سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, EQ
– مەن دە سىزدەردى الىستان بايقاپ, قازاق پا, قازاق ەمەس پە ەكەن دەپ ويلاپ تۇر ەدىم. اپاي قازاق تىلىندە سويلەپ كەلە جاتىر ەكەن. سودان قازاق ەكەندەرىڭىزدى ءبىلىپ قۋانىپ كەتتىم, – دەدى.
قاباعى اشىق. ديدارى نۇرلى. تۋعان اكە-شەشەسىن كورگەندەي قۋانعان زور دەنەلى جىگىتتىڭ بۇل ارەكەتى جۇرەگىمدى جىلىتىپ جىبەردى.
– قازاقستاننىڭ قاي جەرىنەنسىڭ؟ – دەپ سۇراپ جاتىرمىن.
– باقاناستانمىن.
– ءبىز دە باقاناستانبىز.
سونا-اا-ۋ جەردىڭ تۇكپىرىندە بۇرىندارى ءبىر-ءبىرىمىزدى مۇلدە تانىپ, بىلمەگەن باقاناستىقتار كۇنشىعىس ەلىنىڭ استاناسى توكيو اۋەجايىندا كەزدەسىپ, مارە-سارە بولدىق تا قالدىق.
ەسىمى – ەرسىن. ءتۇبى – قارويلىق.تۇيمەباي قاريانىڭ نەمەرەسى. اكەسىنىڭ اتى – بالتاعۇل. جاپون ەلىمەن ءۇش جىلعا كەلىسىمشارت جاساسىپ, ۇلتتىق سۋمو كۇرەسىن ۇيرەنۋ ءۇشىن كەلىپتى. جاقىندا عانا جاپون ەلى بويىنشا ستۋدەنتتەر اراسىندا سۋمودان چەمپيون اتانىپتى. العان مەدالدارىن ماقتانىشپەن كورسەتىپ جاتىر.
ول مەدالدارىن تاعىندى. سۋرەتكە تۇستىك. ورتا بويلى بولسام دا باسىم يىعىنا جەتپەدى.
– سالماعىڭ قانشا؟ – دەپ سۇرادىم.
– 160 كيلو.
– جاسىڭ شە؟
– 22 جاسقا بيىل تولدىم. بويىم – 190 سانتيمەتر.
سىرتىنان قاراپ, الىپ تۇلعاسىنا, بالپاڭ-بالپاڭ باسقان جۇرىسىنە قاراپ ءسۇيسىندىم.
جاسىمىزدان باتىرلار جىرىن وقىپ, جاتتاپ وسكەن ۇرپاق بولعاننان كەيىن بە, ىشتەي: «قازاقتىڭ بالالارىنىڭ بارلىعى وسىنداي الىپ بولسا عوي, شىركىن!», دەپ ويلادىم. اياعىنىڭ ءوزى جارتى مەترگە جۋىق. بالتىرى جۋان. قاقپاق جاۋىرىندى, الىپ جاس جىگىتكە توكيو اەروپورتىندا ءارى-بەرى ءوتىپ جاتقانداردىڭ بارلىعى دەرلىك نازار اۋدارادى.
ەسىمە تاراپ كەتكەن, بۇرىنعى كۇرتى اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان اقشي اۋىلىندا تۇراتىن ءابدىراحمان قاريا ءتۇستى. ول ءوزىن شۇبىرتپالى اعىباي باتىردىڭ شوبەرەسىمىن دەپ ايتاتىن. تۇلعالى, ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي كەلبەتتى جان ەدى. امانداسقاندا الاقانىنىڭ ۇلكەندىگى تاڭعالدىراتىن. شىنىندا دا اعىباي باتىردىڭ شوبەرەسى دەۋگە لايىقتى جان ەدى. بىراق كىندىگىنەن تاراعان التى بالاسىنىڭ ءتۇر-تۇلعاسى, پوشىمى وزىنە تارتپادى. شەشەلەرى سياقتى بويلارى الاسا.
ايەلىن قىرعىز ەلىنەن الىپتى. شۇيكەدەي عانا مومىن, جۇزىنەن مەيىرىمى توگىلگەن جان ەدى.
ەرسىنگە قارادىم دا: – سەن كىمگە تارتقانسىڭ؟ – دەپ سۇرادىم. ول بىردەن تۇسىنە قويدى.
– ناعاشىلارىم ءىرى, – دەدى.
– سەن ەندى تۇقىمىڭدى ۇساقتاتىپ الما. مۇمكىندىگى بولعانشا بويى ۇزىن, ءىرى قىزعا ۇيلەنۋگە تىرىس, – دەدىم. نە ءۇشىن ايتقانىمدى ءوزىم دە تۇسىنبەدىم. قالاي قابىلدادى ەكەن دەپ جۇزىنە قاراعان ەدىم, اقىرىن, جىميىپ تۇر ەكەن.
ءيا, بولاشاق ۇرپاق مۇراتى بۇل كۇندە كىمدى بولسا دا ويلاندىرۋى ءتيىس. دامىعان ەلدەر الداعى ءجۇز جىلدىقتارىن ويلاستىرىپ, الدەقاشان كەشەندى جوسپارلارىن جاساپ قويعان. ءبىز ەتەك-جەڭىمىزدى ەندى عانا جيناستىرىپ جاتىرمىز...
بولاشاق ۇرپاققا اتا-بابالارىمىز دا نەمقۇرايدى قاراماعان. حIV-حVI عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قاراۇزگەن شيپاگەر وتەبويداق تىلەۋقابىل ۇلى ءوزىنىڭ اتاقتى «شيپاگەرلىك بايان» اتتى كىتابىندا ءاز-جانىبەك حان مەنەن: «نەندەي امال جاساساق بولاشاق ۇرپاق سالاۋاتتى, اسا كوپ اۋرۋعا شالدىقپايتىن, قۋاتتى بولىپ وسەدى», دەپ سۇرادى. ادامدار جەتى اتاعا دەيىن ءبىر-بىرىمەن قان الماسپاۋى كەرەك. سوندا حالقىمىز جاقسى بولادى», دەدىم. ءاز-جانىبەك حان سوزىمە قۇلاق اسىپ: «جەتى اتاعا تولعانشا قازاقتار ءبىر-بىرىمەن قىز الىسپاسىن» دەپ جارلىق شىعاردى», دەپ جازعان.
قاراڭىزشى, جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا ەڭ ءبىرىنشى ۇرپاق سالاۋاتتىعىن ويلاپ, قازاق حانى باتىل ارەكەت جاساعان. ءومىرىنىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا ۇرپاعىم دەپ ساناعان بابالارىمىز ءاز-جانىبەكتىڭ ول ۇيعارىمىن ءبىراۋىزدان قولداپ, بولاشاق ۇرپاقتارىنا دا مۇرا ەتىپ قالدىرىپ كەتىپتى. بۇل وتە كورەگەندىك.
عالىمداردىڭ دالەلدەۋىنشە, ادامنىڭ تەگى مۇلدە جوعالماي, شامامەن جەتى اتادا ءبىر رەت قايتالايتىن ءتارىزدى. ولاي دەيتىن سەبەبىم, بالاتوپار اۋىلىندا قاسىم يماناەۆ دەگەن كىسى بولدى. ونىڭ بالاسى ءوز قاتارلاستارىنا قاراعاندا جىلدام ءوسىپتى. ءۇش ايىندا التى ايلىق بالاداي بولسا كەرەك. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا باسىن كوتەرىپ, ساق-ساق كۇلەدى ەكەن. العاشىندا اناسى قورقىپ كەتىپتى. وسى جاعداي بەس-التى رەت قايتالاعان سوڭ جەرگىلىكتى ۋچاسكەلىك دارىگەردى شاقىرىپ, سوعان كورسەتسە كەرەك. الگى دارىگەر ءارى-بەرى تەكسەرىپ كورىپ, «جۇرەگى قاتتى سوعادى ەكەن, سۋىق ءتيىپ قالعان عوي» دەپ, ينە سالىپ جىبەرىپتى. سودان ول بالا قاتتى اۋىرىپ, جەرگىلىكتى دارىگەرلەر ەمدەي الماعاننان كەيىن سانيتارلىق ۇشاقپەن الماتىعا الىپ كەتىپ, ولار دا ەمىن تاپپاي, كوز جۇمعاننان كەيىن اكەسىن شاقىرتىپتى. قاسىم شۇيكەدەي عانا كىسى بولاتىن. دارىگەرلەر بالانىڭ شەشەسىنەن: «اكەسى انىق وسى ما؟» – دەپ سۇراپتى.
– ءيا, وسى. قۇداي كۋا, – دەپتى.
– جەتى اتاڭىزدا اتاقتى نەمەسە باتىر ادام بار ما؟
– ءيا, بار. بولتىرىك شەشەن المەن ۇلى.
دارىگەرلەر ساناسا, بولتىرىك باتىر الگى قايتىس بولعان نارەستەنىڭ جەتىنشى اتاسى بولىپ شىعىپتى. بالانىڭ جۇرەگى ەرەكشە جاراتىلعان ەكەن. تومەن جاعى ەكى ايىر بولىپ ءبىتىپتى.
– جەرگىلىكتى ۋچاسكەلىك دارىگەر بەكەر ينە سالعان. بالانىڭ جۇرەگى مىقتى بولعاننان كەيىن ول ءوز زامانداستارىنا قاراعاندا ەرتە جەتىلىپ كەلە جاتقان ەكەن, – دەپ دارىگەرلەر وكىنىش ءبىلدىرىپتى. وسى وقيعانى جازىپ وتىرعان سەبەبىم, بولاشاق ۇرپاعىمىزعا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن بولساق, دارحان دالامىز ءالى تالاي ۇلىلار مەن باتىرلاردى, ابىزداردى بەرەرى انىق. ۇرپاق جالعاستىعى ءالى دە جالعاسادى.
ارينە قازىر جاۋگەرشىلىك زامان ەمەس. تۋعان ەلى مەن جەرىن قورعاۋعا بالەندەي بۇلا كۇش تە قاجەت بولماي قالدى. اقىلدى, قازىرگى عىلىم مەن تەحنيكانى جەتىك مەڭگەرگەن ءبىلىمدى ۇرپاق بولسا جەتكىلىكتى. سوعان قاراماستان الەمدەگى دامىعان ەلدەر بالالارىنىڭ سالاۋاتتى, ءبىلىمدى عانا ەمەس, بويلارى ۇزىن, كەلبەتتى بولۋلارىن دا ويلاستىرۋدا.
ۇزاق جىلدارعى جاۋگەرشىلىكتەن بە, بۇل كۇندە قازاقتار ءوزىمىزدى ءىرى حالىقپىز دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان بولار ەرسىن ءتارىزدى ءىرى بالالاردى كورگەندە «شىركىن-اي, قازاقتاردىڭ بارلىعى وسىنداي ءىرى بولسا عوي» دەپ ءسۇيسىنىپ تۇرامىن.
مارات قاشقىنباەۆ
الماتى وبلىسى,
بالقاش اۋدانى
