى، وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا بىلتىر براكونەرلەردىڭ قولىنان قازا تاپقان قورىقشى ەرلان نۇرعاليەۆتى كەسكىندەگەن مۋرال توعىز قاباتتى ءۇيدىڭ قاپتال قابىرعاسىنا تۇتاس سالىندى. ول جايىندا كەزىندە «ەگەمەننىڭ» بەتىندە سۇيىنشىلەتىپ جازدىق تا («قورىقشىعا قۇرمەت»، №91. 12.05.2020ج.).

ەندى مىنە، تاياۋدا تاعى ءبىر كوپقاباتتى ءۇيدىڭ قابىر­عاسىنا كاتسۋسيكا حوكۋسايدىڭ «كاناگاۆاداعى ءداۋ تولقىن» جانە ۆينسەنت ۆان گوگتىڭ «جۇل­­دىزدى ءتۇن» اتتى ايگىلى كار­تينالارىنىڭ كوشىر­مە­لەرىن قوسىپ سالعان جاڭا مۋ­رال تۇر­عىندار نازارىنا ۇسى­نىلدى.

جالپى، بۇل ىسپەن قارا­عاندىدا Belsendi Azamat اتتى جوبا يەلەرى اينالىسىپ ءجۇر ەكەن. تالاپتى جاستاردىڭ مۇ­نىسى قالا اكىمى نۇرلان اۋباكىروۆكە، اسىرەسە وبلىس باس­شىسى جەڭىس قاسىمبەككە قات­تى ۇنايدى دەگەندى ەستيمىز. باس­شىلار جوباعا بارىنشا قولداۋ كورسەتەدى ەكەن. ونى Belsendi Azamat جوباسىنىڭ جەتەكشىسى سابىر نيازوۆ بىر­نەشە جەردە ريزاشىلىقپەن ايتتى دا.

قالاداعى قوتىرالاش ۇي­لەر­دىڭ قابىرعاسىنا سالىن­عان مۋرالداردىڭ قاراعان جان­عا قۋانىش سىيلايتىنى راس ەندى. قىزىلدى-جاسىلدى بوياۋ­لارى كوزدىڭ جاۋىن الىپ، ادام­نىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن نۇرلاندىرا تۇسەدى. كوشەدە توقتاي قالىپ قارايسىز دا، سۇلۋلىققا ەرىكسىز سۇيسىنەسىز، شەبەرلىككە تاڭداي قاعاسىز. ونىڭ ۇستىنە، مۋرالىڭىز ەكونو­ميكالىق جاعىنان دا ءتيىم­دى جوبا بولىپ تۇر. جاڭا­دان ءۇي سالعاننىڭ جانىندا بۇل دەگەنىڭىز سۋ تەگىن دۇنيە ەمەس پە؟ تۇرعىندار ءماز، اكىم­دەر­دىڭ دە ەسەبى تۇگەل...

دەسە دە، ونەر تۋىندىسىنا ابدەن تامسانىپ بولعاننان كەيىن، اسەمدىكتىڭ ار جاعىندا نە جاسىرىنىپ تۇرعانى ەسكە تۇسەدى دە، كوڭىل قۇلازىپ سالا بەرەدى. ءيا، قىزىلدى-جا­سىلدى مۋرالدىڭ شەتىن قىر­نايتىن بولساڭىز، استىنان سالىنعانىنا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بولعان، ەل اراسىندا «حرۋششەۆكا» اتالىپ كەتكەن پانەل ۇيلەردىڭ سۇمىراي-سۇرقاي ءتۇسى اتوي سالىپ شىعا كەلەدى. ەرىكسىز ءىشىڭدى تارتاسىڭ. مۋرالعا ءماز بولىپ جۇرگەنىمىزدە، شىقپا جانىم شىقپامەن تۇرعان توزىق ۇيلەر، قۇداي ساقتاسىن، قۇلاپ قالىپ جۇرمەسە يگى دەگەن سۋىق ويلاردىڭ دا سۋماڭ قاعاتىنى بار...

«حرۋششەۆكا» دەمەكشى، كسرو-نى باسقارعان نيكيتا حرۋششەۆتىڭ كەزىندە اپىل-عۇپىل سالىنعان وسى بەس جانە توعىز قاباتتى ۇي­لەر قاراعاندىنىڭ جارتى­سىن الىپ جاتىر دەسەك، قاتە­لەسە قويماسپىز. اسىرەسە، قۇراس­تىر­مالى مۇنداي ۇيلەر­دىڭ قالانىڭ ورتالىق كوشە­لەرىندە، مايقۇدىقتا، وڭتۇس­تىك-شىعىس شاعىن اۋدانىندا كوپتىگى سونداي، قۇدايدىڭ جارىق كۇنىنىڭ وزىندە قارا ورمانداي تۇنەرىپ-اق تۇرادى.

وسى «حرۋششەۆكالار» اۋەل باستا 15-20 جىلعا دەپ سا­لىنعان ەكەن. كەيبىر دەرەك­تەر بۇل ۇيلەر 45-50 جىلعا دە­يىن تۇرۋعا جارامدى دەگەن­دى العا تارتادى. قالاي بول­عاندا دا، قاراعاندىداعى «حرۋششەۆ­كالار­دىڭ» زامانى الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن. ونىڭ سىرتىنا قانشا جەردەن مۋرال سالىپ، سىلاپ-سيپاساڭىز دا «قوتىر» قابىرعالاردان، قوردالانعان ماسەلەدەن ءبارىبىر دە قاشىپ قۇتىلا المايسىز...

قاراپ تۇرساق، پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كەيبىر ەلدەردە توزىعى جەتكەن بۇل ۇيلەردىڭ پروبلەماسى بىرتىندەپ شەشىلە باستاپتى. مىسالى، ماسكەۋ قالاسىندا 2017 جىلى رەنوۆاتسيا تۋرالى، ياعني ەسكى ۇيلەردىڭ ورنىنا جاڭاسىن تۇرعىزۋدى ماقسات ەتەتىن باعدارلاما قولعا الىنعان ەكەن. قالا تۇر­عىندارى قاي ءۇيدىڭ جوباعا قاتى­ساتىن­دىعىن وزدەرى شەشەتىن كورى­نە­دى. وسى باعدارلاما ارقىلى ماسكەۋلىك سان مىڭ­داعان تۇر­عىن توزىعى جەتكەن بەس قابات­تى ۇيلەردەگى پاتەر­لەرى­نەن قۇتىلىپ، زاماناۋي ۇلگىدە سالىنعان، بارلىق جاع­دايى قاراستىرىلعان باسپانا­لارعا يە بولا باستاعان...

البەتتە، مۇنىڭ ءبىز ءۇشىن ازىرگە قول جەتپەس قيال ەكەنى راس. سوندىقتان دا الىستاعى ارماندى قويا تۇرىپ، كۇندە باس قاتىرىپ جۇرگەن ءوزىمىز­دىڭ پروبلەمالارعا ورالايىق. جالپى، قازىرگى تاڭدا كەنشىلەر استاناسىنداعى تۇرعىن ءۇي قورى­نا كىمىنىڭ جاۋاپتى ەكە­نىن تابۋ وتە كۇردەلى ماسە­لە. زاڭعا سۇيەنەر بولساق، كوپ­­قا­باتتى ءۇيدى كۇتىپ ۇستاۋ دەگە­نىڭىز باسپانا يەلەرىنىڭ موي­نىن­داعى شارۋا. شىن­تۋاي­تىنا كەلگەندە، بۇل دە­گەنىڭىز  تۇرعىنداردىڭ توبە­سى­نە تاۋ­داي ماسەلەنىڭ كۇل-قوقى­سىن توگە سالۋ عوي. ماسەلەن، كوپقاباتتى ۇيلەردە تۇراتىن قوڭىرتوبەل تىرلىگى بار جۇرت ءۇشىن جەرتولەدەگى كوم­­مۋ­نيكاتسيانى قالىپتا ۇستاۋ، توبەدەگى جابىندى جون­دەۋ – قيامەت-قايىم ءىس. بەس قابات­تى جانە توعىز قاباتتى «حرۋ­ششەۆ­كالاردا» شاتىر دەگەن­نىڭ بولمايتىنىن ەسەپكە الار بولساق، توبەنى رۋبەرويد­پەن تامشى وتپەيتىندەي ەتىپ جابۋ دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى قالتاسى جۇقا تۇرعىنداردىڭ قولىنان كەل­مەي­تىن شارۋا بولىپ تۇر.

كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە شەشىمىن تاپپاعان بۇل شەتىن ماسەلەدەن قازىرگى اتقارۋشى بيلىك تە ات-تونىن الا قاشا­دى. اتالعان پروبلەمالار اكىم­دەردىڭ جىل سايىنعى ەسەپ بەرۋ جيىندارىندا ۇدايى كوتەرىل­گەنىمەن، جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ كەلە­دى. ال ءبىزدىڭ باسپانانىڭ توبە­س­ىن جابۋدى ۇيىمداستىرا  الما­عان بيلىك ەسكى ءۇيدىڭ ورنىنا جا­ڭا­سىن تۇرعىزىپ بەرەدى دەگەن ەسەك دامەمىز كۇلكىلى، ارينە...

ايتسە دە، مۋرال دەگەن شى­عىپ، ۋاقىتشا بولسا دا، جاز ءومىرىمىزدى ءماز ەتىپ تۇر. قا­بىر­عاعا تۇتاس سالىنعان ونەر تۋىن­دىسىنىڭ قۇدىرەتى سول، ادامنىڭ ومىرگە دەگەن قۇل­­شى­نىسىن ارتتىرادى، ەر­تەڭ­گى كۇنگە دەگەن سەنىمىڭدى ۇل­عاي­­تىپ، رۋحاني توزىمدىلىككە ۇن­دەي­­دى ەكەن. «بۇگىن بولماسا، ەر­تەڭ بولادى»، دەپ قۇلاعىڭا سى­بىر­لاعانداي، ءۇمىتتىڭ قو­لام­تا­سىن  ۇرلەگەندەي  بولادى.

ايتپاقشى، وبلىسىمىز­دىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك قازاق مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسىن «ارحيتەكتور-ديزاينەر» ماماندىعى بويىنشا تامامداعان ەكەن. مۋرالعا دەگەن ماحابباتتىڭ قايدان عانا شىققانىن ەندى باعامداعان شىعارسىزدار؟ دەگەنمەن، مۇنىڭ ءوزى قاراعان­دى­لىق­تاردى كادىمگىدەي ۇمىت­تەن­دىرىپ وتىر. كىم بىلەدى، بۇگىن مۋرال سالسا، ەرتەڭ ەسكى ۇيلەردى سىرىپ تاستاپ، جاڭا­سىن تۇرعىزام دەپ تالاپتانۋى بەك مۇمكىن عوي. بۇلاي دەۋگە بەرىك نەگىز بار. كا­­ران­­­تينگە قاراماستان، وب­لىس­­­تىڭ ەكونوميكاسى ەكپىن­دى تۇر­دە دامىپ كەلەدى. «ار­سە­­لورميتتال تەمىرتاۋ» مەن «قازاق­مىس» سىندى الپاۋىت كاسىپ­ورىندار امان بولسا، وسى شارىق­تاعانىمىز – شارىق­­تاعان. تەك، وسى باقتى باسىپ وتىرۋعا شامامىز جەتسە بولعانى...

ءيا، اق جاۋىن ءتۇبى شايىپ، تۇگىن دە قالدىرمايتىن مۋرال­دىڭ ءبىزدى مۇراتقا جەتكىزبەسى انىق. قارا حالىققا كەرەگى سۋ­رەت­تى قابىرعا ەمەس، «سوۆەتتىڭ» قاڭ­سى­عىنىڭ ورنىنا سالىنعان ساۋ­­لە­تتى جاڭا ءۇي، سونداعى ۇيا­داي باسپانا.

 

قاراعاندى وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار